current affairs, loksatta editorial-Stacked Projects Lingering Decision Akp 94 2

रखडलेले प्रकल्प; रेंगाळलेला निर्णय!


545   08-Nov-2019, Fri

सरकारच्या हस्तक्षेपाशिवाय अर्थव्यवस्थेची कोंडीतून सुटका होणे नाही. केंद्रातील मोदी सरकारच्या हे उशिराने का होईना लक्षात आले. मग, ऑगस्ट महिन्यापासून या सरकारच्या अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी घोषणांचा सपाटा सुरू केला. ऑगस्टमध्ये केल्या गेलेल्या घोषणेला गुरुवारी मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली. सरकारने रखडलेल्या गृहनिर्माण प्रकल्पांसाठी २५ हजार कोटी रुपयांच्या वैकल्पिक गुंतवणूक निधी (एआयएफ)ला मान्यता दिली आहे. रखडलेल्या आणि अगदी कर्जफेड थकलेल्या गृहप्रकल्पांना, त्यात घरे नोंदविणाऱ्या ग्राहकांना आणि पर्यायाने थकीत कर्जाच्या भाराने वाकलेल्या बँका-वित्तीय कंपन्यांना मदतीचा हात देणारा असा हा अष्टावधानी निर्णय आहे. उपलब्ध तपशिलानुसार, वैकल्पिक गुंतवणूक निधीत सरकारचे योगदान १० हजार कोटींचे असेल. उर्वरित निधी हा भारतीय आयुर्विमा महामंडळ (एलआयसी) आणि भारतीय स्टेट बँक या सरकारी मालकीच्याच संस्थांकडून येईल. ‘जेव्हा गरज लागेल तेव्हा सरकारला पैसा पुरविणारे महामंडळ (!)’ अशी गेल्या काही वर्षांत एआयसीची ओळख बनलीच आहे; त्यामुळे या निर्णयाचा भारही त्या मंडळावर नसता तरच नवलाचे ठरले असते. अर्थव्यवस्थेला कमकुवत ठेवणारी ‘मागणीतील मरगळ’ झडेल यासाठी प्रकल्प गुंतवणुका व भांडवली खर्च वाढणे भाग आहे. सध्याची अवस्था अशी की, असा खर्च सरकारकडूनच केला जायला हवा. पण अडचण अशी की सरकारला वित्तीय तुटीचे सोवळेही जपायचे असल्याने हात सैल सोडायलाही फार वाव नाही. म्हणून मग एलआयसी, ओएनजीसी, स्टेट बँक या सार्वजनिक दुभत्या गाईंचे वाटेल तितके दोहन सुरू आहे. हे चुकीचे की बरोबर, हे त्या पैशाचा होणारा विनियोग आणि परिणामांवर अर्थातच अवलंबून आहे. म्हणूनच एआयएफच्या या निर्णयातून काय साधले जाणार हे महत्त्वाचे आहे. अर्थव्यवस्थेवर बहुगुणक परिणाम साधणाऱ्या स्थावर मालमत्ता क्षेत्राचे धाबे दणाणले आहे. एकीकडे देशभरात लक्षावधी निवासी सदनिका बांधून तयार आहेत, पण मागणीविना पडून आहेत. तर कैक ठिकाणी पैसा नसल्याने विकासकांनी सुरू केलेले प्रकल्प पूर्णत्वाला जाऊ शकलेले नाहीत. अशा अपूर्णावस्थेतील प्रकल्पांची संख्या १,६०० इतकी असून, त्यायोगे साधारण साडेचार लाख घरे तयार होऊ शकतील. एकटय़ा राष्ट्रीय राजधानी (एनसीआर) क्षेत्रात सुमारे दोन लाख कोटींचे, तर मुंबई महानगर अर्थात एमएमआर क्षेत्रात जवळपास लाखभर कोटींचे प्रकल्प या ना त्या स्थितीत रखडले आहेत. त्यामुळे सरकारची ही आकडेवारी वास्तव स्थितीच्या विपरीत असली तरी ती तूर्तास खरी मानू या. या इतक्या प्रकल्पांना तातडीने अर्थसाह्य़ाची गरज आहे, हेही खरेच. पण त्यांची गरज या २५ हजार कोटींनी भागेल काय? आधीच अनेक वर्षे रेंगाळलेले हे प्रकल्प उशिराने साकारले गेले तर त्याकडे खरेदीदार वळतील काय? बँकांचा पैसा ज्या विकासकांनी थकवला, ते या निधीतून होणाऱ्या अर्थसाह्यचा विनियोग निगुतीने करतील याची खात्री देता येईल काय? जोखीम नियंत्रणाचे उपाय काय? एकुणात योजनेमागे सरकारचा मानस चांगला असला तरी तिचे स्वरूप तोकडे आणि विलंबाने घेतलेला निर्णय असे आहे. रखडलेल्या प्रकल्पांसाठी, रेंगाळत घेतला गेलेला हा निर्णय आहे. मुळात ही स्थिती का उद्भवली ते लक्षात घेतल्यास, मागाहून झालेली उपरती यापल्याड त्याचे वर्णन होऊ शकत नाही. निश्चलनीकरणाच्या तिसऱ्या वर्षपूर्तीच्या पूर्वसंध्येला तो घेतला गेला हे बऱ्याच अंगांनी सूचक आहे.

current affairs, loksatta editorial-Romald Dsouza Field Of Education Akp 94

फा. रोमाल्ड डिसूझा


25   08-Nov-2019, Fri

शिक्षण क्षेत्रातील योगदानामुळे आदरास पात्र ठरलेल्या रेव्ह. फादर रोमाल्ड डिसूझा एस जे यांचे वयाच्या ९४ व्या वर्षी गोव्यात निधन झाले. २० डिसेंबर १९२५ रोजी गोव्यात अल्डोना येथे जन्मलेल्या रोमाल्ड डिसूझा यांनी १९५८ साली बेल्जियममध्ये ख्रिस्ती धर्मगुरूसाठी असणारा अभ्यासक्रम पूर्ण केला. मग अमेरिकेतील फोर्डहॅम विद्यापीठातून समुपदेशनात पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली. कोलंबिया विद्यापीठातून मानसशास्त्र आणि व्यवस्थापन क्षेत्रात पुढील शिक्षण घेतले. शिक्षण क्षेत्रात काम करण्याच्या उद्देशाने १९६७ साली भारतात परतलेल्या फादर रोमाल्ड डिसूझा यांची नेमणूक धर्मपीठाने पुण्यातील ‘सेंट व्हिन्सेंट हायस्कूल’चे प्राचार्य म्हणून केली. १९७८ मध्ये मायदेशी परतून पणजीजवळील पर्वरीत इतिहास संशोधनात आज जगभर प्रसिद्ध असलेल्या ‘झेविअर सेंटर फॉर हिस्टॉरिकल रिसर्च’ या इतिहास संशोधन केंद्राची स्थापना केली. पदव्युत्तर व्यवस्थापन शिक्षणासाठी नावाजल्या गेलेल्या जमशेटपूरच्या झेवियर्स लेबर रिलेशन्स इन्स्टिटय़ूट अर्थात एक्सएलआरआयचे ते १९८२ ते १९८९ या काळात संचालक होते. १९८९ मध्ये ‘झेवियर्स इन्स्टिटय़ूट ऑफ मॅनेजमेंट’ भुवनेश्वर येथे स्थापून, त्या संस्थेचे ते पाच वर्षे संचालक होते. या पाच वर्षांत त्यांनी संस्थेला, देशातील व्यवस्थापन शिक्षणासाठी एक आघाडीचे केंद्र म्हणून लौकिक प्राप्त करून दिला. वयाच्या ६८ व्या वर्षी १९९३ मध्ये त्यांनी गोव्यात गोवा इन्स्टिटय़ूट ऑफ मॅनेजमेंटची स्थापन केली आणि २००४ पर्यंत या संस्थेचे संचालक पद भूषविले. अनेक विषय ते शिकवत असत. गोव्यातील उद्योगांना बदलत्या काळात व्यवस्थापकांची गरज भासणार असल्याने साळगांवकर, चौगुले, ढेपे, मिनेझिस यांसारख्या उद्योग-घराण्यांची मदत घेतली. गोव्यात उत्पादन प्रकल्प असलेल्या सेसा गोवा, हिंदुस्थान युनिलिव्हर, मर्क, सिप्ला यांसारख्या कंपन्यांनी सुरुवातीस या संस्थेस मदत केली ती फादर डिसूझा यांचा लौकिक माहीत होता म्हणून. या संस्था स्थापन करण्यात कायम अपयशी ठरण्याची एक प्रकारची जोखीम होती. शिक्षणसंस्था स्थापन करूनदेखील शिक्षणसम्राट हे बिरुद त्यांना कधीच चिकटले नाही. वैयक्तिक जीवनात त्यांचे वागणे अत्यंत साधे. ख्रिस्ताला आवडणाऱ्या प्राथमिक शाळांऐवजी त्यांनी व्यवस्थापन शिक्षण संस्था स्थापन केल्यामुळे ‘त्याचे’ अद्याप बोलावणे आलेले नाही, असे ९० व्या वाढदिवशी सांगत आपल्या विनोदबुद्धीचा पुरावा त्यांनी दिल्याचे त्या समारंभातील उपस्थितांना स्मरते! साऊथ एशिया असोशिएशन ऑफ मॅनेजमेंट डेव्हलपमेंट इन्स्टिटय़ूट्स, अ. भा. व्यवस्थापन अभ्यास मंडळ, गोवा विद्यापीठ कार्यकारी परिषद यांसारख्या विविध शैक्षणिक संस्थांचे सदस्य म्हणून त्यांनी काम केले. ते अमेरिकेतील अकादमी ऑफ मॅनेजमेंट, इंटरनॅशनल कौन्सिल ऑफ सायकोलॉजिस्ट्सचे व्यावसायिक सदस्य होते. व्यवस्थापन शिक्षणातील योगदानाबद्दल त्यांना ‘पद्मश्री’ (२०१०)ने गौरविण्यात आले होते.

