tribute-to-industrialist-laxmanrao-kirloskar

उद्योगमहर्षीचे स्मरण


3793   25-Jun-2018, Mon

महाराष्ट्राच्या मातीतल्या पहिल्या भव्य उद्योगाच्या संस्थापकाला शतकोत्तर सुवर्णमहोत्सवी जन्मवर्षांनिमित्ताने आदरांजली..

या महाराष्ट्रास संपत्तीनिर्मितीचे महत्त्व नाही. सगळा दीनवाणा आणि कोरडा कारभार. त्यामुळे ‘साधी राहणी उच्च विचारसरणी’ यासारख्या वचनाचा अर्थ गरिबीशी लावला गेला. म्हणून नकळतपणे का असेना मराठी माणसाने गरिबीचेच उदात्तीकरण केले. मग ते साहित्य असो वा सामाजिक क्षेत्र. गरीब म्हटला की आपल्याकडे अनेकांच्या तोंडास त्याची सेवा करण्यासाठी पाणी सुटते. गरिबाची सेवा या संकल्पनेचा किती विकृत अर्थ आपल्याकडे लावला गेला याचे दिवंगत साहित्यिक जयवंत दळवी यांनी केलेले रसाळ वर्णन अनेकांना स्मरत असेल. असो. मराठी माणसाच्या रक्तात गरिबीस आंजारणेगोंजारणे इतके काही मुरलेले आहे की श्रीमंती ही लुळीपांगळीच असते असे त्यास वाटते.

धट्टीकट्टी गरिबी, लुळीपांगळी श्रीमंती अशा प्रकारच्या म्हणी/ वाक्प्रचार मराठीत रूढ झाले ते या गरिबीच्या दळभद्री उदाहरणांतून. त्यामुळे या राज्याने संपत्तीनिर्मितीचे महत्त्व जाणले नाही. ठेविले अनंते तसेचीच राहावयाचे असल्याने उगाच श्रमायचे कशासाठी असा सोयीस्कर विचार मराठी माणसाने केला. त्यामुळे दरिद्री असूनही चित्ती असो द्यावे समाधान असे तो म्हणू आणि वागू शकला. यात अभिमान बाळगावे असे काही नाही. उलट समाज म्हणून हे लाजिरवाणेच. अशा समाजात लक्ष्मणराव काशिनाथ किर्लोस्कर यांना एक उद्योग सुरू करण्याचे स्वप्न पडले, हे अजबच म्हणायचे. २० जून १८६९ हा त्यांचा जन्म दिन. महाराष्ट्राच्या मातीतल्या पहिल्या भव्य उद्योगाच्या संस्थापकाचे हे शतकोत्तर सुवर्णमहोत्सवी जन्मवर्ष. काल ते सुरू झाले. त्यानिमित्ताने लक्ष्मणरावांच्या कर्तृत्ववान इतिहासाचे स्मरण करणे समयोचित ठरावे.

किर्लोस्करांना उद्योगाची कोणतीही पाश्र्वभूमी होती असे नाही. काही तरी अभियांत्रिकी आणि चित्रकला हे दोन त्यांचे छंद. परंतु लक्ष्मणराव ज्या काळात जन्मले त्या काळात चित्रकलेचे शिक्षण वगैरे घेण्याचा विचार करण्याचीही कुवत मराठी घरांत नव्हती. त्यामुळे त्यांना अखेर बंड करावे लागले आणि ज्येष्ठ बंधू रामुअण्णांच्या मदतीने त्यांनी जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट  येथे प्रवेश घेतला. परंतु दुर्दैव आडवे आले. लक्ष्मणरावांवर काही प्रमाणातल्या रंगांधळेपणाच्या दृष्टिदोषामुळे चित्रकला शिक्षण सोडण्याची वेळ आली.

आयुष्यातील अत्यंत आवडत्या दोनपैकी एका क्षेत्रास मुकावे लागणार ही बाब त्यांच्यासाठी दुखद होती. म्हणून त्यांनी आपल्या दुसऱ्या आवडत्या क्षेत्रास जवळ केले. सुरुवातीला मुंबईतील व्हीजेटीआय अभियांत्रिकी संस्थेतून त्यांनी शिक्षण घेतले आणि लवकरच त्या शिक्षणाच्या प्रसारासाठी तेथेच ते काम करू लागले. अभियांत्रिकी हेच आपल्या जीवनाचे श्रेयस आणि प्रेयस हे एव्हाना त्यांना कळून चुकले असावे. चित्रकारी सोडावी लागल्यामुळेही असेल, पण लक्ष्मणराव अभियांत्रिकीस जराही दुरावू शकत नव्हते. परंतु अभियांत्रिकीत करायचे काय याचा अंदाज नव्हता. म्हणून सुरुवातीच्या काळात लक्ष्मणरावांनी चक्क सायकलची एजन्सी घेतली.

लक्ष्मणराव मुंबईत सायकली खरेदी करीत आणि बेळगावी आपल्या भावाकडे त्या पाठवीत. पुढे त्या विकण्याची जबाबदारी त्या भावाची. हा भाऊदेखील उद्यमी म्हणता येईल. तो नुसता सायकली विकून स्वस्थ बसला नाही. या सायकल विक्रीच्या बरोबरीने सायकल चालवण्याचा उद्योगही त्याने केला. पुढे लक्ष्मणराव त्यास येऊन मिळाले आणि दोघांनी मिळून सायकल खरेदी-विक्री आणि दुरुस्ती अशा दोन्हींचे दुकान काढले. महाराष्ट्राचे सुदैव हे की त्यांनी आहे त्या परिस्थितीत आनंद मानला नाही आणि सतत नवनवे काय करता येईल याचा शोध ते घेत राहिले. बेळगावातील ते दुकान शेतकऱ्यांच्या येण्याजाण्याच्या वाटेवर होते. बल आणि हातातील अवजारे सांभाळत जाणारे शेतकरी लक्ष्मणरावांच्या दृष्टीस पडत. त्यामुळेही असेल बहुधा. परंतु या शेतकऱ्यांसाठी आपणास काही यांत्रिकी कौशल्य पणास लावता येईल का, असे त्यांच्या मनाने घेतले. हे असे काही विकसित करण्याच्या ध्यासाने लक्ष्मणराव भारले गेले. हळूहळू काय करता येईल याचाही विचार त्यांच्या डोक्यात पक्का झाला.

पोलादाचा नांगराचा फाळ ही त्यांची कल्पना. तोपर्यंत शेतकऱ्यांच्या नांगराचा फाळ लाकडी असे. लाकडाच्या स्वतच्या अशा काही मर्यादा असतात. पाण्यात अतिभिजले की ते कमकुवत होत जाते. आणि आपली शेती तर पूर्णच पावसातली. त्यामुळे हे फाळ लवकर झिजत. पिचत. त्यामुळेच नांगराचा फाळ लोखंडी असावा असे त्यांच्या मनाने घेतले. तसा लोखंडी फाळ त्यांनी बनवलाही. पण कोणीही तो वापरेचनात. तो वाटत होता तितका वजनाने अजिबात जड नव्हता. त्याचे आयुष्यमान अर्थातच अधिक असणार होते. त्याचे महत्त्वही शेतकऱ्यांना कळू लागलेले. पण तरीही त्याचा वापर शून्य. का? तर वसुंधरेच्या पोटात पोलादाचा फाळ खुपसणे हे काही तरी पाप आहे आणि त्या लोखंडाचे अंश जमिनीत उतरून जमीन नापीक होण्याचा धोका आहे हे समज काही शेतकऱ्यांच्या डोक्यातून जाता जाईनात. हे असे काही नाही हे शेतकऱ्यांना पटवून देण्यात लक्ष्मणरावांची दोन वर्षे गेली. यथावकाश शेतकऱ्यांना या नांगराचे महत्त्व पटले. मग पुढचा प्रश्न. या नांगराचे व्यावसायिक उत्पादन करायचे कसे? जागा कोठे आणि त्यापेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे त्यासाठी भांडवल आहे कोठे?

हा पेच औंधच्या द्रष्टय़ा राजाने.. पंतप्रतिनिधी.. यांनी सोडवला. त्या काळात, म्हणजे १९०९/ १९१० च्या सुमारास सातारा जिल्ह्यातील समृद्ध राजाने लक्ष्मणरावांना तब्बल १७ हजार रुपयांचे कर्ज दिले. भांडवलाचा प्रश्न मिटला. कारखान्याची जागा? पंतप्रतिनिधींच्या इच्छेमुळे असेल किंवा  सोय,लक्ष्मणरावांना उद्योगासाठी जागा बेळगाव, कोल्हापूर परिसरातच हवी होती. परत रेल्वे वा अन्य मार्गानेही सोयीची हवी. अन्यथा उत्पादित मालाची वाहतूक कशी करणार हा प्रश्न. परत लक्ष्मणरावांचे स्वप्न लहान नव्हते. केवळ कारखाना काढून नफ्याची बेरीज करीत बसणे इतकाच त्यांचा विचार नव्हता. त्या काळी त्यांनी युरोपातील औद्योगिक वसाहतींसंदर्भात वाचले होते.

कारखाना आणि आसपास लगेच त्यात काम करणाऱ्यांच्या जगण्याची सोय. लक्ष्मणरावांना असे औद्योगिक निवासी शहर हवे होते. सांगली जिल्ह्यत तशी जागा त्यांना सापडली. कुंडल. १९१० सालच्या मार्च महिन्यातील टळटळीत दुपारी हे भांडवल, तीन सहकारी आणि डोळ्यात स्वप्न घेऊन लक्ष्मणराव कुंडल स्थानकात उतरले आणि कृष्णाकाठी कुंडल आता पहिले उरले नाही. कारण ते झाले किर्लोस्करवाडी.

महाराष्ट्रातील एका बलाढय़ उद्योगसमूहाची ती मुहूर्तमेढ होती. हे फार मोठे काम होते. लक्ष्मणराव हे महाराष्ट्राच्या मर्यादित पण प्रभावशाली अशा उद्योगपीठाचे स्वयंभू कुलपती. यानंतर जवळपास चार दशकांनी बेळगावातले नीलकंठ कल्याणी यांनाही अशीच उद्योगप्रेरणा झाली आणि मूळचे गुजराती पण सोलापुरात वाढलेले वालचंद हिराचंद यांना थेट विमाने बनवण्याचा कारखाना काढावासा वाटला.

पुढे लक्ष्मणरावांच्या खांद्यावरची उद्योगधुरा शंतनुरावांनी घेतली आणि विक्रमी घोडदौड केली. ते अमेरिकेत जाऊन शिकून आलेले. मॅसेच्युसेट्स विद्यापीठातील ते पहिल्या भारतीय पदवीधरांतील एक. त्यांना दृष्टी होती आणि वडिलांचा वारसा होता. त्यांच्या काळात किर्लोस्कर समूह शब्दश: हजारो पटींनी वाढला. ऐंशीच्या दशकात राजीव गांधी यांच्या सरकारचे अर्थमंत्री विश्वनाथ प्रताप सिंग यांनी किर्लोस्करांवर घातलेल्या अगोचर धाडी हा त्यांच्या मार्गातला एकमेव अडथळा. पण त्यातून उलट सिंग यांचा अर्धवटपणा उघड झाला आणि किर्लोस्कर अधिकच झळाळून निघाले.