current affairs,  editorial-holidays in india

भारताची अवकाशझेप!


473   07-Nov-2019, Thu

स्वातंत्र्यानंतर भारताने घेतलेली अवकाशझेप थक्क करून टाकणारी आहे. अवकाशविज्ञान हे एकाचवेळी संरक्षण आणि विकास या दोन्ही आघाड्यांवर देशाला बलवान बनवत असते. भारत हा असा बलवान देश बनला आहे...

सध्याचं युग विशेषकरून 'अवकाश संशोधनं, विज्ञानाचं, युग! द्रुतगती विकासाला, अवकाशाएवढा वाव असल्याने, जगातील विज्ञानप्रगत देश या क्षेत्रातील अभिनव प्रकल्प कार्यान्वित करण्यासाठी पुढे येत आहेत. रशिया, अमेरिका तर यात कमालीचे अग्रेसर आहेत. आपला प्रतिभावंत, सामर्थ्यशाली देश अवकाश संशोधनात चौफेर प्रगत करत जगात चौथ्या स्थानावर आला आहे.

सध्या कुणी कृत्रिम उपग्रह अवकाशात पाठवत आहेत, तर कुणी नवनवीन तंत्राचे अग्निबाण प्रक्षेपित करत आहेत. देशाचे लष्करी सामर्थ्य वाढवण्यासाठी कुणी संहारक क्षेपणास्त्र निर्मिती करत आहेत. तर कुणी, अवकाश यानांच्या माध्यमातून अंतरिक्षातील गृहगोलांना, गवसणी घालत असतात.

कृत्रिम उपग्रह (सॅटेलाइटस्‌), अग्निबाण (रॉकेटस्‌), क्षेपणास्त्रे (मिसाइल्स), अवकाश याने (स्पेस क्राफ्टस्‌), स्पेस शटल याने (परत परत वापरता येणारी रॉकेटस्‌), अवकाश स्थानके (स्पेस स्टेशन्स) आणि अंतराळ संचार (स्पेस ट्रव्हल) हे अवकाश संशोधन क्षेत्रातील महत्त्वाचे घटक.

आर्यभट्ट, भास्कर, इनसॅट ही भारताच्या तर स्फुटनिक, एक्प्लोअरर ही काही अन्य देशांनी विकसित केलेल्या कृत्रिम उपग्रहांची उदाहरणे. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा शोध, हवामानविषयक माहिती संकलन, दळणवळणात आमूलाग्र सुधारणा घडवून आणणे ही कृत्रिम उपग्रहांची महत्त्वाची कामे. कृत्रिम उपग्रह, म्हणजे कॅमेरे आणि नियोजित कार्यासाठी आवश्यक अशा यंत्रोपकरणांनी सज्ज पृथ्वीभोवती भ्रमण करीत राहणारे धातूगोल. कृत्रिम उपग्रहांना विशिष्ट उंचीवरील कक्षेत दाखल करण्यासाठी अग्निबाणाच्या उर्जेची गरज लागते. मात्र, त्यांना पृथ्वीच्या कक्षेत फिरण्यासाठी ऊर्जा लागत नाही, हे विशेष! न्यूटनच्या गतिविषयक पहिल्या नियमानुसार विनाऊर्जा त्यांचे भ्रमण चालते. उपग्रहावरील उपकरणांना, सौरविजेऱ्यातून ऊर्जा मिळते.

पीएसएलव्ही, जीएसएलव्ही ही काही भारताच्या तर अॅटलास, सॅटर्न ही अमेरिकेच्या अग्निबाणांची उदाहरणे. अग्निबाण हे कृत्रिम उपग्रह, अवकाशयाने, अवकाशस्थानके इत्यादी घटकांना विशिष्ट उंचीवरील कक्षेपर्यंत किंवा अपेक्षित अन्य ग्रहगोलापर्यंत पोहचवण्यासाठी उपयोगी पडणारे वाहन होय. अग्निबाणांना कार्यरत करण्यासाठी पुरेसे इंधन भरून त्या इंधनाचे इंजिनांच्या मदतीने ज्वलन घडवावे लागते. प्रत्येक क्रियेला तितक्याच परिमाणाची परंतु उलट प्रतिक्रिया घडत असते, या न्यूटनच्या गतिविषयक तिसऱ्या नियमानुसार अग्निबाण अंतराळात भरारी घेतात. जीएसएलव्ही हा शक्तिशाली अग्निबाण. या अग्निबाणातून भारताला संदेश दळणवळणासाठी उपयुक्त ठरणारे, ३६ हजार किलोमीटर उंचीवरील कक्षेतून फिरणारे भूस्थिर उपग्रह अवकाशात पाठवता येतात किंवा शत्रुराष्ट्रावर आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रे डागता येऊ शकतील. थोडक्यात, अग्निबाण हे झोतबलावर गती घेणारे वाहन होय.

अग्नी, ब्राह्मोस, इंटरसेप्टर ही आपल्या तर पेट्रिएट, एम्‌. एक्स ही काही परदेशी क्षेपणास्त्रांची उदाहरणे. युद्धात रासायनिक, जैवरासायनिक किंवा अणुबॉम्ब, हैड्रोजन बॉम्ब अशी अण्वस्त्रे पोटात घेऊन शत्रुराष्ट्रातील लक्ष्यावर मारा करण्यासाठीही अग्निबाणाचा वापर होतो. ज्या अग्निबाणांचा लष्करी वापर होतो त्यांना क्षेपणास्त्र किंवा प्रक्षेपणास्त्र म्हणतात.

ज्या यानातून कल्पना चावलाने अंतराळ प्रवास केला ते कोलंबिया यान किंवा ज्या यानातून सुनीता पंड्याने अवकाशात झेप घेतली ते डिस्कव्हरी यान ही अमेरिकेने बांधलेल्या स्पेसशटल यानांची उदाहरणे. उपग्रह किंवा अवकाशयान पाठविण्याच्या प्रत्येक मोहिमेत एक अग्निबाण खर्ची पडतो, जळून जातो. देशाचे आर्थिक नुकसान होते. हे नुकसान कमी व्हावे या हेतूने परत परत वापरता येणारा अग्निबाण असावा, या कल्पनेतून स्पेस शटल यानांची निर्मिती झाली.

चांद्रयान, मंगळयान ही भारताची तर पायोनिअर, व्हायोजर, व्होस्टोक ही रशिया, अमेरिकेची अवकाशयाने. सूर्यमालिकेतील किंवा त्याबाहेरील ग्रहगोलांचा व खगोलज्योतींच्या अभ्यासासाठी अवकाशयान लागतेच. बराच काळ निरीक्षणासाठी किंवा अंतराळवीरांच्या दीर्घकालीन वास्तव्यासाठी अवकाशस्थानक या घटकाची निर्मिती अनिवार्य ठरते. आनंद म्हणजे, या साऱ्यांमध्येच भारत फार झपाट्याने प्रगती करीत आहे.

 

current affairs,editorial-whatsapp spying opposition blames central government

संशयाची सुई!


206   07-Nov-2019, Thu

देशभरातील मानवी हक्क कार्यकर्ते, पत्रकार, वकील, दलित चळवळीतील कार्यकर्ते, विचारवंत आदींवर व्हॉट्सअपच्या माध्यमातून हेरगिरी करण्यात आल्याची माहिती धक्कादायक आणि निषेधार्ह आहे. गंभीर बाब म्हणजे यासंदर्भात वेगवेगळ्या देशांची, कंपन्यांची, सॉफ्टवेअरची नावे घेतली जात असली, तरी संशयाची सुई अंतिमत: केंद्र सरकारकडेच जाते. यासंदर्भात विधी व न्याय आणि माहिती तंत्रज्ञानमंत्री रविशंकर प्रसाद यांनी चिंता व्यक्त करून त्याबाबत व्हॉट्सअॅपकडे माहिती मागितल्याचे म्हटले असले तरी, सारवासारव यापलीकडे त्यांच्या म्हणण्याला फारसे महत्त्व नाही. कारण इस्रायली कंपनी 'एनएसओ'ने पिगॅसस सॉफ्टवेअर सरकारी गुप्तचर यंत्रणांना उपलब्ध करून दिल्याचे म्हटले आहे.

केंद्रातील सरकारकडे संशयाची सुई वळण्याचे तेवढेच एक कारण म्हणता येत नाही. सरकारचे चरित्र आणि चारित्र्य या दोन्ही गोष्टी त्यासाठी पूरक ठरणाऱ्या आहेत. ज्यांची हेरगिरी झाली त्यापैकी ज्या काही व्यक्तींची नावे समोर आली आहेत, ती पाहता त्यांच्यावर फक्त सरकारी यंत्रणाच पाळत ठेवू शकतात, त्यापलीकडे त्यांच्या खासगी जीवनात कुणाला रस असण्याचे कारण नाही. दुसरी गोष्ट म्हणजे काही महिन्यांपूर्वी आधारकार्ड आणि खासगीपणाच्या अधिकारासंदर्भातील प्रकरणावेळी याच सरकारचे अॅटर्नी जनरल मुकुल रोहतगी यांनी सर्वोच्च न्यायालयात केलेला युक्तिवाद. 'माणसाचा आपल्या शरीरावर संपूर्ण अधिकार असण्याची संकल्पना एक मिथक असून, अनेक कायद्यांनी अशा अधिकारावर बंधने आणली आहेत. देशातील नागरिक त्यांच्या शरीरावर संपूर्ण हक्क सांगू नाहीत.' असा युक्तिवाद रोहतगी यांनी केला होता. एकूण अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यासंदर्भातही या सरकारची भूमिका संकुचितच राहिली आहे. गेल्या साडेपाच वर्षांत अनेक प्रकरणांमधून वेळोवेळी ती समोर आली असली, तरी सरकारशी संबंधित धुरिणांना त्यासंदर्भातील आक्षेप कधीच मान्य होत नाही. अभिव्यक्तीच्या गळचेपीचा आक्षेप कुणी सरकारवर घेतला तर आणीबाणीच्या काळातील आठवणींना उजाळा देऊन त्याआड आपले वर्तन लपवण्याचा प्रयत्न केला जातो. आतासुद्धा एनएसओच्या हेरगिरीचे प्रकरण आल्यानंतर युपीएच्या काळातील प्रणव मुखर्जी आणि लष्करप्रमुख व्ही. के. सिंग यांच्यासंदर्भातील कथित हेरगिरीची उदाहरणे देऊन आणि गांधी कुटुंबाला लक्ष्य करून आपला बचाव करण्याचा प्रयत्न रविशंकर प्रसाद यांनी केला आहे. चंद्रशेखर यांच्या दारात राजीव गांधी यांनी पोलिसांची पाळत ठेवल्याची आठवण त्यांनी करून दिली नाही, ही त्यातल्या त्यात बरी गोष्ट म्हणायची. पिगॅसस सॉफ्टवेअर सरकारी गुप्तचर यंत्रणांना उपलब्ध करून दिल्याचा एनएसओचा दावा आणि त्यासंदर्भातील सरकारचे कानावर हात यामुळे गोंधळ वाढला आहे.

तंत्रज्ञान आणि माणसाच्या आयुष्याचे खासगीपण याच्यातील द्वंद्वाचा मुद्दा म्हणूनही याकडे पाहावे लागेल. तंत्रज्ञानाच्या आहारी जाऊन जगणे सुसह्य करता करता जगण्यातील गुंतागुंत वाढवत नेण्याच्या प्रक्रियेला आपणच चालना देत आलो आहोत. आपण गुगल वापरतो, स्मार्टफोन वापरतो तेव्हा आपली कोणतीही गोष्ट खासगी राहिलेली नाही, हे लक्षात घ्यायला पाहिजे. एका अर्थाने प्रत्येकाचा स्मार्टफोन ही त्या त्या व्यक्तिसंदर्भातील चित्रगुप्ताची डायरीच असते. असे असले तरीही आपल्या जगण्याला काच लागणार नाही, अशा खासगी गोष्टी सार्वजनिक होण्यास कुणाची हरकत नसते. मुळात यासंदर्भातील आपल्याकडील साक्षरता अत्यल्प आहे आणि अज्ञानापोटी बऱ्याच गोष्टी घडत असतात. त्यालाही हरकत घेण्याचे कारण नाही. परंतु जेव्हा एखाद्याच्या खासगी बाबींमध्ये शिरकाव करून त्याच्या प्रत्येक हालचालीवर पाळत ठेवली जाते, ते गंभीर आणि खासगीपणावर अतिक्रमण करणारे ठरते. खाजगीपणाचा अधिकार हा मूलभूत हक्कांचा अविभाज्य भाग असल्याचे सर्वोच्च न्यायालयानेही मान्य केले आहे. अशावेळी कोणतीही कायदेशीर प्रक्रिया न पाळता होणारी हेरगिरी चिंताजनक आहे. सरकारी यंत्रणांच्या माध्यमातून ती होत असेल, तर तो यंत्रणांचा राजकीय गैरवापर तर आहेच, परंतु अनेकांच्या मानवी हक्कांचे उल्लंघनसुद्धा आहे. ही हेरगिरी ज्या काळात झाली, तो काळ भारतातील लोकसभा निवडणुकीच्या आसपासचा आहे त्यामुळे सरकारने कितीही हात झटकले तरी नामानिराळे राहता येणार नाही. राष्ट्रीय सुरक्षा किंवा तत्सम कारणे पुढे करून सरकारनेच हे करून घेतले असेल तर त्याला सरकारपुरस्कृत गुन्हेगारीही म्हणता येईल. जी माहिती समोर आली आहे त्यावरून काहीएक चित्र समोर आले आहे, परंतु तेच अंतिम आणि खरे आहे असे मानण्याची घाई करणे मात्र योग्य ठरणार नाही. सगळ्या घटना-घडामोडींचे नीट आकलन करून घेऊन त्यांचे एकेक पापुद्रे उलगडून मांडण्याची आज खरी गरज आहे.

 

current affairs, loksatta editorial-Tis Hazari Court Delhi Police And Lawyers Fight Abn 97

‘दिल्ली’ दूरच..


27   07-Nov-2019, Thu

हिंसेत सहभागी होणाऱ्या वकिलांची सनद रद्द व्हायला हवी आणि पोलिसांची वर्दी काढून घ्यायला हवी. हे होणार नसेल तर दिल्लीतील घटना ही या हिंसाचाराच्या, बेमुर्वतखोरीच्या मालिकेतील एक केवळ स्वल्पविराम ठरेल. हिंसा हाच आविष्कार ठरत राहील..