कोणत्याही प्रांतास अभिमान वाटावा असे हे कर्तृत्व. परंतु आजच्या महाराष्ट्रास त्याची किती जाणीव आहे याची शंका यावी अशी परिस्थिती. मराठी संस्कृतीच्या शिलेदारांनाही लक्ष्मणरावांचे विस्मरण व्हावे हेदेखील तसे कालसुसंगत. या मराठी उद्योगमहर्षीस ‘लोकसत्ता’ परिवाराची आदरांजली.

current affairs, loksatta editorial-Profile Rajendra Mehta Akp 94

राजेंद्र मेहता


136   19-Nov-2019, Tue

अभिजात संगीतातील बिनीचे शिलेदार गज़लकडे वळले आणि गज़ल हा साहित्य प्रकार उर्दू आणि हिंदी भाषांमध्ये कमालीचा लोकप्रिय झाला. मेहदी हसन यांनी सत्तरच्या दशकात गायलेल्या गज़्‍ालांनी संगीत रसिक अक्षरश: वेडे झाले होते. पाकिस्तानमध्ये राहणाऱ्या मेहदी हसन यांच्या लोकप्रियतेमुळे हा संगीत प्रकार भारतातील कलावंतांनाही खुणावू लागला. जगजीत सिंग-चित्रा सिंग यांनी एकत्रितपणे गज़लगायनाचे कार्यक्रम करण्यापूर्वी मुंबईत राजेंद्र आणि नीना मेहता यांनी गज़लच्या सहगायनाचे कार्यक्रम करायला सुरुवात केली होती. शब्द आणि त्यातील भाव ओळखून त्यातील स्वरांचे पदर उलगडून दाखवण्याची या दोघांची कुशलता तेव्हाच्या रसिक वर्तुळात खूपच नावाजली गेली. ‘एक प्यारासा गांव’, ‘हमने शराब लेके हवा में उछल दी’, ‘ताज महल में आ जाना’ या त्यांच्या गज़्‍ालांनी तेव्हा सगळ्यांना मोहून टाकले होते. प्रसिद्धीच्या वलयापासून जरासे अंतर राखतच मेहता दाम्पत्याने आपले कार्यक्रम आवडत्या रसिकांसाठी सादर केले. त्यामुळे त्यांना राष्ट्रीय पातळीवरील प्रसिद्धीच्या झोतात येता आले नाही, पण त्यांना त्याचे कधीच अप्रूप नव्हते. त्यामुळे त्याबद्दल त्यांच्या मनात कधी लालसाही निर्माण झाली नाही. ‘म्युझिकल मेहताज्’ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या राजेंद्र-नीना मेहता यांच्यातील राजेंद्र मेहता यांचे नुकतेच निधन झाले, तेव्हा त्यांच्या या चाहत्यांना सगळ्या आठवणी येणे स्वाभाविकच होते. १९६७मध्ये विवाह झाल्यानंतर सुमारे ३५ वर्षे या दोघांनी अनेक कार्यक्रम केले. कळायला सोपे शब्द आणि त्यांच्या भावात दडलेले सूर शोधणारे त्यांचे गायन, हे त्यांचे वैशिष्टय़. तरुण वयात लाहोरमधील नभोवाणी केंद्रात बातम्यांचे निवेदक म्हणून त्यांनी काम केले. फाळणीनंतर ते मुंबईत स्थायिक झाले. कैफी आजमी, फैज महमद फैज यांच्यासारख्या कवींशी त्यांचा जवळचा संबंध आला. स्वभावातच असलेले मार्दव आणि संवेदनशीलता यामुळे चांगली कविता समजून घेणे हा त्यांचा छंद होता. या कवितेला असलेले सुरांचे कोंदण कविता अधिक गडद करते, हे त्यांच्या गायनावरून अनेकांच्या लक्षात आले. भारत सरकारचा एकही पुरस्कार न मिळणे ही त्यांच्यासाठी क्लेशदायक गोष्ट नव्हती, कारण त्यांना आपला ‘ब्रँड’ बनवायचाच नव्हता. गुलाम अली, पंकज उदास, जगजीत सिंग, तलत अझीझ यांच्यासारख्या नावाजलेल्या गज़लगायकांच्या तुलनेत राजेंद्र मेहता कुठेही कमी नव्हते. पण त्यांना आपल्या खास रसिकांचीच अधिक काळजी असल्याने, ते सतत स्वत:मध्ये रमत गेले. त्यांच्या निधनाने एकेकाळी रसिकांच्या गळ्यातील ताईत बनलेला एक ज्येष्ठ कलावंत हरपला आहे.

current affairs, loksatta editorial-Amendment Of Indian Forest Law Akp 94

जुलमी मसुदा अखेर मागे!


7   19-Nov-2019, Tue

भारतीय वन कायद्यात सुधारणा सुचवणारा मसुदा मागे घेण्याचा सरकारचा निर्णय वेळेत उपरती झाल्याचे द्योतक म्हणावे लागेल. ब्रिटिशांनी लागू केलेला हा कायदा कालबाह्य़ झाला असे म्हणत सरकारने या सुधारणा सुचवल्या होत्या, त्या ब्रिटिशांच्या जुलमी राजवटीची आठवण करून देणाऱ्याच आहेत, यावर या क्षेत्रातील अनुभवींचे एकमत होते. खरे तर अधिकाराच्या विकेंद्रीकरणातून लोकशाही सशक्त होत असते. पाशवी बहुमतामुळे या तत्त्वाचा विसर पडलेल्या सरकारने सध्या आहे ते सारे बदलण्याचा घाट घातलेला आहे. या अन्यायकारी सुधारणा त्याचे निदर्शक होत्या. सुधारणांचा हा मसुदा अधिकृत नव्हता, अशी मखलाशी आता वनमंत्री प्रकाश जावडेकर करत असले तरी त्यात तथ्य नाही. हा मसुदा राज्यांना विचारार्थ पाठवल्यावर देशभरात त्यावर तीव्र प्रतिक्रिया उमटली. पाचव्या अनुसूचीमध्ये येणारा भाग असलेल्या ओरिसा, छत्तीसगड, आंध्र, तेलंगणा, झारखंड, महाराष्ट्र, राजस्थान, मध्य प्रदेश या राज्यातील अनेक संघटनांनी त्याला विरोध दर्शवला. एकल विद्यालये संचालित करणाऱ्या संघपरिवारातील संस्थांनीसुद्धा अनेक ठिकाणी हा बदल नको अशी भूमिका घेतली. झारखंड मुक्ती मोर्चाने राज्यभर निदर्शने करून वातावरण तापवले. तिथे आता निवडणूक होत आहे व या सुधारणा पुढे रेटल्यावर आदिवासीबहुल क्षेत्रात भाजपला फटका बसू शकतो, हे लक्षात आल्यावर सरकारने माघार घेतली असे दिसते. मुळात जंगल रक्षणाची जबाबदारी सरकारची ही १९२७ च्या कायद्यापासून चालत आलेली धारणाच चुकीची आहे. सरकार आणि लोकांचा सहभाग यातूनच जंगले राखली जाऊ शकतात. अशा वेळी सामान्यांना जंगलाचे शत्रू ठरवून त्यांच्यावर कायद्याद्वारे निर्बंध आणणे चुकीचे ठरते. सरकारने सुधारणेच्या नावावर हे निर्बंध अधिक कठोर करण्याचे ठरवले. जंगल हा केंद्र व राज्याच्या समवर्ती सूचीतील विषय आहे. म्हणूनच अनेक राज्यांनीही जंगलाशी संबंधित स्वतंत्र कायदे केले आहेत. त्या सर्वाना निष्प्रभ करणारा एकच देशव्यापी कायदा असा केंद्राचा हेतू यामागे असला तरी तो राज्यांच्या अधिकारात हस्तक्षेप करणारा होता. वनहक्क कायदा (२००६) व ‘पेसा’ कायदा (१९९६) या दोहोंमुळे आदिवासींचे अधिकार बऱ्यापैकी अबाधित राहण्यास मदत झाली. नवे बदल या दोन्ही कायद्यांना ठिसूळ करणारे होते. यातून उद्भवणाऱ्या कायदेशीर अडचणीसुद्धा भविष्यात संकटाची नांदी ठरणाऱ्या होत्या. त्यामुळे राज्याराज्यांत या नव्या बदलावर जेव्हा चर्चा सुरू झाली तेव्हा आदिवासी कल्याण विभागांवरील दबाव वाढत गेला. हे बदल लागू झाले तर नक्षलवादाला आणखी बळ मिळेल, अशीही भीती व्यक्त केली गेली. अजूनही उपेक्षेचे जीवन जगणाऱ्या व जंगलात राहणाऱ्या आदिवासींना मुख्य प्रवाहात आणायचे असेल तर त्यांच्यावर कडक निर्बंध घालणे योग्य नाही, हे अनेक राज्यांनी केंद्राच्या लक्षात आणून दिले होते. ग्रामसभेचे अधिकार कमी करणे, जळाऊ लाकडासाठी पाच हजारांचा दंड, वन कायद्याचे एकाने उल्लंघन केले तरी अख्ख्या गावाला शिक्षा- याला सुधारणा म्हणायचे की जाचक अटी, असा प्रश्न या मसुद्यामुळे देशभर चर्चिला गेला. ‘जुनाट व अनावश्यक कायदे रद्द करू,’ असे एकीकडे म्हणायचे व दुसरीकडे सुधारणेच्या नावावर जुलमी कायद्याची वाट चोखाळायची हा दुटप्पीपणा झाला. पर्यावरण मंत्रालयाच्या भूमिकेतून नेमके हेच समोर येत होते. तेव्हा हा मसुदा मागे घेतला हे बरेच झाले. पर्यावरण रक्षण, जंगल संरक्षण हे लोकसहभागातून हाताळण्याचे विषय आहेत. याची जाणीव यानिमित्ताने सरकारला झाली तरी पुरे!

current affairs, loksatta editorial-New Sri Lankan Direction Akp 94

‘नव्या’ श्रीलंकेची दिशा


3   19-Nov-2019, Tue

समाजातील दरी वाढणार हे माहीत असूनही प्रतिमा जपायची की वास्तव ओळखून मवाळ व्हायचे हे श्रीलंकेचे नवनियुक्त अध्यक्ष गोताबाया राजपक्ष यांना ठरवावे लागेल..

कणखर, पोलादी पुरुष अशी प्रतिमा असलेल्या गोताबायांचे थोरले बंधू महिंदा राजपक्ष गेल्या निवडणुकीत हरले, त्यामागे भारताचा हात असल्याचे म्हटले गेले; त्यामागे कारणेही होती. हेच महिंदा आता पंतप्रधानपदी आल्यास काय, याविषयी अभ्यासक चिंतित आहेत..

श्रीलंकेत आता नव्या निर्माणाचा मार्ग मोकळा झाला असे म्हणता येईल. ‘नव्या श्रीलंकेसाठी’ आपणास निवडून द्या असे आवाहन गोताबाया राजपक्ष यांनी मतदारांना केले होते. ही नवी श्रीलंका म्हणजे काय आणि ती कशी असेल हे काही अर्थातच त्यांनी सांगितले नव्हते. त्याची गरजही नसते असे म्हणता येईल. कारण त्यांच्या या नवनिर्माणाच्या हाकेस श्रीलंकन नागरिकांनी भरभरून प्रतिसाद दिला आणि सार्वत्रिक निवडणुकीत राजपक्ष अध्यक्षपदी भरघोस मतांनी निवडून आले. त्यांचे विरोधक प्रेमदास यांना अपेक्षेपेक्षाही कमी मते मिळाली. देशांतर्गत तसेच दक्षिण आशियाई कारणांसाठीही त्या देशातील ही निवडणूक महत्त्वाची होती. आपल्यासाठी तर विशेषच. सात महिन्यांपूर्वी चर्चमधील अमानुष हिंसाचाराने हादरलेल्या देशाने केलेल्या या निवडीचे महत्त्व त्या देशाच्या आकाराच्या व्यस्त प्रमाणात आहे. म्हणून या निवडणूक निकालाचे अनेक अर्थ निघतात.

पहिला अर्थातच गोताबाया राजपक्ष यांची प्रतिमा. कणखर, शत्रूस सामोरे जाण्यास न कचरणारा पोलादी पुरुष अशी त्यांची प्रतिमा. तथापि या पोलादी पुरुषाविरोधात संपादक ते मानवी हक्क कार्यकर्त्यांच्या हत्येचा आरोपदेखील आहे. यावरून या पोलादाची काठिण्य पातळी लक्षात यावी. हे राजपक्ष लष्करात होते. त्यांचे थोरले बंधू महिंदा राजपक्ष यांच्या अध्यक्षपदाच्या काळात महत्त्वाच्या अशा संरक्षण मंत्रालयाचे सचिवपद या नवनियुक्त अध्यक्षांनी भूषवलेले आहे. त्या वेळेस हे दोन राजपक्ष बंधू सर्वार्थाने वादग्रस्त ठरले होते. याचे कारण त्यांचे पोलादीपणच. या गोताबाया राजपक्ष यांच्याप्रमाणे त्यांचे थोरले बंधू महिंदा हेदेखील तसेच पोलादी नेतृत्वासाठी ओळखले जातात. या दोघांनी मिळून तमिळ समस्या संपवली. खरे तर त्यांनी त्या देशातील तमिळ अमानुषपणे संपवले. या दोघांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या तमिळींचे शिरकाण हे श्रीलंकेच्या अलीकडच्या इतिहासातील सर्वाधिक रक्तलांच्छित प्रकरण आहे. त्याविरोधात आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मोठाच गदारोळ झाला होता. अनेक आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर श्रीलंकेच्या नेतृत्वाची निर्भर्त्सना झाली. मानवी हक्कांच्या अशा पायमल्लीचे उदाहरण पॅलेस्टिनी संघर्षांतही सापडणार नाही इतकी राजपक्ष यांची कृती भयानक होती. त्यामुळेच बहुधा त्यांच्या पोलादीपणावर शिक्कामोर्तब झाले असावे.

परंतु त्यानंतरच्या त्या देशातील सार्वत्रिक निवडणुकीत आपण राजपक्षविरोधी घटकांना रसद पुरवल्याचे बोलले गेले. अशा प्रकारच्या आरोपांचे पुरावे समोर येतातच असे नाही. या प्रकरणातही ते आले नाहीत. पण २०१५ सालच्या या निवडणुकीत राजपक्ष यांचा पराभव झाला आणि त्याचे एक खापर आपल्यावर फुटले हे नाकारता येणार नाही. त्यांच्या पराभवात आपणास रस होता हेदेखील अमान्य करता येणार नाही. त्याची प्रमुख कारणे दोन. एक म्हणजे राजपक्ष यांच्या वरवंटय़ाखाली चिरडले जाणाऱ्या तमिळींना आपण वाऱ्यावर सोडू शकत नाही. तांत्रिकदृष्टय़ा जरी ते श्रीलंकेचे नागरिक असले तरी त्यांच्यावर होणाऱ्या अत्याचारांची दखल आपण घेणे नैसर्गिकच. फक्त त्यात किती लक्ष घालायचे हा मुद्दा नाजूक. त्या देशातील तमिळींच्या हितार्थ नको तेवढे लक्ष घातल्याने काय होते याचे राजीव गांधी हे उदाहरण आहेच. पण म्हणून त्यांच्याकडे पाठ फिरवणेही आपणास शक्य नाही. आणि दुसरे कारण म्हणजे ते थोरले राजपक्ष हे उघड उघड चीनचे पाठीराखे होते. त्यांच्या काळात आपल्या सरकारी कंपन्यांना मिळालेली त्या देशातील कामांची कंत्राटे रद्द होत गेली आणि त्याच वेळी चीन देशातील कंपन्यांच्या पदरात ती पडत गेली. तसेच राजधानी कोलंबोजवळ प्रचंड बंदर उभारणीचे कंत्राटही चिनी कंपनीस बहाल झाले. बांगलादेश, ईशान्येकडील काही देश आणि श्रीलंका अशा अनेक देशांत चीनने पाय पसरले तो हाच काळ. भारताविरोधात एक शृंखलाच तयार करण्याचा प्रयत्न चीनचा होता आणि त्यास राजपक्ष यांची उघड फूस होती. तेव्हा त्यांचा पराभव ही आपल्यासाठी काळाची गरज होती, हे नि:संशय. त्यासाठी आपण छुपे प्रयत्न केले असतील तर त्यात काही आश्चर्य नाही.

पण आता पाच वर्षांनी त्याच राजपक्ष यांचा धाकटा भाऊ श्रीलंकेच्या अध्यक्षपदी विराजमान होत आहे आणि त्याच वेळी पंतप्रधानपदी मिहदा यांची निवड केली जाईल अशी अटकळ व्यक्त होऊ लागली आहे. यातील पहिली घटनाच आपली डोकेदुखी वाढवण्यासाठी पुरेशी असताना दुसरीही घटना घडली तर काय होऊ शकेल याचा अंदाजच बांधलेला बरा. त्यात हे नवे अध्यक्ष पोलादी पुरुष आणि वर त्यांनी नव्या श्रीलंका निर्मितीचा ध्यास घेतलेला. म्हणजे तर विचारायलाच नको. या नव्या अध्यक्षांच्या थोरल्या बंधूंनी तमिळ अल्पसंख्याकांचा नायनाट केला. हे धाकटे त्याच्याबरोबरीने इस्लामी अल्पसंख्याकांचाही बंदोबस्त करतील असे मत श्रीलंका अभ्यासक बोलून दाखवतात. ते अस्थानी म्हणता येणार नाही.

अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प हे आपले प्रेरणास्थान असे गोताबाया बेलाशकपणे सांगतात, यातच काय ते आले. अनेक श्रीलंकन धनाढय़ांप्रमाणे गोताबाया हेदेखील अमेरिकेचे नागरिक आहेत. पण अध्यक्षपदी निवडणूक लढवायची तर असे दुहेरी नागरिकत्व असून चालत नाही. म्हणून त्यांनी अमेरिकी नागरिकत्वाचा त्याग करायचे ठरवले. अमेरिकेच्या वास्तव्यातच ते बहुधा ट्रम्प यांच्या कामगिरीने भाळले असावेत. ‘‘माझा राजकारणाशी काही संबंध नाही. तो येईल असे स्वप्नातदेखील वाटले नव्हते. पण अमेरिकेच्या अध्यक्षपदी राजकारणाशी दूरान्वयानेही संबंध नसलेला व्यावसायिक आलेला पाहून माझी राजकीय इच्छा बळावली,’’ असे ते सांगतात. परंतु या पहिल्याच निवडणुकीत ते त्या देशाचे अध्यक्षपदी निवडले गेले.

त्यांना मिळालेल्या मतांचे वर्गीकरण केल्यास त्यातून एक त्या देशातील दुहीचा नवा आकृतिबंध समोरे येतो. राजपक्ष यांना मते देणाऱ्यांत प्रामुख्याने स्थानिक सिंहली बुद्ध धर्मीय आहे. तमिळ बंडखोरांविरोधात राजपक्ष यांनी केलेल्या कारवाईवर हे भूमिपुत्र सिंहली भाळले आहेत. म्हणजे हेदेखील ट्रम्प यांच्याप्रमाणे झाले म्हणायचे. ट्रम्प यांना स्थानिक अमेरिकी श्वेतवर्णीयांचा पाठिंबा मोठय़ा प्रमाणावर मिळाला. हे भूमिपुत्र ट्रम्प यांच्या स्थलांतरितांविरोधातील भूमिकेस पाठिंबा देते झाले. तसेच राजपक्ष यांचे  म्हणता येईल. त्याच वेळी मुसलमान आणि तमिळ अल्पसंख्य हे प्राधान्याने प्रेमदास यांच्यामागे उभे राहिले. यातून थेट दिसतो तो त्या देशाच्या नागरिकांतील दुभंग. अशा वातावरणात नव्या श्रीलंकाचे स्वप्न दाखवत राजपक्ष हे अध्यक्षपदी निवडले गेले आहेत. तेव्हा हा दुभंग भरण्यासाठी त्यांना प्रयत्न करावे लागतील. तसे करायचे तर आपली कणखर आदी प्रतिमा त्यांना सोडावी लागेल.

खरी मेख असते ती याच टप्प्यावर. ही प्रतिमा जपत पुढे जायचे तर समाजातील दरी वाढण्याची भीती. कडेला बसून राहणाऱ्यांना शौर्याची भाषा करणारे नेहमी प्रिय असतात. कारण त्यात त्यांचे काही जात नाही. त्यामुळे अशा कडेकडेच्या समर्थकांच्या आधारे जगणाऱ्यांचा आग्रह हा अशी प्रतिमा असणाऱ्यांना संकटात आणतो, हा इतिहास आहे. तो बदलण्यासाठी मवाळ भूमिका घ्यावी तर ती घेणारे विरोधक आणि आपल्यात मग फरक तो काय राहिला या प्रश्नाची भीती. अशा वेळी प्रतिमा की राजकारणातले बदलते वास्तव यात राजपक्ष यांना निवड करावी लागेल. त्यात त्यांना किती यश येते यावर ‘नवी श्रीलंका’ कोणत्या दिशेने जाणार हे ठरेल.

current affairs, loksatta editorial-Current Digital Age Fundamentals Of Success Abn 97

उत्क्रांतीचा कल


95   18-Nov-2019, Mon

या लेखमालिकेत भविष्यातील विश्व कसे असू शकेल, याबद्दल चर्चा करण्याआधी मानवी उत्क्रांतीमधील काही महत्त्वाच्या शोधांबद्दलचा रंजक इतिहास जाणून घेणे आवश्यक आहे..

(१) दगडी हत्यारे, आग, शिजवलेले अन्न, निवारा :

मानवाचे पूर्वज सुरुवातीला कंदमुळे, फळे खाऊन पोट भरीत. हळूहळू दगड व लाकडाची हत्यारे बनवून त्यांनी शिकार करून प्राण्यांचे मांस, मासे खायला सुरुवात केली. त्यातून मिळणारी प्रथिने व ऊर्जेपासून त्यांची शारीरिक वाढ अधिक जोमाने व्हायला सुरुवात झाली. पुढे त्यांनी टोकदार केलेल्या दगडांचा वापर करून, शिकार केलेल्या प्राण्यांची हाडे फोडून त्यातील मगज खायला सुरुवात केली आणि त्या स्निग्धतेतून मिळण्याऱ्या प्रचंड ऊर्जेपासून त्यांच्या मेंदूच्या आकारात वाढ होऊ लागली, असे संशोधन सांगते. हे जैविक बदल अर्थातच अनेक पिढय़ांनंतर निर्माण झाले असले, तरी मानवी उत्क्रांतीमध्ये मगजरूपी अन्न व त्यातून मेंदूच्या आकारात वाढ होणे, हा एक महत्त्वाचा टप्पा समजला जातो.

आधी दिवसभर कंदमुळे शोधण्यात आणि वन्यप्राण्यांपासून स्वत:चा बचाव करण्यात सारा वेळ जाई. पण मांसासारख्या मंद गतीने पचणाऱ्या अन्नामुळे त्यांना सतत खाण्याची गरज उरली नाही आणि वाचलेला वेळ ते नवीन कामांकडे वळवू लागले- जसे निवारा, नवीन हत्यारे बनवणे, इत्यादी. तरीही कच्चे अन्न खाल्ल्यामुळे म्हणावी तशी पोषणमूल्ये मिळत नव्हती आणि खायलाही बराच वेळ लागे. पुढे जाऊन मांस आगीवर भाजून खाण्याची सुरुवात झाली आणि मानवी उत्क्रांतीमध्ये एक नवा टप्पा ओलांडला गेला. आता पूर्वीसारखे कच्चे अन्न खायची गरज नव्हती आणि शिजलेले अन्न पचायला पूर्वीपेक्षा हलके व जास्त पोषक होते. त्यातून त्यांच्या पुढील पिढय़ांमध्ये लक्षणीय बदल झाले, प्रामुख्याने मेंदूचा आकार मोठा होत गेला.

मानवी उत्क्रांतीच्या या टप्प्यावर काही महत्त्वाचे बदल घडले :

– घर किंवा निवारा संकल्पना. आधी दिवसभर भटकंती सुरू असायची. जिथे अन्न मिळेल तिथे निवारा. आता अन्न भाजण्याची-खाण्याची जागा विरुद्ध अन्न व शिकार करण्याची जागा, अशी मानसिकता निर्माण झाली. आगीमुळे थंडीपासून होणारा बचाव आणि तिथेच निवारा, या विचारात ‘घर’ संकल्पना उदयास आली असावी.