देशाची राजधानी नवी दिल्लीत वकील आणि पोलीस यांच्यातील संघर्ष एक व्यवस्था म्हणून आपले मागासपण दाखवणारा आहे. वकील पोलिसांवर हात उचलतात, पोलीस वकिलांना बडवू पाहतात, डॉक्टरांना रुग्णाचे नातेवाईक शारीरिक इजा करतात, गोमांसाच्या संशयावरून जमाव एखाद्याचा जीव घेतो, राजकीय पक्षाचे कार्यकत्रे थेट गणवेशातील पोलीस अधिकाऱ्याची हत्या करतात, विधानसभेच्या प्रांगणातच जनप्रतिनिधी म्हणवणारे पोलिसांना मारहाण करतात, टोल बूथवर थांबावे लागले म्हणून तेथील कर्मचाऱ्यास हिंसेला सामोरे जावे लागते, एखाद्या राजकीय पक्षाचा टिनपाट कार्यकर्ता भर रस्त्यावर महिला पोलिस कर्मचाऱ्याची इभ्रत मातीस मिळवतो.. असे किती दाखले द्यावेत. त्यातून एक देश, कायद्याने चालणारी व्यवस्था म्हणून आपण कित्येक योजने मागे आहोत याचेच दर्शन घडते. हे अंतर नेमके किती आहे याचा अंदाज दिल्लीतील या भयावह घटनेमुळे येऊ शकेल. समाजातील अन्य कोणा घटकाचा हिंसाचार हा इतका दखलपात्र ठरला असता असे नाही. पण दिल्लीतील हिंसाचारात कायदा व सुव्यवस्थेशी संबंधित दोन यंत्रणांतच जुंपली. न्यायालयीन प्रक्रियेशी संबंधित वकील आणि कोणताही गुन्हा न्यायालयापर्यंत नेण्याची जबाबदारी असलेले पोलीस यांच्यातच दोन हात झाले. यातील वकील होण्यासाठी काही एक बौद्धिक कसब आवश्यक मानले जाते आणि पोलीस होण्यासाठी काही प्रमाणात हे कसब आणि शारीरिक क्षमता गरजेची असते. म्हणजे काही अंशांनी आणि कधी ना कधी तरी या दोन घटकांचा बुद्धी या संकल्पनेशी संबंध आलेला असतो. पण दिल्लीत जे काही घडले त्यातील व्यक्तींचे वर्तन बुद्धी, विचार, सभ्यता आदी मूल्यांशी कित्येक पिढय़ांत संबंध आला होता किंवा काय, असा संशय निर्माण करणारे होते.

माणसे इतकी हिंसक का होतात, असा प्रश्न जे काही झाले ते पाहून येतो. म्हणजे अिहसक मार्गाने सर्व प्रश्न सुटू शकतात, हा भाबडा विचार झाला हे मान्य. पण म्हणून कोणत्याही कारणासाठी हिंसा क्षम्य ठरू शकत नाही. याचा अर्थ कशासाठी काय करायचे याचे एक साधे समीकरण प्रत्येकाच्या मनात असायला हवे. ते असेल तर त्यावरून त्या व्यक्तीची आणि अशा व्यक्तींच्या समाजाची संस्कृती दिसून येते. ती समृद्ध असेल तर अशा समाजात हिंसा हा अभिव्यक्तीचा शेवटचा टप्पा असायला हवा. पण ती नसेल तर अशा समाजात हिंसा हा अभिव्यक्तीचा पहिला हुंकार असतो. दिल्लीत तो दिसून आला. हा मुद्दा समजून घेण्यासाठी या हिंसाचारामागील कारण लक्षात घ्यायला हवे.

वाहन उभे करण्याच्या जागेवरून निर्माण झालेला वाद इतके क्षुल्लक कारण या हिंसाचारामागे आहे. पोलीस कॉन्स्टेबल आणि एक वकील यांच्यातील इतक्या किरकोळ कारणाने झालेली बाचाबाची हे या अनागोंदीसदृश वातावरणामागील कारण. त्यामुळे वकील विरुद्ध पोलीस असे युद्धच सुरू झाले. त्याची दूरचित्रवाणीवरून प्रक्षेपित झालेली चित्रे खरी असतील तर वकिलांचा काळा डगला आणि हे वर्तन यांत जवळीक दिसून येते. त्यातील एका प्रसंगात तर एक कंपू दुचाकीवरील पोलीस स्वारास हेल्मेट फेकून मारताना दिसतो. सत्ताकेंद्राजवळ असलेल्या व्यक्तीस आपल्याकडे काही विशेष सामर्थ्य आहे असे वाटत असते. हे तर वकील. न्यायव्यवस्थेस खेटून असलेले. आणि त्यात पुन्हा दिल्लीतील. त्यामुळे दुबार बंदुकांसारखे त्यांना स्वत:स दुहेरी ताकद असल्याचे वाटत असेल तर त्यामागील कारण समजून घ्यायला हवे. त्यामुळे याआधीही असा काळ्या कोटांचा हिंसक आविष्कार दिल्ली न्यायालयात पाहावयास मिळालेला आहे. कन्हैया कुमारच्या खटल्याप्रसंगी याच राजधानीतील वकिलांनी असाच आपला हिंसक आविष्कार सादर केला होता. त्या वेळी पत्रकारांना तो सहन करावा लागला. या वेळी पोलिसांना. पत्रकारांचे एक वेळ ठीक. त्यांना तशीही दोन्ही बाजूंनी टोले खायची सवय असते. आणि मुख्य म्हणजे त्यांच्या अंगावर वर्दी नसते. पोलिसांचे तसे नाही. वर्दीतल्या माणसास असे अंगावर हात उगारलेले खपत नाही. त्यामुळे वकिलांच्या विरोधात दिल्लीत पोलीस एकवटले आणि त्यातून वकिलांची फौज विरोधात पोलिसी तुकडय़ा असे युद्ध पाहायला मिळाले. परिस्थिती इतकी गंभीर होती की पोलीसप्रमुखांनी जातीने आवाहन करूनसुद्धा पोलीस या संघर्षांतून माघार घेण्यास तयार नव्हते.

हे असे होऊ शकते कारण या मंडळींना असलेले विशेषाधिकारांचे कवचकुंडल. त्यांच्याकडून झालेले कायद्याचे उल्लंघन कितीही गंभीर असो, ही कवचकुंडले त्यास परावर्तित करतात. त्यामुळे या अशा कृत्यांसाठी त्यांतील कोणासही शिक्षा झाल्याचे दिसत नाही. गेल्या वेळच्या हिंसाचारास जबाबदार असणाऱ्या कोणत्याही वकिलावर कारवाई झाली नाही. कारवाई करणार कोण? त्यांचीच संघटना. त्यामुळे ती याही वेळी होण्याची शक्यता नाही. ही अशी कवचकुंडले वकिलांना असतात. न्यायाधीशांना असतात. लोकप्रतिनिधींना असतात. सरकारी अधिकाऱ्यांनाही काही प्रमाणात असतात. नसतात ती कर भरणाऱ्या सामान्यांना. मुका, बिचारा कोणीही कोठेही हाकावा असा हा भारतीय सामान्य. त्याच्या हालास पारावार नाही आणि त्याची दखल घेणारेही कोणी नाही. त्यामुळे अशा समाजात तरुणांच्या बव्हंश प्रेरणा असतात त्या कोणत्या ना कोणत्या कवचकुंडलधारी गटात आपला समावेश करून घेण्याच्या. वकील, पोलीस, लोकप्रतिनिधी, सरकारी अधिकारी वगैरे का व्हायचे? तर त्यामुळे काही एक कवचकुंडले प्राप्त होतात म्हणून. यातील काहीही होता आले नाही तरी निदान धनाढय़ तरी होता यावे असेही अनेकांना वाटते. कारण सर्वे गुणा: कांचनम् आश्रयन्ते या उक्तीप्रमाणे धनाढय़ हवी ती कवचकुंडले मिळवू शकतो.

हे आदर्श समाजव्यवस्थेचे लक्षण नव्हे. आदर्श समाजात कायद्याचे राज्य असते आणि त्यासमोर सर्व समान असतात. परिणामी अमेरिकी अध्यक्ष असो वा त्याची पत्नी वा पुतणी वा चिरंजीव. त्यांना कायद्याची जरब असते. विकसित आणि अर्धविकसित वा अविकसित देश यांतील फरक हा काही केवळ पंचतारांकित पायाभूत सोयीसुविधांचा नसतो. तो हा कायद्याची जरब आहे किंवा नाही, हाच असतो. अध्यक्षपदी असतानाही बिल क्लिंटन यांची झालेली चौकशी, अध्यक्ष बुश यांच्या कन्या आणि पुतणीस मद्य पिऊन मोटार चालवली म्हणून पोलीस स्थानकाच्या कोठडीत रात्र काढावी लागणे वा ब्रिटिश अर्थमंत्री जोनाथन अ‍ॅटकेन यांस पदावर असताना भ्रष्टाचारासाठी शिक्षा होणे असे घडू शकते. आपण त्या अवस्थेपासून दूर आहोत हे खरे. ही ‘दूरा’वस्था प्रत्येक देशाने अनुभवलेली आहे. पण प्रश्न या अंतराचा नाही. तर हे अंतर कमी करण्यासाठी आपण काही प्रयत्न करणार आहोत की नाही, हा आहे.