– इथेच आणखी एक नवीन पायंडा पडला. अन्न आगीवर शिजवणे कमी जोखमीचे आणि एकत्र बसून करण्याचे काम. त्याउलट शिकार करणे, मोठमोठी जनावरे मारून त्यांना दूरवरून उचलून आणणे हे कष्टप्रद व जोखमीचे. मग शारीरिक ताकदीच्या तुलनेत स्त्रिया थोडय़ा नाजूक म्हणून त्या शिकार साफ करणार, अन्न शिजवणार, लहान मुलांना सांभाळणार आणि प्रौढ पुरुष शिकार करून आणणार, असे प्रकार सुरू झाले असावेत.

– त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे सामाजिक जीवन. आग, त्यावर अन्न भाजले जातेय, आगीच्या अवतीभोवती माणसांचा गराडा पडलाय. एकमेकांशी बोलणे, अन्न वाटून खाणे, एकमेकांच्या मदतीला धावून जाणे असले सामाजिक जीवनाचे संस्कार होण्यास इथेच सुरुवात झाली असावी. कला, संगीत, नृत्य, सण अनेक लोकांनी एकत्र येऊन करण्याच्या क्रियादेखील कदाचित इथेच उदय पावल्या असाव्यात.

– पाळीव प्राणी. माणसाने फेकून दिलेल्या उर्वरित मांसावर काही विशिष्ट प्राणी (लांडगे, कोल्हे, कुत्रे) गुजराण करू लागले. या प्राण्यांना आयते अन्न व मोठय़ा प्राण्यांपासून सुरक्षा, तर मानवी टोळ्यांना आयता पहारेकरी, असे गणित जमून पाळीव प्राण्यांची संकल्पना निर्माण झाली असे म्हणतात. तसेच गुरेढोरे व घोडे पाळणे सुरू झाले.

(२) शेती :

– अंदाजे दहा हजार वर्षांपूर्वी नवअश्मयुगात (निओलिथिक) मनुष्याने सर्वप्रथम शेती करायला सुरुवात केली. गहू, मटार, मसूर, मोहरी, बार्ली, चणे इत्यादी पिके, तसेच फळझाडे-फुलझाडे लावायला सुरुवात केली. इतर निगडित व्यवसायही (पशुपालन वगैरे) सुरू झाले.

– सर्वप्रथम गुंतवणूक, साठवणूक, दुष्काळ पडल्यास जीवनाश्यक गोष्टींचा साठा करणे अशा मानसिकतेचा उदय इथूनच झाला असावा.

– भूमी / गाव / राज्ये : भटकंती करणारा माणूस शेती करायला लागल्यापासून स्थिर झाला. त्यातून ‘माझी जागा, माझे गाव’ ही संकल्पना आली!

– खते, मशागत प्रकार वापरून उत्पादनक्षमता वाढवण्याच्या तंत्राचा उदय झाला.

– निसर्गचक्राचा अभ्यास करून त्यानुसार पेरणी करणे, मशागत वगैरे तंत्रांचा उदय झाला.

(३) धातूयुग – तांबे, जस्त, लोखंड :

सुमारे नऊ हजार वर्षांपूर्वी मध्यआखाती खंडात तांबे बनवायला सुरुवात झाली. पुढे त्यापासून थोडे कठीण असे जस्त बनवले गेले. नऊ हजार वर्षांपूर्वी लोखंडाचा शोध लागला आणि मानवी उत्क्रांतीमधील सुवर्णअध्याय लिहिला गेला. आज आपल्या जीवनावश्यक अशा कमीतकमी ५० टक्के वस्तूंमध्ये पोलाद, स्टील असतेच.

(४) नकाशे, होकायंत्र, जल वाहतूक :

– इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकात चीनमध्ये चुंबकीय होकायंत्र शोधले गेले. तांबे, लोखंड इत्यादी वापरून त्या काळचे होकायंत्र बनवले जाई, जे नेहमी दक्षिणेकडे दिशा दर्शवे.

– होकायंत्रामुळे जग बरेच जवळ आले, असे म्हटल्यास वावगे ठरू नये. कारण त्याआधी जल वाहतूक, प्रवास, स्थलांतर आकाशातला ध्रुव तारा बघून केले जाई, आणि ढगाळ वातावरण असताना त्यात अनेक अडथळे येत.

– होकायंत्राचा प्रसार झाल्यावर सर्वात जास्त काय झाले असेल? तर, मोहिमा. जलमार्गे नवीन देश, खंड आणि नशीब अजमवायला धैर्यवान धजावू लागले.

(५) कागद, छपाई, पुस्तके व लिखाण :

– इ.स.पू. १०० च्या आसपास चीनमध्ये कागदाचा शोध लागला. हान साम्राज्यातील कै लून नावाच्या सरकारी अधिकाऱ्याने कागदनिर्मितीचा उद्योग प्रथम सुरू केला होता.

– ज्ञान शब्दरूपात साठवणे आणि त्याचा प्रसार करणे कागदाशिवाय अशक्य होते.

(६) औषधे व वैद्यकीय उपकरणे :

या शोधांमुळे मनुष्य मृत्यूवर काही अंशाने तरी मात करू लागला. त्याआधी साथींच्या रोगांनी थैमान घातले होते; साध्या तापानेदेखील जीव दगावायचे.

तीच तऱ्हा इतर शोधांची. प्रत्येक बाबतीत मनुष्य आपले बौद्धिक बळ, प्रचंड इच्छाशक्ती, जिज्ञासा, अथक प्रयत्न आणि चिकाटीच्या जोरावर निसर्गावर जमेल तेवढी मात करणे, स्वावलंबित्व मिळवणे आणि उच्चतम कार्यक्षमता साध्य करणे असे ध्येय ठेवून पुढे जाऊ  लागला. मानवी उत्क्रांतीमधील मुख्य कल अगदी आदिमानवापासून आजच्या डिजिटल युगापर्यंत वरीलप्रमाणेच राहिला आहे, नाही का?

आता थोडेसे विषयांतर करून आजच्या डिजिटल युगात येऊ या. सर्वात आघाडीचे व्यवसाय घ्या किंवा सर्वाधिक भांडवल असलेल्या कंपन्या (अ‍ॅमेझॉन, अ‍ॅपल, गूगल.. इत्यादी) घ्या; त्यांच्यामध्येही काही समान वैशिष्टय़े नक्कीच आढळतील, जसे-

(अ) अति-वैयक्तिकीकरण : प्रत्येक व्यवहार तुमच्या वैयक्तिक गरजा, आवडीनिवडी, आधीचे वापरलेले पर्याय व प्राथमिक माहिती लक्षात ठेवून केलेले, जणू काही आपला मित्रच आपल्याशी व्यवहार करतोय! उदा. ३० कोटींहून अधिक ग्राहकांचे सेकंदागणिक शेकडो व्यवहार सुरळीत करायचेच, पण त्याचबरोबर त्यात वैयक्तिकपणा आणायचा, हे अ‍ॅमेझॉनच्या यशाचे कारण आहे.

(ब) परिस्थितीकीचा सर्वोत्तम वापर : वाहतूक सेवा पुरवणारी उबर कंपनी किंवा घरे भाडय़ाने देणारी एयरबीएनबी घ्या; ते पुरवत असलेली गाडी वा घर त्यांच्या मालकीचे नाहीये. भागीदारीतील इतरांच्या मालमत्तेचा आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर ते करतात.

(क) जोखीम पत्करणे : अ‍ॅमेझॉनने कुणाच्या कल्पनेतही नसताना चालू शतकाच्या प्रारंभी ‘क्लाऊड’मध्ये गुंतवणूक करण्यास सुरुवात केली. आज त्यांच्या क्लाऊड सेवा पुरवणाऱ्या एडब्ल्यूएस कंपनीचा बाजारातील वाटा ४० टक्के आहे.

(ड) मूल्यवृद्धी : जुनेच थोडय़ाफार फरकाने जास्त कार्यक्षम करणे विरुद्ध नावीन्यपूर्ण, आमूलाग्र बदल आणणारे तंत्रज्ञान शोधून काढून, त्या जोरावर व्यवसाय उभारणे. सर्वोत्तम उदाहरण देता येईल आयफोनच्या टचस्क्रीन संकल्पनेचे!

(इ) त्याचबरोबर बौद्धिक बळ, इच्छाशक्ती, जिज्ञासा, अथक प्रयत्न आणि चिकाटी.

यातून नक्कीच हे ध्यानात येईल की, अगदी पूर्वकाळी, त्यानंतर औद्योगिक क्रांतीच्या दरम्यान आणि सध्याच्या डिजिटल युगातही- यशस्वी व्हायची मूलभूत तत्त्वे काही फारशी बदललेली नाहीत आणि बऱ्याच अंशी वरील पाच मुद्दय़ांमध्ये त्यांची मांडणी करता येईल.

current affairs, loksatta editorial- Role Of A Minority Judge Is More Fundamental Than The Majority In The Conclusions By Sc Abn 97

मानियले नाही बहुमता


3   18-Nov-2019, Mon

गेल्या आठवडय़ात सर्वोच्च न्यायालयाने दोन महत्त्वाच्या प्रश्नांत दिलेल्या निकालांत बहुमतापेक्षा अल्पमतातील न्यायाधीशांची भूमिका मूलगामी ठरते, ती का?

बहुमत हा निर्णयप्रक्रियेच्या अंतिमतेचा सर्वमान्य निकष आहे, हे मान्य. पण म्हणून बहुमताचेच सदैव योग्य असते असे नाही. बहुमताचा आधार नाही म्हणून सत्याचे महत्त्व कमी होत नाही..

आपल्यासमोर आलेल्या विषयांचा अंतिम निवाडा करण्याचा सर्वोच्च न्यायालयाचा अधिकार कोणीही अमान्य करणार नाही. पण न्यायालयासमोर तूर्त जे विषयच नाहीत, त्यांचा आधार सर्वोच्च न्यायालय जे विषय समोर आहेत त्यांचा निवाडा करताना घेऊ  शकते काय, हा प्रश्न आहे. तर्कशास्त्रदृष्टय़ा विचार केल्यास याचे उत्तर ‘नाही’ असेच असावयास हवे. परंतु गेल्या आठवडय़ात सर्वोच्च न्यायालयाने हाताळलेल्या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नांत ते तसे दिसत नाही. त्यामुळे या मुद्दय़ावर सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय बौद्धिकदृष्टय़ा सर्वोच्च मानणे अवघड जाईल. तसेच या निकालांत बहुमतापेक्षा अल्पमतातील न्यायाधीशांची भूमिका अभिनंदनीय आणि आदरणीय ठरते. हा प्रकार गेल्या आठवडय़ात दोन महत्त्वाच्या निकालांत घडल्याने त्यावर ऊहापोह करणे आवश्यक ठरते.

पहिला मुद्दा शबरीमला देवस्थानासंदर्भात. या मंदिरात मासिक धर्मास सामोरे जावे लागणाऱ्या वयोगटातील महिलांना प्रवेश नाही. त्यामुळे बालिका गटातील आणि वयाची पन्नाशी ओलांडलेल्या महिलांनाच या मंदिरात प्रवेश दिला जातो. मासिक पाळी सुरू असणाऱ्या महिलांनी त्यात प्रवेश केला तर धर्म बुडण्याचा धोका असावा बहुधा. पिढय़ान् पिढय़ा चालत आलेल्या या परंपरेस न्यायालयात आव्हान दिले गेले. गेल्या वर्षी या संदर्भात दिल्या गेलेल्या ऐतिहासिक निवाडय़ात सर्वोच्च न्यायालयाने ही प्रथा मोडीत काढली आणि सर्व वयोगटांतील महिलांसाठी मंदिरद्वार उघडले. त्यावर मोठाच हलकल्लोळ झाला. अनेकांना हा न्यायालयाने धर्मात केलेला हस्तक्षेप वाटला आणि काही दीडशहाण्यांनी तर त्या वर्षी केरळात आलेल्या पुराचे खापर या निकालावर फोडले. वास्तविक सर्वोच्च न्यायालय दिल्लीत असते. तेव्हा हे शहाणे म्हणतात त्याप्रमाणे न्यायालयाच्या निकालामुळे ईश्वरी कोप झाला असेल तर त्याची शिक्षा दिल्लीस हवी; केरळास कशी काय? असो. न्यायालयाच्या त्या निवाडय़ानंतर धार्मिक आणि सामाजिक पातळीवर चांगलीच खळबळ माजली. साहजिकच त्यावर फेरविचार याचिका दाखल केली गेली. न्यायालयाचा तो निकाल चार विरुद्ध एक अशा मताधिक्याने दिला गेला. इंदू मल्होत्रा या महिला न्यायमूर्तीनी फक्त महिला प्रवेशाविरोधात मत नोंदवले.

त्या निकालाविरोधातील याचिका गेल्या आठवडय़ात सरन्यायाधीश रंजन गोगोई यांच्या खंडपीठाने तीन विरुद्ध दोन अशा विभागणीने निकालात काढली. त्यानुसार हा मुद्दा आता सात न्यायाधीशांच्या पीठाकडे सुपूर्द केला जाईल. दोन न्यायाधीशांचा मात्र असे करण्यास विरोध होता. न्या. धनंजय चंद्रचूड आणि न्या. रोहिंटन नरिमन हे ते दोन न्यायाधीश. बहुमताचे म्हणणे असे की, या याचिकेच्या निमित्ताने विविध धर्मातील अशा प्रकारच्या प्रथांवर एकत्रित निर्णय देता येईल. उदाहरणार्थ, इस्लाम धर्मात दर्ग्यात महिलांना असलेली बंदी, बिगर पारसी इसमाशी विवाह केल्यास अग्यारीत त्या धर्माच्या महिलांना असलेली मनाई किंवा दाऊदी बोहरा समाजात मुलींच्या गुप्तांगाविषयीची अघोरी प्रथा, आदी मुद्दे यानिमित्ताने घेता येतील, असे पाचांतील तीन न्यायमूर्तीचे म्हणणे. सरन्यायाधीश गोगोई, न्या. ए. एम. खानविलकर आणि न्या. इंदू मल्होत्रा हे तीन न्यायमूर्ती निकाल व्यापक पीठाकडे द्यावा या मताचे होते. पण यात आवर्जून वाचावे असे मत अन्य दोघांचे आहे. जे मुद्दे न्यायालयासमोरच नाहीत, त्यांचा संदर्भ देत समोर आहेत त्या मुद्दय़ांवरील निकाल का टाळायचा, हा या दोन न्यायमूर्तीचा प्रश्न. मुद्दा आहे तो शबरीमला प्रकरणातील गेल्या वर्षीच्या निकालाचा फेरविचार करावा किंवा काय, हा. या दोघांनीही ही फेरविचाराची याचिका फेटाळून लावली.

या दोघांची भूमिका केवळ आधुनिक व पुरोगामी आहे, म्हणून ती विचारार्ह ठरत नाही. तर कोणकोणत्या कारणांसाठी न्यायालयाने आपल्या निर्णयाचा फेरविचार करावा, यावर त्यांनी केलेले विवेचन मूलगामी असल्याने ती मूलगामी ठरते. शबरीमला मंदिरप्रवेश सर्व वयोगटांतील महिलांना खुला करण्याचा ऐतिहासिक निकाल देताना कोणत्याही नैसर्गिक न्यायतत्त्वाचे उल्लंघन झालेले नाही आणि या निकालानंतर लक्षात घ्यायलाच हवा असा कोणताही मुद्दा समोर आलेला नाही, हे या दोघांनी अत्यंत विस्ताराने दाखवून दिले. अशा परिस्थितीत त्या निकालाच्या फेरविचाराची गरजच काय, हा या दोघांचा महत्त्वाचा प्रश्न न्यायालयीन वेळकाढूपणाचा निदर्शक ठरू शकतो. वास्तविक ज्या कारणांसाठी न्यायालयाने निर्णय व्यापक पीठाकडे सोपविला, ती कारणे मुळातच बेदखलपात्र आहेत. घटनेच्या २५ व्या कलमाने नागरिकांना दिलेले धर्मस्वातंत्र्य हे कोणाच्याही जिवास यातना देणारे असूच शकत नाही. त्यामुळे दाऊदी बोहरा समाजातील कुप्रथेस न्यायालयीन निवाडय़ाची गरज काय? ती प्रथा आपोआपच घटनाबाह्य़ ठरते. तेव्हा इतक्या किरकोळ मुद्दय़ावर निकाल देण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाने सात जणांचे पीठ खर्ची घालावे काय? वर परत अशा मुद्दय़ाच्या आधारे शबरीमला निकाल पुढे ढकलणे अगदीच अशोभनीय. म्हणून या निकालात अल्पमतातील न्यायाधीशांचे म्हणणे दखल घ्यावे असे. या वेळी न्या. नरिमन यांनी ज्या प्रकारे सरकारी अधिवक्त्यास खडसावले आणि सर्वोच्च न्यायालयाचा आदेश पाळायचा की नाही हा पर्याय तुमच्यासमोर असू शकत नाही हे सुनावले, ते कौतुकास्पद ठरते. विशेषत: सर्वोच्च न्यायालयाच्या या निकालावर अनेक राजकीय पक्षांनी.. यात सत्ताधारीही आले.. ज्या पद्धतीने धार्मिक भावना चिथावण्याचा अश्लाघ्य प्रयत्न केला, त्या पार्श्वभूमीवर या दोन न्यायमूर्तीची भूमिका खचितच दिलासा देणारी.

सर्वोच्च न्यायालय आणि माहिती अधिकार या दुसऱ्या प्रकरणातही ती तशीच ठरते. सरन्यायाधीश गोगोई आणि अन्य चार जणांच्या पीठाने सरन्यायाधीशांचे कार्यालय माहिती अधिकाराच्या कक्षेत आणले. हा निर्णय निश्चितच स्वागतार्ह. पण या निकालातही न्या. चंद्रचूड यांनी घेतलेली भूमिका दशांगुळे अधिक स्वागतार्ह. सरन्यायाधीशांना माहिती अधिकाराच्या कक्षेत आणताना या न्यायपीठाने न्यायालयीन नियुक्त्यांचा कळीचा मुद्दा मात्र गुलदस्त्यातच राहील अशी व्यवस्था केली. म्हणजे ही बाब माहिती अधिकारात उघड करण्याची मागणी करता येणार नाही, असा निर्वाळा दिला. न्या. चंद्रचूड यांचे निकालपत्र या मुद्दय़ावरच ऊहापोह करते.

तो महत्त्वाचा अशासाठी की, काही पदे आणि त्याबाबतचे निर्णय यांभोवती उगाचच गुप्ततेचे वलय आहे. ते तसेच ठेवण्यात व्यवस्थेचे हितसंबंध असतात आणि ते संपवण्याची मागणी केली की स्वांतत्र्यावर गदा येत असल्याची आवई ठोकली जाते. न्या. चंद्रचूड नेमके यावरच बोट ठेवतात. ‘न्यायालयीन स्वातंत्र्य’ आणि ‘न्यायालयाचे उत्तरदायित्व’ हे दोन मुद्दे कसे भिन्न आहेत, याची त्यांनी केलेली चिकित्सा न्यायालयाची जबाबदारी दाखवून देणारी आहे. न्या. चंद्रचूड यांचे ११३ पानी निकालपत्र लोकशाही, न्यायालयीन पारदर्शकता आणि न्यायाधीशांची जबाबदारी याबाबत मूलभूत चिंतन करणारे आणि म्हणून वाचनीय ठरते. ‘‘..न्यायालयीन नियुक्त्या आणि पदावनत्या यांचे निश्चित निकष हे सार्वजनिक असणे हे न्यायालयीन पारदर्शतेसाठी पायाभूत आहे. कारण हा काही केवळ नियुक्त्या वा बढत्या यापुरताच मर्यादित मुद्दा नाही. तर न्यायतत्त्वे आणि न्यायनिकष यांच्याशीही तो संबंधित आहे,’’ हा त्यांचा युक्तिवाद निश्चितच मूलगामी. परंतु न्या. चंद्रचूड यांचे निकालपत्र बहुमताच्या निकालात अंतर्भूत नाही.

बहुमत हा निर्णयप्रक्रियेच्या अंतिमतेचा सर्वमान्य निकष आहे, हे मान्य. पण म्हणून बहुमताचेच सदैव योग्य असते असे नाही. बहुमताचा आधार नाही म्हणून सत्याचे महत्त्व कमी होत नाही. पण असे होणे क्षणिक असते. म्हणून बहुमत काय आहे, याच्या बरोबरीने अल्पमताचीही दखल घेणे अनेकदा शहाणपणाचे. ‘सत्यअसत्यासी। मन केले ग्वाही। मानियले नाही। बहुमता।।’ हे तुकारामांचे वचन म्हणूनच सदैव स्मरणात असलेले बरे.

current affairs, loksatta editorial-National Consumer Expenditure Surveyreport Released By The Nso Abn 97

प्रतिकूल आकडेवारीचे वावडे?


4   18-Nov-2019, Mon

राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयातर्फे (एनएसओ) जारी झालेला राष्ट्रीय उपभोग खर्च सर्वेक्षण (नॅशनल कन्झ्युमर एक्स्पेण्डिचर सव्‍‌र्हे) अहवाल गुंडाळण्याचा केंद्र सरकारने घेतलेला निर्णय अनाकलनीय आहे. ‘बिझनेस स्टॅण्डर्ड’ या दैनिकाने शुक्रवारी सर्वेक्षण अहवालातील तरतुदींविषयीचे वृत्त प्रसिद्ध केल्यानंतर लगेचच, म्हणजे शनिवारी अहवाल मागे घेत असल्याचे सरकारने जाहीर केले. या सर्वेक्षणासाठी गोळा करण्यात आलेल्या माहितीमध्ये त्रुटी आढळल्याने हे पाऊल उचलत असल्याचे स्पष्टीकरण सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी खात्याने केले आहे. शुक्रवारी प्रसिद्ध झालेला अहवाल हा निव्वळ खर्डा किंवा मसुदा होता, असेही या खात्याने म्हटले आहे. एखाद्या हुशार विद्यार्थ्यांचा महत्त्वाचा निकाल जाहीर झाल्यानंतर आणि त्याला कमी गुण मिळाल्याचे स्पष्ट झाल्यावर, विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित न करता गुणांकन पद्धतीमध्ये त्रुटी झाल्याचे सांगत शाळेच्या वतीने निकालच गुंडाळावा, तसाच हा प्रकार! गेले काही आठवडे दोन गोष्टी सातत्याने घडताना दिसत आहेत. पहिली गोष्ट म्हणजे, काही महत्त्वाच्या आकडेवाऱ्या प्रसृत होत असून, मंदीचे संकट गडद होत असल्याचे स्पष्ट संकेत त्यांच्याद्वारे मिळत आहेत. दुसरी ठळक बाब म्हणजे, गेल्या दोन महिन्यांमध्ये तब्बल पाच वेळा केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी खास पत्रकार परिषदा घेऊन काही महत्त्वाच्या आर्थिक घोषणा केलेल्या दिसून येतात. मुळात सारे काही आलबेल असेल, तर जुलै महिन्यात केंद्रीय अर्थसंकल्प मांडल्यानंतर इतक्या लगेच इतक्या मोठय़ा प्रमाणात धोरणात्मक घोषणा करण्याची वेळ सरकारवर का यावी? याबाबत आजतागायत सरकारकडून एकदाही स्पष्ट शब्दांमध्ये शंकानिरसन होऊ शकलेले नाही. राष्ट्रीय उपभोग खर्च सर्वेक्षणाच्या बाबतीत मात्र काहीएक खुलासा करून सरकारने तो अहवाल गुंडाळला आहे. या कृतीची मीमांसा करण्यापूर्वी सर्वेक्षणातील तपशिलाचा धांडोळा घ्यावा लागेल.