आतापर्यंत या प्रश्नाचे उत्तर नाही असे होते. ते तसेच राहणार आहे का हे दिल्लीतील हिंसाचारास जबाबदार असणाऱ्या वकील वा पोलिसांवर काय कारवाई होते यावर ठरेल. हिंसेत सहभागी होणाऱ्या वकिलांची सनद रद्द व्हायला हवी आणि पोलिसांची वर्दी काढून घ्यायला हवी. हे होणार नसेल तर दिल्लीतील घटना ही या हिंसाचाराच्या, बेमुर्वतखोरीच्या मालिकेतील एक केवळ स्वल्पविराम ठरेल. अन्य अनेक अशा स्वल्पविरामांसारखा. तेव्हा कायद्याचे राज्य आणावयाचे असेल तर काही मूठभरांची ही कवचकुंडले आधी हटवायला हवीत. त्याची सुरुवात करण्याचा हाच क्षण आहे. ते न झाल्यास व्यवस्थाधारित विकसित देशांच्या मालिकेत बसण्याची ‘दिल्ली बहोत दूर है’, हेच वास्तव असेल.

current affairs, loksatta editorial-Us Withdrawal From Paris Agreement Abn 97 2

अविचारी निर्णय


214   07-Nov-2019, Thu

पॅरिस वातावरण बदल करारातून बाहेर पडण्याची अधिकृत प्रक्रिया अमेरिकेने सोमवारपासून सुरू केली. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांची याविषयीची भूमिका स्पष्ट होती. अध्यक्ष पदाच्या निवडणुकीतही त्यांनी पॅरिस करारातून बाहेर पडणे हा ‘अमेरिकेच्या प्रतिष्ठे’चा मुद्दा केला होता! २०१७ मध्ये ही भाषा बदलली आणि पॅरिस करारातून बाहेर पडणे हा ‘हजारो अमेरिकी रोजगार वाचवण्या’च्या दृष्टीने आवश्यक मुद्दा ठरला. अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया प्रांतात पेटलेले वणवे, आयोवासारख्या राज्यामध्ये आलेला महापूर, ह्य़ूस्टन ते न्यू ऑर्लिन्सपर्यंत विविध राज्यांमध्ये उठणारी भयावह चक्रीवादळे या घडामोडी ताज्या आहेत. या अनाकलनीय आणि अभूतपूर्व ऋतुरूपांच्या मुळाशी वातावरण बदल हेच प्रमुख कारण आहे. आपल्याकडेही नोव्हेंबर उजाडला तरी पावसाचा परतीचा प्रवास संपतच नाही. कोकणानजीक वर्षभरात चार चक्रीवादळे उठतात. ही समस्या रुद्रगंभीर होत असून, जीवितहानी आणि वित्तहानीवर नियंत्रण मिळवणे कोणत्याही सरकारच्या आवाक्याबाहेरचे बनू लागले आहे. वातावरण बदलामुळे देशोधडीला लागून विस्थापित होणाऱ्यांचे प्रमाण वाढू लागले आहे. अमेरिकेतील संकटांमुळे ट्रम्प यांचे मतपरिवर्तन होईल, असे वाटणाऱ्यांचा त्यामुळे भ्रमनिरास होणे स्वाभाविक आहे. जून २०१७ मध्ये ट्रम्प यांनी करारमाघारीची अविचारी घोषणा केली, त्या वेळी तेलदांडग्या रिपब्लिकनांचे लांगूलचालन यापलीकडे त्या निर्णयाला कोणताही आधार नव्हता. परंतु त्यानंतर गेल्या अडीच वर्षांत परिस्थिती बदललेली आहे. मुख्य म्हणजे संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेच्या काळात झालेल्या ग्रेटा थुनबर्गच्या मोहिमेमुळे वातावरण बदलाविषयीची जागृती अधिक वेगाने व्यापक होते आहे. या कसल्याचीही दखल ट्रम्प यांनी घेतलेली नसली, तरी त्यांची भाषा बदलल्याचे नक्कीच दिसून आले. पॅरिस कराराचा मसुदा हा फेकण्याच्या लायकीचा आहे, कारण त्यात अमुक तरतुदी आहेत आणि त्यांचा तमुक परिणाम होईल असे जे सांगितले जाई आणि त्यासाठी जी चुकीची माहिती खुद्द अध्यक्ष महोदय पुरवीत, ते यंदा घडलेले नाही. अमेरिकी अर्थव्यवस्था मोडकळीस येईल, असे ते आता म्हणू लागले आहेत. २०२० मध्ये होणाऱ्या अध्यक्षीय निवडणुकीत वातावरण बदल हा महत्त्वाचा मुद्दा राहील आणि ट्रम्प यांची या मुद्दय़ावर कोंडी करता येईल, याचा सुगावा त्यांच्या डेमोक्रॅटिक विरोधकांना लागलेला आहे. सन २०३० पर्यंत कार्बन उत्सर्जन अर्ध्याने कमी केले नाही, तर प्रलयकारी आणि विनाशकारी नैसर्गिक उलथापालथ होईल हे विविध शास्त्रीय आणि आर्थिक प्रारूपांमधून स्पष्ट होऊ लागले आहे. उद्योगक्रांतीपूर्व कालापेक्षा पृथ्वीचे सरासरी तापमान एक अंश सेल्शियसने वाढलेले आहे. ही वाढ दोन अंश सेल्शियसपेक्षा आणि शक्य झाल्यास १.५ अंश सेल्शियसच्याही कमी ठेवणे हे पॅरिस कराराचे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट आहे. मात्र, ‘वॉशिंग्टन पोस्ट’च्या विश्लेषणानुसार, उद्योगक्रांतीपूर्व कालखंडाच्या तुलनेत एकदशांश जगाचे तापमान यापूर्वीच दोन अंश सेल्शियसने वाढलेले आहे. हे सगळे ट्रम्प यांच्यापर्यंत पोहोचत असणारच. परंतु वाळूत डोके खुपसून बसलेल्या शहामृगाप्रमाणे ट्रम्प यांची अवस्था झाली आहे. आजवर अमेरिकेने इतका पराकोटीचा अमेरिकामग्न अध्यक्ष पाहिलेला नाही. वास्तविक अनेक मोठय़ा करारांचे नेतृत्व अमेरिकेने यापूर्वी केलेले आहे. आजवर बहुधा केवळ एकदाच अमेरिकी अध्यक्षाने एखाद्या कराराशी फारकत घेतलेली दिसून येते. ते होते व्रुडो विल्सन. लीग ऑफ नेशन्स संकल्पनेचे प्रणेते. परंतु स्वत: कधी संघटनेत सहभागी झाले नाहीत. त्यांच्या उदासीनतेमध्ये दुसऱ्या महायुद्धाची बीजे रोवली गेली होती. ट्रम्प यांनी इतक्या खोलवर वाचले असण्याची शक्यता दुरापास्तच!