भारतीयांचा उपभोग खर्च गेल्या ४० वर्षांमध्ये प्रथमच घटल्याचे सर्वेक्षणात आढळून आले. २०११-१२ आर्थिक वर्षांच्या तुलनेत २०१७-१८ या आर्थिक वर्षांत सरासरी उपभोग खर्चात ३.७ टक्क्यांची घट आढळून आली. २०११-१२ मध्ये माणशी सरासरी खर्च १५०१ रुपये होता. तो २०१७-१८ मध्ये १४४६ रुपयांवर घसरला. यातही ग्रामीण आणि शहरी भागांतील तफावत चिंताजनक होती. ग्रामीण भागांत सरासरी मासिक अन्नखर्च ५८० रुपयांवर आला आहे. आधीच्या सर्वेक्षणात तो ६४३ रुपये होता. अर्थतज्ज्ञांच्या मते, या १० टक्के घसरणीचा दुसरा अर्थ म्हणजे, कुपोषणात लक्षणीय वाढ झालेली दिसून येते. म्हणजे गरिबीतही वाढ झालेली आहे. तर शहरी भागांमध्येही सरासरी मासिक अन्नखर्चात तीन रुपयांची किरकोळ वाढ (९४३ वरून ९४६ रुपये) झालेली आढळून आली. अशा प्रकारची घट पहिल्यांदा झालेली नाही. यापूर्वीही झाली आहे. उदा. १९७२-७३ मध्ये पश्चिम आशियातील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे खनिज तेलांच्या किमती भडकल्या होत्या, तेव्हा उपभोग खर्चात घट झाली होती. १९६० च्या दशकात अन्नधान्याच्या टंचाईमुळे अशी परिस्थिती ओढवली होती. राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाने जुलै २०१७ ते जून २०१८ या काळात हे सर्वेक्षण केले होते. नोव्हेंबर २०१६ मधील नोटाबंदी आणि त्यानंतर काही महिन्यांतच झालेली वस्तू व सेवा कराची (जीएसटी) अंमलबजावणी या दोन वादग्रस्त निर्णयांची पार्श्वभूमी या सर्वेक्षणाला आहे. या दोन निर्णयांच्या विध्वंसक उलथापालथीमुळे उपभोग खर्चात कपात झाली, हेही यातून स्पष्ट झाले आहे.

आणखी काही महत्त्वाचे प्रश्न उपस्थित होतातच. गेल्या काही दिवसांमध्ये प्रसृत झालेले देशांतर्गत उत्पादनवाढीचा (जीडीपी) दर, औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक आणि चलनवाढ हे तिन्ही आकडे मंदीसदृश नव्हे, तर मंदीची स्थिती अधोरेखित करतात. विकासदरातील घट ही तशी अलीकडची आहे. याउलट अगदी गेल्या वर्षीपर्यंत भारतीय अर्थव्यवस्था किमान सहा टक्क्यांनी विस्तारत होती. किंबहुना, जगातील सर्वाधिक वेगाने वाढणारी ती अर्थव्यवस्था होती. असे असेल, तर ही वाढ आणि एनएसओकृत सर्वेक्षणातील घट यांचा मेळ कसा जुळवायचा? खर्चात घट याचा अर्थ मागणीत घट. परिणामी उत्पादनात घट आणि उत्पन्नात घट. तरीही जीडीपी विकासदर सुदृढ कसा? एनएसओच्या आकडेवारीत त्रुटी आहेत आणि त्यातून नेमके चित्र स्पष्ट होत नाही, असे सांगून अहवालच गुंडाळण्याची कृती त्यामुळे संशयास्पद ठरते. २००९-१० मध्ये अशाच प्रकारचे सर्वेक्षण घेतले गेले, त्या वेळी देशातील बहुतांश भागांत दुष्काळ होता. जागतिक अर्थव्यवस्था खिळखिळी झालेली होती. तेव्हा मूलाधार वर्ष (बेस इयर) २०११-१२ करण्याचे ठरले. मात्र मूळ सर्वेक्षण प्रसिद्ध केले गेले होते. प्रतिकूल आकडेवारीचे वावडे सहसा सर्वच सरकारांना असते. तरीही अवघ्या काही महिन्यांपूर्वी घसघशीत बहुमत मिळवून सत्तारूढ झालेल्या या सरकारने त्याविषयी इतके संवेदनशील राहणे अनावश्यक ठरते.

current affairs, loksatta editorial-English Medium School In Andhra Pradesh Akp 94

माध्यम की दर्जा?


230   16-Nov-2019, Sat

आंध्र प्रदेशासारख्या, भाषेबद्दल जागरूक असणाऱ्या राज्याने सर्व सरकारी प्राथमिक शाळा इंग्रजी कराव्यात, हे आश्चर्यकारक आहे..

मातृभाषेतूनच शालेय शिक्षण द्यावे, या म्हणण्यास शिक्षणशास्त्रीय आधार सज्जड असला, तरी प्रत्यक्षात तसे होत नाही. अशा वेळी, इंग्रजीचे विशेष शिक्षण घ्यायचे की माध्यमच बदलायचे? शिक्षणाच्या दर्जापेक्षा माध्यमच महत्त्वाचे कसे काय? या प्रश्नांचा विचार होणे आवश्यक आहे..

कोणत्या भाषेत समजावले तर अधिक कळते, या विषयावर खूप वर्षे संशोधन केल्यानंतर जगातल्या सगळ्या भाषा संशोधकांनी त्याचे उत्तर ‘मातृभाषा’ असेच दिले आहे. जन्माला आल्यापासून बाल्यावस्थेपर्यंत आणि नंतरच्या पातळीवरही मुलाला परिसराचे भान कशामुळे येते, याचेही उत्तर त्या त्या भागातील संपर्काची भाषा, असेच आहे. अनेक प्रकारचे प्रयोग झाल्यानंतरही या निष्कर्षांत बदल झाला नाही याचे मूळ, कळणे या प्रक्रियेमध्ये आहे. ज्या भाषेत आपण विचार करतो, त्या भाषेतून कोणत्याही प्रकारची माहिती आणि ज्ञान मिळवणे सोपे जाते. हे सारे ठाऊक असतानाही, भाषेबद्दल कमालीचा अभिमान असणाऱ्या आंध्र प्रदेशसारख्या राज्याने राज्यातील तेलुगू माध्यमाच्या सर्व शाळा इंग्रजी माध्यमाच्या करण्याचा निर्णय घेणे आश्चर्यकारक आहे, असे म्हणायला हवे. आश्चर्यकारक अशासाठी की आजवर तेथील जे विद्यार्थी त्यांच्या मातृभाषेतून शिकले, त्यांच्या आयुष्यात इंग्रजीचा प्रवेश उशिरा झाल्यामुळे त्यांच्या जगण्यात किंवा जगण्यासाठीच्या धडपडीत फार मोठा फरक झाला असण्याची शक्यता नाही. भारतासारख्या बहुभाषक देशात, कोणत्या तरी एका भाषेचा समान दुवा असावा, अशा विधानाला आजवर कधीही कोणत्याही पातळीवर दुजोरा मिळाला नाही. याचे मुख्य कारण जी भाषा दुवा म्हणून भारताने मनोमन स्वीकारली, ती इंग्रजी मूळ भारतीय नाही. त्यामुळे हे सत्य नाकारण्याचे कारण नाही. उलट, एकापेक्षा अधिक भाषा येणे हे भारतासारख्या देशातील नागरिकासाठी अधिक आवश्यक आणि उपयुक्त असते. त्यामुळे आंध्र सरकारचा हा निर्णय तेथील शिक्षण व्यवस्थेवर दूरगामी परिणाम करणारा ठरू शकतो. याच धर्तीवर अन्य राज्यांनीही शिक्षणाचे माध्यम इंग्रजी करण्याचे ठरवले, तर त्याने आणखीच गोंधळ होण्याची शक्यता अधिक.

मराठी माध्यमाच्या शाळा कमी होत असल्याचे चित्र सतत गडद होत असताना, महाराष्ट्रातील सीबीएसईच्या अभ्यासक्रमांच्या शाळांची संख्या आता हजारावर गेली. महाराष्ट्रात गेल्या काही दशकांत शिक्षणाचे खासगीकरण वाढू लागताच, इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांची संख्या वाढू लागली. तरीही आजमितीस राज्यातील सुमारे एक लाख शाळांपैकी इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा वीस टक्के एवढय़ाच आहेत. व्यावसायिक शिक्षणाचे अभ्यासक्रम शिकू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांना इंग्रजीशिवाय पर्याय नसतो, कारण विविध विषयांची पुस्तके इंग्रजीतच मोठय़ा प्रमाणात असतात. भारतीय भाषांमध्ये वैद्यकीय, अभियांत्रिकीसारखे विषय समजावून सांगणारी पुस्तके अद्यापही मोठय़ा प्रमाणावर उपलब्ध नाहीत. अशा विषयांमधील विविध संज्ञा आणि त्यांचे व्यवहार यांचे भारतीय भाषांमध्ये सुलभीकरण करणे हे वाटते तेवढे सोपे काम नाही. त्यासाठी दोन्ही भाषांवर प्रभुत्व असणाऱ्या तज्ज्ञांनी खूप काळ कष्ट घेण्याची आवश्यकता असते. अनेक विकसित देशांनी असे प्रयोग केले आहेत आणि त्यामुळे तेथील शिक्षण मुलांना अधिक उपयोगी पडते, असेही निष्कर्ष काढण्यात आले आहेत. याचा अर्थ त्या देशांमधून इंग्रजीला हद्दपार करण्यात आले आहे, असे नाही. जागतिक पातळीवर व्यावसायिक कारणांसाठी इंग्रजी हीच भाषा उपयोगात येते, याचे भान या देशांना असल्यामुळे तेथे या भाषेचे विशेष शिक्षण देण्याची पद्धत आहे. भारतातील बहुतेक राज्यांमध्ये मात्र या विशेष शिक्षणाऐवजी मूळ शिक्षणच इंग्रजीतून देण्याकडे कल वाढू लागला आहे.

प्रा. रामकृष्ण मोरे शिक्षणमंत्री असताना, त्यांनी पहिलीपासून इंग्रजीची कल्पना राबवण्यास सुरुवात केली. मात्र इंग्रजी माध्यमावर भर दिला नाही. सरकारी शाळांमध्ये आजही मराठी माध्यमातून शिक्षण दिले जात असल्याने आणि त्यामध्ये इंग्रजी हा एक विषय असल्याने, या शिक्षण व्यवस्थेत विद्यार्थ्यांना इंग्रजी भाषा म्हणून समजणे सोपे होऊ शकते. परंतु या प्रयोगाकडे शिक्षण खात्यानेच फारसे गांभीर्याने न पाहिल्याने, त्याचे परिणाम फार चांगले झाल्याचे दिसत नाहीत. आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री जगनमोहन रेड्डी यांनी या संदर्भात प्रतिक्रिया व्यक्त करताना इंग्रजीला विरोध करणाऱ्यांची मुले कोठे शिकतात, असा प्रश्न विचारला आहे. गरीब मुलांना इंग्रजीपासून वंचित ठेवायचे का? हा त्यांचा प्रश्न बिनतोड आहे. मात्र त्याचे उत्तर फक्त इंग्रजी माध्यमातूनच शिक्षण देणे असे असू शकत नाही. महाराष्ट्रासारख्या शैक्षणिकदृष्टय़ा प्रगत राज्यातही इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांची संख्या वाढत असल्याबद्दल टीका केली जाते. परंतु टक्केवारी पाहता, आजही मराठी माध्यमाच्या शाळांचाच वरचष्मा आहे, हे लक्षात येते. प्रश्न आहे तो या मराठी माध्यमातील शाळांमध्ये घसरत असलेल्या शैक्षणिक दर्जाचा. उत्तम शिक्षण हे भाषेशी निगडित असते आणि संकल्पनांचे भान येण्यासाठी मातृभाषेला पर्याय नसतो, हे मान्य करायचे, तर त्याचा दर्जा उंचावत नेणे हे आद्य कर्तव्य ठरते; नेमके तिथेच घोडे पेंड खाते.

जगण्यापेक्षा नोकरीशी असलेला शिक्षणाचा संबंध अधिक महत्त्वाचा मानला गेल्यामुळे माध्यमाच्या भाषेचा प्रश्न नेहमीच ऐरणीवर येत राहतो. कला आणि वाणिज्य या दोन शाखांमध्ये मातृभाषेतून ज्ञान संपादन करण्यासाठी जेवढे प्रयत्न झाले, तेवढे विज्ञान शाखेमध्ये झाले नाहीत. जगातील कोणत्याही देशात उच्च शिक्षणासाठी किंवा नोकरीसाठी जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांस इंग्रजी भाषेचा फारच मोठा आधार असतो, हे वास्तव नाकारून मातृभाषेचा हट्ट धरणे जेवढे चुकीचे, तेवढेच मातृभाषेतून गुंतागुंतीच्या संकल्पना समजत नाहीत, असे समजणेही चुकीचे. मेंदूसंशोधनात असे लक्षात आले आहे, की माणसाचे शिकणे ही सामाजिक आणि सांस्कृतिक घटनांनी प्रभावित होणारी प्रक्रिया आहे. त्यामुळेच परिसरातील वस्तूंचे भान हे, भाषा या सांकेतिक व्यवस्थेतूनच येत असते. त्यासाठी आसपासच्या माणसांच्या भाषेच्या म्हणजे संकेतांच्या वापराचा अभ्यास नकळत करण्याची प्रक्रिया सुरूच राहते. म्हणून परिसरातील भाषेतून शिक्षण घेण्यालाच जगाने प्राधान्य दिले आहे. आंध्र प्रदेशातील मुलांना पहिलीपासून ते दहावीपर्यंत इंग्रजी माध्यमातूनच संकल्पना समजावून सांगत असताना, ते विद्यार्थी परिसरातील माणसांशी मात्र त्यांच्याच भाषेतून बोलणार आहेत हे लक्षात घेतले, तर ही भाषांतराची प्रक्रियाच गुंतागुंतीची होण्याची शक्यता अधिक. ‘समजलेली संकल्पना मांडण्यासाठी भाषा हे एक साधन आहे’ हे येल विद्यापीठातील मानसशास्त्रज्ञ पॉल ब्लूम यांनी व्यक्त केलेले मत घरची आणि दारची भाषा निरनिराळी, अशा स्थितीत गुंतागुंतीचे ठरते.

शिक्षणाकडे आणि त्यातील माध्यमाकडे अधिक गंभीरपणे पाहण्याची वेळ हळूहळू निघून चालली आहे की काय, असे वाटण्यासारखा निर्णय आंध्र प्रदेश सरकारने घेतला आहे. शिक्षणाच्या माध्यमाविषयी मंथन करतानाच, दर्जावर विचार होण्याची गरज मात्र त्यामुळे पुन्हा एकदा अधोरेखित झाली आहे.

current affairs, loksatta editorial-Raula Khalaf Profile Akp 94

रौला खलाफ


13   16-Nov-2019, Sat

फिकट अबोली रंगाच्या कागदावरील छपाई, जगभरच्या आर्थिक-राजकीय घडामोडींची विश्लेषणे आणि ओसंडून वाहणारी आर्थिक सांख्यिकी अशी ओळख असलेले ‘फायनान्शियल टाइम्स’ अर्थात ‘एफटी’ हे मूळचे लंडनचे आणि आता जपानी कंपनीच्या मालकीचे वृत्तपत्र जगभरच्या धोरणकर्त्यांना वाचावेच लागते. गॉर्डन न्यूटन, जॉफ्री ओवेन, रिचर्ड लँबर्ट, अँड्रय़ू गोवर्स आणि गेले दीडएक दशक लिओनेल बार्बर अशा तगडय़ा पत्रकारांनी वाहिलेली ‘एफटी’ची धुरा आता पत्रकार रौला खलाफ यांच्याकडे सोपवली जाणार, अशी बातमी अधिकृतपणे मंगळवारी आली. विशेष म्हणजे, सव्वाशेहून अधिक वर्षांपासून प्रसिद्ध होणाऱ्या या वृत्तपत्राच्या रौला खलाफ या पहिल्या महिला संपादक ठरल्या आहेत.

पश्चिम आशियातील लेबनॉन या देशाच्या राजधानीचे शहर असलेल्या बैरुतमध्ये जन्मलेल्या रौला यांचे बालपण तेथील यादवी युद्धाच्या छायेत गेले. पुढे न्यू यॉर्कच्या सायराक्यूज विद्यापीठातून पदवी आणि तिथल्याच कोलंबिया विद्यापीठातून आंतरराष्ट्रीय राजकारण या विषयात पदव्युत्तर शिक्षण घेतल्यानंतर रौला यांनी थेट पत्रकारितेचा मार्ग धरला. सुरुवातीला फोब्र्ज या पाक्षिकातून रौला यांचे लेखन प्रसिद्ध होऊ लागले, अन् चारएक वर्षे त्यांनी या पाक्षिकात पूर्ण वेळ कामही केले. त्यानंतर मात्र त्या फायनान्शियल टाइम्समध्ये दाखल झाल्या, त्या आजतागायत. १९९५ पासून आजवरची २४ वर्षे त्या एफटीमध्ये कार्यरत असून, आधी उत्तर आफ्रिका व नंतर मध्य-पूर्वेतील देश येथील विशेष प्रतिनिधी म्हणून त्यांनी सुरुवातीची काही वर्षे काम पाहिले. मध्य-पूर्वेतील राजकीय-आर्थिक घडामोडी हा रौला यांच्या विशेष अभ्यासाचा विषय. त्यांच्या वृत्तपत्रीय लिखाणाचा बराचसा भाग याच विषयाने व्यापला आहे. ‘अरब स्प्रिंग’च्या काळातील घडामोडींचे रौला यांनी केलेले वार्ताकन वाचले की या भागातील राजकारणाची त्यांची जाण स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळेच पाचेक वर्षांपूर्वी रौला यांची एफटीच्या मध्य-पूर्वविषयक विभागाच्या संपादकपदी नेमणूक झाली होती. अलीकडे त्या एफटीच्या आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंपादक म्हणून काम पाहत होत्या. आता तर जॉन थॉर्नहिल, अ‍ॅलेक रसेल अशा एफटीमधीलच जुन्याजाणत्या सहकाऱ्यांना मागे टाकत रौला यांनी संपादक पदाला गवसणी घातली आहे.

आर्थिक आणि राजकीय उदारमतवादाचा पुरस्कार करणाऱ्या फायनान्शियल टाइम्ससमोर नव्वदच्या दशकाअंती नव्या तंत्रमाध्यमांचे आव्हान उभे राहिले होते. त्याला यशस्वीपणे तोंड देत एफटीच्या इंटरनेट आवृत्तीला आकार देण्याचे काम मावळते संपादक लिओनेल बार्बर यांनी केले. नव्या डिजिटल माध्यमांच्या स्पर्धेत आपल्या मूळ रूपासह तगून राहण्याचे आव्हान त्यांनी लीलया पेलले होते. आता ती जबाबदारी पेलत एफटीला बदलत्या काळाला सुसंगत स्वरूप देण्याचे आव्हान रौला खलाफ यांच्यावर असणार आहे. त्या ती कशी पार पाडणार, याचे उत्तर येणारा काळच देईल. पण तोवर खऱ्या अर्थाने आंतरराष्ट्रीय असलेल्या एका वृत्तपत्राच्या संपादकपदी महिला पत्रकाराचे येणे, ही बातमीही अनेकांसाठी निश्चितच आनंददायक असणार आहे.

current affairs, loksatta editorial- Andhra Govt Ends Amaravati Project With Singapore Consortium Vodafone Announcesdeparture From India Abn 97

नीती आणि नियत


255   15-Nov-2019, Fri

मुद्दा कोणा एका कंपनीची बाजू घेण्याचा नसून, सरकारच्या प्रामाणिक धोरणांचा आहे. या प्रामाणिक आणि सातत्यपूर्ण धोरणांचा अभाव भारतास बाधत असून त्यात तातडीने सुधारणा करण्याची गरज आहे..

गेल्या काही दिवसांतील राजकीय धबडग्यात दोन महत्त्वाच्या बातम्यांकडे दुर्लक्ष झाले. या दोन्ही बातम्या आपल्या धोरणचकव्याची दिशा दर्शवणाऱ्या असून केंद्र सरकारने त्यात वेळीच लक्ष घातले नाही, तर त्याचा दुष्परिणाम आपणास बराच काळ भोगावा लागेल. आंध्र प्रदेश सरकारने अमरावती ही नवी राजधानी उभारण्यासाठी सिंगापूर सरकारशी झालेला करार रद्द केला आणि दुसरीकडे व्होडाफोन या बहुराष्ट्रीय कंपनीच्या प्रमुखांनी भारतातून गाशा गुंडाळण्यासंदर्भात इशारा दिला, या त्या दोन बातम्या. व्होडाफोन प्रमुखांच्या वक्तव्यावर फारच गदारोळ निर्माण झाल्यानंतर त्यांनी सारवासारव करण्याचा प्रयत्न केला खरा. पण त्यामुळे जे काही नुकसान होणार होते ते झालेच. या दोन्हीही घटना आपला एकच दोष दाखवतात.

कंत्राटांचा अनादर. हा आपला दोष एन्रॉन घडल्यापासून अधिकच प्रकर्षांने दिसू लागला असून त्यात सुधारणा होण्याऐवजी परिस्थिती हाताबाहेर जातानाच दिसते. त्या वेळी आपल्या देशाने एन्रॉन कंपनीस दिलेली सार्वभौम हमी आपण तत्कालीन राजकारणासाठी पाळली नाही. पुढे एन्रॉन कंपनीचे दिवाळे वाजले असेल. पण आपल्या देशाने त्या संदर्भात जनरल मोटर्स आदी कंपन्यांना मोजलेली नुकसानभरपाई डोळे दिपवणारी आहे. नंतर एन्रॉन समुद्रात बुडविण्यास निघालेल्या राजकारण्यांनी तो पुन्हा पुनरुज्जीवित केला. त्यात पुन्हा देश म्हणून आपलेच नुकसान झाले. महाराष्ट्रात जे एन्रॉनचे झाले, ते आंध्र प्रदेश राज्यात सिंगापूरचे होताना दिसते. आंध्रातून तेलंगणा हे राज्य कोरून काढले गेल्यावर हैदराबाद हे राजधानीचे शहर तेलंगणाच्या वाटय़ास गेले. त्यामुळे अर्थातच आंध्र प्रदेशसाठी नव्याने राजधानी उभारणे अत्यावश्यक ठरले.

अमरावती हे ते नवे शहर. २०१७ साली ही नवराज्यनिर्मिती झाली, त्या वेळी त्या राज्याचे मुख्यमंत्री होते तेलुगू देसमचे चंद्राबाबू नायडू. त्यांच्या राजकारणाविषयी अनेकांचे मतभेद असू शकतील. पण चंद्राबाबूंच्या आधुनिक दृष्टिकोनाविषयी कोणाचे दुमत असणार नाही. याच आधुनिक दृष्टिकोनास जागत चंद्राबाबूंनी अमरावती ही राजधानी वसवण्याचा घाट घातला. हे शहर मोकळ्या जागी नव्याने रचले जाणार असल्याने त्याची उत्तम उभारणी करणे हे त्यांचे उद्दिष्ट होते. त्यासाठी ३३ हजार एकर रिकामी जमीन हस्तगत केली गेली. नायडू यांनी सिंगापूर देश आणि तेथील काही पायाभूत कंपन्यांशी करार केले. या भव्य प्रकल्पासाठी सिंगापूरच्या अनेक कंपन्या एकत्र आल्या आणि त्यांनी राज्य सरकारच्या सहयोगाने एकत्रितपणे या शहरनिर्मितीसाठी स्वतंत्र कंपनीनिर्मिती केली. या कंपनीत राज्य सरकारची मालकी होती ४२ टक्के, तर सिंगापुरी कंपन्यांची ५८ टक्के. गेली दोन वर्षे मोठय़ा जोमाने या नवनगराची निर्मिती सुरू होती. सिंगापुरी कंपन्या त्यात असल्याने काहीएक शिस्त आणि गती त्यात दिसून आली. पण नवे सरकार आले आणि सगळेच मुसळ केरात. मे महिन्यात झालेल्या निवडणुकीत नायडू यांचा पाडाव होऊन वाय. एस. जगनमोहन रेड्डी हे मुख्यमंत्रिपदी आले. ते आणि नायडू यांच्यात उभा दावा. राजकारणात हे चालतेच.