current affairs, loksatta editorial-Norman Myers Profile Abn 97

नॉर्मन मायर्स


434   07-Nov-2019, Thu

पर्यावरणाकडे दुर्लक्ष केल्याने त्याचा मानवी जीवनावरही हानीकारक परिणाम होत असतो हे आपण प्रत्यक्ष अनुभवत आहोत, पण हे धोके काही द्रष्टय़ा वैज्ञानिकांनी आधीच सांगून ठेवले होते त्यापैकी एक म्हणजे नॉर्मन मायर्स. दरवर्षी इंग्लंड किंवा वेल्सच्या आकाराचे जंगल तोडले किंवा जाळले जाते असा अंदाज त्यांनी गणनाअंती व्यक्त केला होता. उपग्रह छायाचित्र तंत्रज्ञानाने हे अंदाज आता अगदी सोपे असले तरी ज्या काळात यातील काहीच नव्हते तेव्हा म्हणजे चाळीस वर्षांपूर्वी मायर्स यांनी हा अंदाज दिला होता. त्यातूनच त्यांचे वेगळेपण दिसून येते. मायर्स यांच्या निधनाने निसर्गाची बाजू ठामपणे मांडणाऱ्या पर्यावरणतज्ज्ञांपैकी एक काळाच्या पडद्याआड गेला आहे. ‘द सिंकिंग आर्क’ हे पुस्तक त्यांनी १९७९ मध्ये लिहिले होते. त्यात मानवी कृत्यांमुळे एका दिवसात प्राणी व वनस्पती यांच्या किती प्रजाती नष्ट होतात याचाही ठोकताळा मांडला होता. तो काहीसा चुकलाही होता, त्यामुळे दर दिवसाला ५० प्रजाती नष्ट होतात हे त्यांनी नंतर मान्य केले होते. पण या हानीची मोजदाद करावीशी वाटणाऱ्या धडपडय़ा पर्यावरणप्रेमींपैकी ते एक होते. त्यानंतर व्हाइट हाऊस, संयुक्त राष्ट्रांच्या संस्था, जागतिक बँक, युरोपीय आयोग, संयुक्त राष्ट्रांची हवामान बदल अभ्यास समिती या संस्थांत त्यांनी वेगवेगळ्या पदांवर काम केले. मानवी संघर्षांमुळेच लोकांवर निर्वासित होण्याची वेळ येते असे नाही, तर नैसर्गिक आपत्ती, हवामान बदल यामुळेही त्यांच्यावर देश सोडण्याची वेळ येते असे मत मांडणारे ते पहिले पर्यावरणतज्ज्ञ. संपूर्ण पृथ्वी ग्रहावर मानवाची अधिसत्ता निर्माण होण्याचा धोकाही त्यांनी मांडला होता, त्यातून त्यांनी ‘अँथ्रॉपोसीन’ ही संकल्पना मांडली. प्रवाहाविरोधी जाणाऱ्या लोकांना जसा विरोध होतो तसाच त्यांना झाला. त्यांचे म्हणणे कुणी मान्य करीत नव्हते, पण कालांतराने एडवर्ड विल्सन, पॉल एरलिश यांच्यासारख्या सागरी जीवशास्त्रज्ञांनी त्यांना पाठिंबा दिला. पर्यावरण क्षेत्रातील नायक म्हणून ‘टाइम’ नियतकालिकाने त्यांचा गौरव केला होता. वीस पुस्तके व ३०० शोधनिबंध त्यांच्या नावावर आहेत. लँकेशायर येथे गरीब कुटुंबात जन्मलेल्या नॉर्मन यांनी ऑक्सफर्डमधून आधुनिक भाषांचे शिक्षण घेतले होते. काही काळ त्यांनी केनयात नोकरी केली, त्यामुळे त्यांना मसाई व स्वाहिली भाषा येत होत्या. तेथे ते वन्यजीव छायाचित्रकार म्हणून प्रसिद्ध होते. चित्त्यांवर त्यांनी बरेच संशोधन केले. किलिमांजारोसह अनेक शिखरे त्यांनी पादाक्रांत केली. निसर्गाच्या कुशीत हसतखेळत बागडणारा एक निसर्गप्रेमी पर्यावरण-अभ्यासक आपण गमावला आहे.

current affairs, loksatta editorial-agricultural crises the economy in danger

शेती पाण्यात, अर्थकारण धोक्यात


129   06-Nov-2019, Wed

विदर्भ, मराठवाडासोबतच उत्तर महाराष्ट्रासह ६४ लाख हेक्टरवरील पिकांचे नुकसान झाल्याचा अंदाज आहे. हे नुकसान २५ हजार कोटींच्यावर आहे. खरीप हंगाम गेल्यावर आता रबीचा हंगाम शेतकरी कसा करेल?

आधी अतिवृष्टी आणि आता परतीच्या पावसाचा फटका यामुळे विदर्भ, मराठवाडा व उत्तर महाराष्ट्रातील नगदी खरीप व भाजीपाल्याच्या पिकांची तसेच फळबागाची प्रचंड नासाडी झाली. विदर्भ, मराठवाडा व उत्तर महाराष्ट्रातील कापूस, सोयाबीन, ज्वारी, बाजरी, धानासोबतच भाजीपाल्याची पिके तसेच विदर्भातील संत्रा, मोसंबी व उत्तर महाराष्ट्रातील द्राक्ष व केळीचीही प्रचंड हानी झाली आहे. राज्याची अर्थव्यवस्था ही शेतीवर निर्भर आहे. या नैसर्गिक संकटामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्था धोक्यात आली आहे.

ऑक्टोबर महिन्यात अगोदर व दिवाळीतल्या पावसामुळे 
शेती पाण्यात गेली. सोयाबीन, ज्वारी, बाजरीची कापणी झाली होती. ती पिके शेतात भरलेल्या पाण्यामुळे जागेवरच सडली. कापसाच्या बोंडातील सरकी अंकुरली. सोयाबीनच्या शेंगांना अंकुर फुटले. ज्वारीच्या कणसावर कोंब फुटली. धान पाण्यात भिजला तर काही उभा धान आडवा झाला. त्यामुळे तो भरणार नाही. कापसाची वेचणी न झाल्यामुळे फुटलेला कापूस जमिनीवर पडला. पावसामुळे कापूस-धानावर बुरशीजन्य रोगाने घाला पडला. कापसाचे पीक धोक्यात आले. द्राक्षाची नासाडी झाली तर भाजीपालाही सडला. असे सर्व पिकांचे ५० ते ८० टक्क्यांपर्यंत नुकसानीची पातळी गाठली. खरीप हंगामात शेतीत टाकलेला उत्पादन खर्च तर गेलाच, परंतु दिवाळीत कापणीला आलेली पिके पाण्यात गेलीत. शेतकऱ्यांच्या तोंडाशी आलेला घास परतीच्या पावसाने हिरावून घेतला.

विदर्भ, मराठवाडासोबतच उत्तर महाराष्ट्रासह महाराष्ट्रातील मिळून एकूण ६४ लाख हेक्टरवरील पिकांचे नुकसान झाल्याचा प्राथमिक अंदाज आहे. हे नुकसान २५ हजार कोटींच्यावर असणार आहे. ग्रामीण भागातील अर्थव्यवस्थाच ढासळून निघाली आहे. खरीप हंगाम गेल्यामुळे रबीचा हंगाम शेतकरी कसा करेल? त्याच्या हाती पैसाच उरलेला नाही. वर्षभर जगायचे कसे? कर्जाची परतफेड करायची कशी? विजेचे बिल कसे देणार? वर्षभऱ्याचा खर्च कसा भागविणार? असे सर्व प्रश्न शेतकऱ्यांच्या मनात घोंघावत आहेत.

खरीप पिकावर कापूस, सोयाबीन, धान, ज्वारी, बाजरी, भाजीपाला या पिकावरच विदर्भ, मराठवाडा व उत्तर महाराष्ट्राची ग्रामीण अर्थव्यवस्था अवलंबून असते. तीही पिके उद्‌ध्वस्त झाल्यामुळे धोक्यात आली आहे. दरवर्षीच्या नैसर्गिक आपत्तीमुळे व शेतीमालाला न मिळणाऱ्या भावामुळे अर्थव्यवस्था आधीच नाजूक आहे. संपण्याच्या मार्गावर आहे. त्याचा फटका शहरी उद्योगांनासुद्धा बसणार आहे. ६० कोटी शेतकऱ्यांची क्रयशक्ती संपल्यावर उद्योगातील वस्तूंची विक्री कमी होईल. मंदीची गती वाढेल. उद्योग बंद होऊन बेरोजगारीही वाढेल. शेती बुडाल्यामुळे असे चक्र फिरेल. नैसर्गिक आपत्तीमुळे पिकांच्या झालेल्या नासाडीची शेतकऱ्यांना तातडीने नुकसानभरपाई मिळावी, अशी कोणतीच प्रणाली सरकारजवळ नाही. विधानसभा निवडणुका नुकत्याच आटोपल्या असल्या तरी पुढचे भांडण सुरू आहे. सर्व पक्ष राजकारणाच्या संगीत खुर्चीत मग्न आहेत. शेतकऱ्यांचा जीव टांगणीला लागला आहे. खरीप हंगाम हातचा गेल्यामुळे आत्महत्येचे प्रमाण वाढते आहे. गेल्या काही दिवसांत रोजच्या रोज तीन-चार शेतकऱ्यांनी आत्महत्या केल्याच्या बातम्या येत आहेत.

मानवी हाताने अधिकारी पंचनामे करतील केव्हा आणि शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत मिळेल केव्हा? तुटपुंज्या कृषी व महसूल अधिकाऱ्यांची संख्या बघता हे शक्य नाही. या अनुषंगाने कायदा करण्याची गरज आहे. शेतकऱ्यांवर नैसर्गिक आपत्ती आली की सरकारी यंत्रणेने ताबडतोब भरपाईची कार्यवाही सुरू केली पाहिजे. सर्वच ऑनलाइनच्या जमान्यात शेतीच्या नैसर्गिक आपत्तीचे मोजमाप हॅण्डलाइनच्या फूटपट्टीने का, हाही प्रश्न आहे. पिकांचे झालेले नुकसान उपग्रहाद्वारे मोजता येऊ शकेल. पंचनामे तातडीने पूर्ण करण्यासाठी उपग्रह व ड्रोनचाही नवीन तंत्रज्ञानाचा उपयोग करता येईल.

सध्या पिकांना असलेले विमा संरक्षण अत्यंत वादग्रस्त आहे. सरकार पीक विमा लागू केल्याची फुशारकी मारत आहे. शेतकऱ्यांना विम्याचे हप्ते भरतात. विमा कंपनी मात्र नैसर्गिक आपत्तीमध्ये नुकसानभरपाई देतच नाही, अशी शेतकऱ्यांची खरी ओरड आहे. कर्ज घेणाऱ्या शेतकऱ्याकडून बँका परस्परच सरकार विम्याचे हप्ते त्यांच्या कर्जातून वळते करते. शेतकऱ्यांना हे माहीतसुद्धा राहत नाही. विम्याचा फायदा शेतकऱ्यांना झाला हे ऐकिवात नाही. विमा ऐच्छिक असावा. विम्याचे संरक्षण देताना तो उत्पादनखर्चावर आधारित असावा. त्यासाठी कायदाच केला पाहिजे. उत्पादन खर्च ही मंडळ विभागाप्रमाणे असला पाहिजे. त्याप्रमाणे प्रत्येक पिकाचा विमा उतरवून सरकारने कायद्याने पीक विम्याचे संरक्षण शेतकऱ्यांना द्यायला पाहिजे. परंतु सरकार याकडे जाणीवपूर्वक लक्षच देत नाही. शेतकऱ्यांचा फायदा होईल याकडे सरकार दुर्लक्ष करते.

सरकारचे हमीभाव खरेदी केंद्र म्हणजे वरातीमागून घोडे. दिवाळीच्या अगोदर काही शेतमाल बाजारात आला, परंतु सरकारी यंत्रणेची खरेदी केंद्र सुरूच नाहीत. त्यामुळे शेतकऱ्यांना खुल्या बाजारात हमी भावापेक्षा कमीने माल विकून मोकळे व्हावे लागते. ही खरेदी केंद्र केव्हा सुरू होणार, हाही शेतकऱ्यांसाठी गहन प्रश्न आहे. ही केंद्रे सुरू करावी यासाठी व खरेदी केल्यावर त्याचे पैसे मिळावे यासाठीही शेतकऱ्यांना आंदोलन करावे लागते. शेतकऱ्यांनी किती आंदोलने करावी व का करावी? दोन हजार व्यक्ती रोज ग्रामीण भागात रोजगार नसल्यामुळे शहराकडे येतात. त्यामुळे ग्रामीण भाग ओस पडतो आहे. शहराची व्यवस्था गर्दीमुळे डबघाईस येत आहे. 'शेतकऱ्यांचे मरण हेच सरकारचे धोरण' आहे. त्यामुळे शेती व्यवसाय बुडाला, ग्रामीण अर्थव्यवस्था खिळखिळी झाली. ६० कोटी शेतकऱ्यांची क्रयशक्ती कमी झाली म्हणून मंदी येऊन उद्योगधंदे बंद होत आहेत. बेरोजगारी वाढत आहे.

अन्नदाता वाचला पाहिजे तरच देश वाचेल. तेव्हा शेतीवर नैसर्गिक आपत्ती आली की कायद्यानुसार गतीने सरकारी यंत्रणा कामी लागली पाहिजे. उपग्रह व ड्रोनच्या साह्याने नुकसान भरपाई त्वरित शेतकऱ्यांच्या खात्यात जमा व्हावी. असा कायदाच करावा. पीक विमा शेतकऱ्यांना लुटण्यासाठी नव्हे तर त्यांच्या फायद्याचा करावा असाही कायदा करावा. शेतमाल निघण्याच्या अगोदर हमीभाव खरेदी यंत्रणा सुरू करून ४८ तासांत शेतकऱ्यांना चुकारे द्यावे. प्रशासकीय व अनावश्यक खर्च शासनाने कमी करून कृषीचा स्वतंत्र अर्थसंकल्प मांडून शेतीप्रश्नावर ५० टक्क्यांपेक्षा जास्त खर्च करावे. त्यात सिंचनाच्या सोयी ८० टक्क्यांपर्यंत वाढवून नैसर्गिक आपत्तीची रक्कम शेतकऱ्यांना ताबडतोब मिळावी. १० किलोमीटर परिसरात शेतीमाल साठवणुकीसाठी गोदामे तर भाजीपाला व फळांच्या साठवणुकीसाठी शीतगृहे व त्यावर त्वरित कर्ज देण्याची व्यवस्था उभी करावी. शेतकऱ्यांच्या शेतापासून तर बाजारापर्यंत पक्के रस्ते, २४ तास वीज, पाणी उपलब्ध करून द्यावे. देशांतर्गत शेतीमाल विक्रीसाठी व निर्यातीसाठी पायाभूत सुविधा उभ्या करून शेतकरीविरोधी कायदे संपविले तर शेती फायद्याची होईल. शेती समृद्धी होईल. मोठी रोजगार निर्मिती होऊन भारत देश जगामध्ये शक्तिमान होईल. यासाठी सत्ताधाऱ्यांनी शेतकरीपूरक निर्णय युद्धपातळीवर घेणे गरजेचे आहे.

current affairs, editorial- india out of arsep

नवे हितकर वळण


36   06-Nov-2019, Wed

तीन दशकांपूर्वी साऱ्या जगभर जे उदारीकरण आणि जागतिकीकरणाचे वारे वाहू लागले होते, त्याच्या नेमके उलटे वारे गेले काही दिवस वाहात आहेत. 'युरोपीय समुदाया'तून ब्रिटनचे बाहेर पडणे किंवा अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी 'नाफ्टा' म्हणजे 'नॉर्थ अमेरिकन फ्री ट्रेड अॅग्रिमेंट'मध्ये खोडा घालणे, ही त्याची दोन ठळक उदाहरणे आहेत. आज देशोदेशी जागतिकीकरणाच्या विरोधात 'राष्ट्रीय वारे' वाहात आहेत.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केलेली 'आरसेप' म्हणजे 'प्रादेशिक व्यापक आर्थिक भागीदारी करारा'तून बाहेर पडण्याची घोषणा या पार्श्वभूमीवर पाहायला हवी. या प्रस्तावित करारात एकूण सोळा देशांची मोट बांधली जाणार होती. त्यासाठी, गेली सात वर्षे वाटाघाटी चालू होत्या. या समूहात आसियानमधील दहा देश तसेच न्यूझीलंड, ऑस्ट्रेलिया हेही देश असणार होते. हा समूह जर प्रत्यक्षात आला असता तर तो 'युरोपीय समुदाया'पेक्षा मोठा आणि जगातील सर्वाधिक शक्तिशाली आर्थिक राष्ट्रसमूह ठरेल, असे म्हटले जात होते. मात्र, केंद्र सरकारने या समूहात सहभागी न होण्याचा निर्णय घेताना आंतरराष्ट्रीय तसेच देशांतर्गत अशा दोन्ही घटकांचा विचार केलेला दिसतो. एकतर, यूपीएच्या राजवटीत या कराराची बोलणी सुरू झाली असली तरी राहुल गांधी यांनी या कराराला तीव्र विरोध दर्शविला आहे.

डाव्या पक्षांचा त्याला विरोध असणे, हे तर स्वाभाविकच आहे. याशिवाय, संघ परिवारातील 'स्वदेशी जागरण मंच' या संस्थेनेही या कराराच्या विरोधातले मतप्रदर्शन अनेकदा केले आहे. काही दिवसांपूर्वी आंध्र प्रदेशात व इतरही काही ठिकाणी आरसेपच्या विरोधात निदर्शनेही झाली आहेत. ही झाली देशातली स्थिती. याशिवाय, या कराराचा सर्वाधिक फायदा चीन घेणार आणि पुन्हा एकदा चिनी वस्तूंनी भारतीय बाजारपेठा भरभरून वाहणार, ही भीती तर होतीच होती. त्यामुळे, भारत या करारातून बाहेर पडल्यानंतर चिनी (सरकारी) वृत्तपत्रांमधून भारतावर टीकेची झोड सध्या उठते आहे. ही टीका अपेक्षितच आहे. या करारामुळे केवळ चीन नव्हे तर ऑस्ट्रेलियातूनही अनेक स्वस्त वस्तूंचा मारा भारतावर होऊ लागला असता.