पण चालायला नको अशी बाब म्हणजे, या नव्या मुख्यमंत्र्याने अमरावती उभारणीचा प्रकल्पच रद्द केला. नायडू यांनी घेतलेले अनेक निर्णय रेड्डी यांनी फिरवले. त्यातील हा सगळ्यात मोठा. हे धक्कादायक आणि निश्चितच अशोभनीय ठरते. नायडू आणि रेड्डी यांच्यातील राजकीय साठमारीत परकीय गुंतवणुकीचे हे असे भजे होणार असेल, तर आपल्याकडे कोण कशाला गुंतवणूक करेल? सरकार ही कायमस्वरूपी व्यवस्था असते आणि व्यापारउदिमाचे करारमदार हे सरकारांशी होतात. ती चालवणाऱ्या राजकीय पक्षांशी नव्हे. त्यामुळे राजकीय पक्ष बदलले की आधीचे करार रद्द, असे होणार असेल तर आपल्याकडे व्यवसाय करणे उत्तरोत्तर अवघडच होत जाईल. वास्तविक अशा प्रकरणात केंद्राने हस्तक्षेप करायला हवा. पण तेथे सत्ताधारी असलेल्या भाजपचेही नायडू यांच्याशी फाटलेले असल्याने त्या सरकारनेही हस्तक्षेप केला नाही. देश म्हणून आपण किती मागे आहोत, हेच यातून दिसते.

आणि तेच व्होडाफोनचे प्रमुख निक रीड यांनी बोलून दाखवले. ब्रिटनमधील काही वर्तमानपत्रांत त्यांचे वक्तव्य प्रकाशित झाले असून त्यात त्यांनी व्यवसायविरोधी धोरणांमुळे भारतातून गाशा गुंडाळण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. हा त्यांचा इशारा आपण किती गांभीर्याने घेत आहोत, ते अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. पण त्यांच्याविषयी नाराजी व्यक्त करण्यात मात्र सरकारची तत्परता दिसून आली. वास्तविक व्होडाफोन आपल्याकडची सर्वात मोठी परदेशी गुंतवणूक आहे. २००७ पासून जवळपास १७०० कोटी डॉलर्स या कंपनीने भारतात गुंतवले आहेत. आनुषंगिक गुंतवणूक वेगळीच. आणि त्या बदल्यात आपण या कंपनीस काय दिले?

पूर्वलक्ष्यी प्रभावाने कर भरण्याचा मागास निर्णय. हे पाप माजी अर्थमंत्री प्रणब मुखर्जी यांचे. पण आपण ते दूर करू, असे आश्वासन आपल्या व्यवसायस्नेही सरकारने अनेकदा दिले. खुद्द पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही यात लक्ष घालण्याचा शब्द दिला. पण व्होडाफोनच्या हालांत तसूभरही घट झाली नाही. याच मोदी यांनी कर दहशतवाद आपल्याकडून होणार नाही, असे आश्वासन दिले होते हे विशेष. वास्तविक याच कर दहशतवादास कंटाळून केर्न एनर्जी कंपनी आपला देश सोडून गेली. पण तरी आपण ढिम्म. त्यात आपल्या दूरसंचार नियामकाचे वर्तन प्रामाणिक आहे, असे सांगता येईल अशी परिस्थिती नाही. या नियामकावर सरळ सरळ पक्षपातीपणाचा आरोप झाला. पण त्याकडे ना सरकारने लक्ष दिले, ना सर्वोच्च न्यायालयाने. अलीकडे सर्वोच्च न्यायालयाने सरकारचा या कंपन्यांकडून एकत्रित महसुलाचा दावा मान्य केला. त्याचा सर्वात मोठा फटका व्होडाफोन आयडिया आणि एअरटेल या कंपन्यांना बसणार असून, त्यांना मिळून जवळपास ९२ हजार कोटी रुपये केंद्राकडे भरावे लागतील.

सरकारी धोरणचकवा हे यामागचे कारण. फ्लिपकार्ट, अमेझॉन या ऑनलाइन विक्री करणाऱ्या कंपन्यांबाबतही हेच झाले. त्यांचा व्यवसाय वाढू लागलेला असताना सरकारला उपरती झाली आणि मधेच त्या क्षेत्राचे नियम बदलले गेले. या कंपन्या ग्राहकांना सवलती फार देतात याचे सरकारला दु:ख. पण हे सरकार असे दुटप्पी, की जिओसारख्या कंपनीने व्यवसायवृद्धीसाठी वाटेल त्या सवलती दिलेल्या सरकारला चालतात. त्याबाबत कोणताही नियमभंग होत नाही. पण अन्य कोणी अशा सवलती देऊन व्यवसाय वाढवला, की मात्र सरकारच्या पोटात दुखते आणि मग हस्तक्षेप केला जातो. दूरसंचार क्षेत्रात हे अगदी राजरोसपणे दिसून आले. त्याचीच परिणती व्होडाफोनसारख्या कंपनीवर काढता पाय घेण्याची वेळ येण्यात होणार आहे.

याची कोणतीही चाड सरकारला असल्याचे तूर्त दिसलेले नाही. यात कोणा एका कंपनीची बाजू घेण्याचा मुद्दा नाही. तर तो सरकारच्या प्रामाणिक धोरणांचा आहे. या प्रामाणिक धोरणांचा अभाव भारतास बाधत असून त्यात तातडीने सुधारणा करण्याची गरज आहे. व्यवसायनीतींत खोट असेल तर ती बदलता येते. पण नियतच खराब असेल तर सगळेच अवघड. आपल्या सरकारच्या नियतीविषयी असा संशय घेतला जाणे हे अंतिमत: आपणास महाग पडेल.

current affairs, loksatta editorial- Supreme Court Has Accepted Aadhar Bill Abn 97

‘आधार’ न्यायालयाचाच..


11   15-Nov-2019, Fri

राज्यघटनेतील अनुच्छेद-११० च्या व्याप्तीचा फेरविचार करण्याचे काम पूर्ण घटनापीठाकडे सोपवण्याचा निर्णय सर्वोच्च न्यायालयाने घेतला, ही बातमी सर्वोच्च न्यायालयाने दिलेल्या अन्य ताज्या निकालांइतकी महत्त्वाची नाही, असेच प्रथमदर्शनी वाटेल. पण तसे नाही. ‘अनुच्छेद-११०’मध्ये ‘धनविधेयक’ म्हणजे काय, हे राज्यघटना सांगते. ‘धनविधेयक’ वगैरे शब्द एरवी भारतीय राज्यपद्धतीचा अभ्यास करणाऱ्यांनाच माहीत असत; पण देशाच्या वाटचालीविषयी जागरूक असणाऱ्या सर्वांपर्यंत ‘धनविधेयक’ ही संज्ञा पोहोचली ती गेल्या दोन-तीन वर्षांत. ‘आधार’ची सक्ती खासगी संस्था किंवा व्यक्तीसुद्धा करू शकतात, अशी तरतूद करणाऱ्या ‘कलम-५७’सह नवा आधार कायदा २०१६ मध्ये मंजूर करवून घेण्यासाठी सरकारने लोकसभेतच या कायद्याचे विधेयक ‘धनविधेयक’ म्हणून मांडले, त्यामुळे सत्ताधारी आघाडीस बहुमत नसलेल्या राज्यसभेपर्यंत हे विधेयक जाऊच शकले नाही. गैरसोयीची चर्चा नको म्हणून कोणतेही विधेयक हे ‘धनविधेयक’ ठरवण्याचा पायंडा घातक आहे, असे अनेक तज्ज्ञांनी, अनेक विवेकीजनांनी तेव्हा म्हटले होते. अखेर या २०१६ च्या आधार कायद्यालाच सर्वोच्च न्यायालयात निराळय़ा- खासगीपणाचा भंग करण्याच्या- मुद्दय़ावर आव्हान मिळाले, तेव्हा ‘आधार योजना लाभार्थीना थेट सरकारी लाभ देणारी, म्हणजे आर्थिकच आहे’ असा बचाव सरकारने केला होता. सात न्यायमूर्तीच्या घटनापीठाने ‘आधार कायद्या’ला वेसण घालणारा निर्णय दिला. अनेक तरतुदी खासगीपणाचा भंग करतात, म्हणून पाच न्यायमूर्तीनी ‘खासगीपणाच्या हक्का’ची वाट प्रशस्त केली हे खरे. पण सातपैकी पाच न्यायमूर्तीनी ‘धनविधेयक’ म्हणून आधार विधेयक पात्र ठरते काय, याविषयी मतप्रदर्शन केले नव्हते. अल्पमतातील निकालपत्र देताना, ‘धनविधेयक म्हणून हा कायदा रेटता आलाच नसता, म्हणून अख्खा कायदा अवैधच ठरतो,’ असा – संसदीय सभ्यतेच्या पाइकांना सुखावणारा- निर्वाळा न्या. धनंजय चंद्रचूड यांनीच दिला होता. हा निकाल २६ सप्टेंबर २०१८ रोजी आला, तोवर आणखीही बरीच विधेयके रूढार्थाने धनविधेयक ठरत नसूनसुद्धा सरकारने ‘धनविधेयक’ म्हणून मांडली आणि राज्यसभेचे त्यांवरील मत निष्प्रभ, म्हणून निर्थक ठरवले गेले होते. ‘आधार’खेरीज १९ विधेयकांचे ‘धनविधेयक’ म्हणून बारसे करण्याची शक्कल सत्ताधाऱ्यांनी लढविली होती. यापैकी सर्वात साळसूद शक्कल ठरली ती, केंद्रीय अर्थसंकल्पाचा भाग म्हणून दरवर्षी मांडल्या जाणाऱ्या ‘वित्तविधेयका’मध्येच अनेक विधेयके आणि नियमावल्या यांमध्ये बदल केले गेलेले असल्याची कलमे वा परिशिष्टे जोडून सारे काही उजळ माथ्याने धनविधेयक म्हणून मंजूर करवून घेण्याची! हा प्रकार ‘वित्तविधेयक-२०१७’बाबत घडला होता. धनविधेयक नसूनसुद्धा वित्तविधेयकास जोडले गेल्यामुळे जणू आपोआप आणि बिनबोभाट मंजूर झालेल्या या तरतुदींपैकी एक होती- प्राधिकरणांचे नियमन करणारी रचनाच बदलून टाकण्याची. या तरतुदींची वैधताही आता, ‘धनविधेयक’ या संज्ञेची व्याप्ती ठरविणाऱ्या घटनापीठाकडून होणार आहे. ‘प्राधिकरणांचे नियमन करण्यासाठी स्वतंत्र घटनात्मक अस्तित्व असलेले, ‘प्राधिकरण नियामक प्राधिकरण’ स्थापता येऊ शकते,’ असे मत या संदर्भात न्या. चंद्रचूड यांनी नमूद केले होते. त्याचाही विचार यानिमित्ताने होऊ शकतो. धनविधेयकांच्या झुलीखाली काय काय दडवायचे, याचे अधिकार जणू अमर्यादच असल्याचा आव सरकार आणू शकले, ते राज्यघटनेच्या अनुच्छेद-११० मधील क्रमांक तीनच्या परिच्छेदामुळे. ‘लोकसभा अध्यक्षांचा अधिकार अंतिम राहील,’ असे  ‘११०(३)’ मध्ये नमूद आहे. याचाही फेरविचार होणार आहे. निकाल कदाचित, हे अधिकार अमर्यादच ठेवणाराही लागेल. परंतु राज्यघटनेशी संबंधित कृती वावग्या ठरत असल्याचे दिसून आले, तर राज्यघटनेत स्पष्टता आणण्यासाठी घटनापीठ सिद्ध होते व संविधानाचे संरक्षक या नात्याने न्यायपालिकेचा आधार कालसुसंगत ठरू शकतो, हे या निर्णयाने पुन्हा स्पष्ट झाले.


Top