अशा आंतरराष्ट्रीय करारांमध्ये दोन महत्त्वाच्या बाबी असतात. एक म्हणजे मुक्त, सोपी आयातनिर्यात आणि कररचनेत सदस्य देशांना जास्तीत जास्त सवलती. या दोन्ही गोष्टी व्यापारसंतुलन असते, तेव्हाच उपयुक्त असतात. आज भारत हा जगातील एक आर्थिक महासत्ता गणला जात असला तरी चीन काय किंवा या गटातले इतरही प्रगत देश काय, यांच्यासोबतचा भारताचा व्यापार ताळेबंद तुटीचा आहे. चीन आणि भारत यांच्यातील व्यापार असमतोल तर चिंताजनक आहे. 'आरसेप' झाल्यानंतर ही स्थिती आणखी बिघडली असती, यात शंका नाही. रोनाल्ड रीगन आणि मार्गारेट थॅचर यांनी जगाला ज्या मुक्त अर्थव्यवस्थेकडे नेले, त्याच्या बरोबर उलट दिशेने डोनाल्ड ट्रम्प आणि नरेंद्र मोदी यांना सध्या तरी तारू हाकावे लागते आहे.

गेल्या तीन दशकांमध्ये युरोपमधून उत्पादन उद्योग मोठ्या प्रमाणात बाहेर गेले. हे प्रगत देश निदान सेवा उद्योग, पर्यटन व अर्थसेवा यावर तरले आहेत. पण उद्या या करारामुळे भारतात हजारो प्रकारच्या नवनवीन वस्तू आयात होऊ लागल्या असत्या तर त्याचा स्वाभाविक परिणाम रोजगारनिर्मितीवर झाला असता. या करारातून बाहेर पडल्यानंतर आता खरी परीक्षा पुढे आहे. ती म्हणजे, देशांतर्गत उद्योगांना आणि देशी बाजारपेठ यांना प्रोत्साहन देणे आणि त्यांची आंतरक्रिया मजबूत बनवणे. जगाशी ताठ मानेने वागताना आणि बाह्य दडपणे झुगारताना आपल्या अर्थव्यवस्थेचे व्यवस्थापनही तितकेच परिणामकारक होणे आवश्यक आहे.

current affairs, loksatta editorial- India Decides Out Of Rcep Agreement Abn 97

गृहसिंहच?


408   06-Nov-2019, Wed

आरसेप दुग्धजन्य पदार्थ आदी कृषी बाजारपेठेस मुक्तद्वार देतो, त्यामुळे देशांतर्गत आव्हान निर्माण झाले असते हे मान्य. पण असे काही दुखरे मुद्दे सोडता उर्वरित कराराबाबत आपण सकारात्मक भूमिका का घेऊ शकत नाही?

काहीही झाले तरी त्यात आपलाच विजय आहे असे एकदा का मानायचे ठरवले की प्रत्येक घटना ही साजिरीच वाटू लागते. आरसेप करारातून अंग काढून घेण्याच्या केंद्र सरकारच्या निर्णयाने वरील बाब सिद्ध होते. या प्रश्नावर आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील चच्रेत इतका काळ भारताचे प्रतिनिधित्व करणारे वाणिज्य व रेल्वेमंत्री पीयूष गोएल यांनी आरसेप करारात सामील न होण्याचा पंतप्रधानांचा निर्णय अत्यंत धाडसी असल्याचे कौतुक केले. काँग्रेसाध्यक्षा सोनिया गांधी यांनी गेल्याच आठवडय़ात हाच ‘धाडसी’ (?) पर्याय सरकारने स्वीकारावा असा सल्ला दिला होता. त्या वेळी याच गोएल यांनी त्यांच्यावर टीकेचा भडिमार केला आणि काँग्रेस या प्रश्नावर किती सातत्यशून्य आहे, अशी टीका केली. आता खुद्द पंतप्रधानांनीच या ‘धाडसी’ प्रस्तावाचा स्वीकार केला आणि तसे करून पीयूष गोएल यांनाच या मुद्दय़ावर उघडे पाडले. पंतप्रधानांच्या या कृतीस गोएल आता धाडसी म्हणताना दिसतात. यातून या विषयांवरची आपली धोरणधरसोड ध्यानात यावी. या व्यापार कराराचा प्रारंभ मनमोहन सिंग सरकारच्या काळात झाला. त्या वेळेस अर्धवट राहिलेल्या या कराराच्या चर्चेचा धागा नरेंद्र मोदी यांनी पुढे नेला. ‘आधार’, ‘वस्तू सेवा कर’, ‘मनरेगा’ या सिंग सरकारच्या मुद्दय़ांप्रमाणे आरसेपदेखील मोदी सरकारने आपलाच असल्यासारखा पुढे नेला, त्याचा हिरिरीने प्रचार केला, तो करताना काँग्रेसला जागा दाखवून दिली आणि अखेरच्या क्षणी कच खात या करारातून माघार घेतली. हे सगळे राजकारण मागे सारून या निर्णयाचा जमाखर्च मांडायला हवा.

दक्षिण आशियाई देशांनी एकत्र येऊन स्थापन केलेल्या ‘आसिआन’ या व्यापार संघातील इंडोनेशिया, मलेशिया, सिंगापूर, फिलिपिन्स, थायलँड, व्हिएतनाम, ब्रुनेई, म्यानमार, लाओस, कम्बोडिया अशा दहा देशांनी आसपासच्या चीन, भारत, जपान, दक्षिण कोरिया, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड या सहा देशांशी मुक्त व्यापार करारासाठी चालवलेला प्रयत्न म्हणजे रीजनल कॉम्प्रिहेन्सिव्ह इकॉनॉमिक पार्टनरशिप ऊर्फ आरसेप. या गटाद्वारे सदस्य देशांनी आपापल्या देशांच्या सीमा व्यापारउदिमासाठी पूर्ण खुल्या करणे अपेक्षित आहे. भारताने या करारातून माघार घेतल्याने आता ही संधी आपणास नाही. पण अन्य १५ देशांस हा करार मान्य असल्याने त्यांच्यातील व्यापारास गती येईल. कोणत्याही महत्त्वाच्या मुद्दय़ाप्रमाणे आपल्याकडे यावर दोन तट आहेत. करारास विरोध करणाऱ्यांचे म्हणणे असे की यामुळे आपल्या देशांच्या सीमा अन्य देशांसाठी सताड खुल्या केल्या जातील आणि परदेशातून भरमसाट वस्तू आपल्या बाजारात येतील. परिणामी आपल्या देशांतर्गत उत्पादकांना त्याचा मोठा फटका बसेल. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ ते डावे आणि काँग्रेस या सर्वानाच हा युक्तिवाद मान्य असून यातूनच खरे तर विरोधाचा फोलपणा लक्षात यावा.

घराबाहेरील अन्य हुशार विद्यार्थ्यांशी स्पर्धा करावी लागली तर आपले चिरंजीव उघडे पडतील या भीतीने त्याची घरातल्या घरातच परीक्षा घेऊन गुणवत्ता जाहीर करणाऱ्या पालकांप्रमाणे आपल्या सरकारचे या प्रश्नावरचे वर्तन आहे. यास सुरक्षावाद असे म्हणतात. भारताच्या वेशीवर व्यापाराची मोठी संधी हाताशी आलेली असताना आपण बाहेरील वारे आत येऊ नयेत म्हणून दरवाजे बंद करून घेऊ पाहतो. हे आपले दुर्दैव. हा व्यापार करार हे जितके आव्हान होते त्यापेक्षाही किती तरी अधिक ती मोठी संधी होती. त्यानिमित्ताने सरकारी संरक्षणाच्या मेदाने आपल्या उद्योगक्षेत्राच्या कंबरेभोवती जमलेली चरबी कमी झाली असती. १९९१ साली पंतप्रधान नरसिंह राव यांनी उदारीकरण राबवले तेव्हा त्या नावाने गळे काढणाऱ्यांत आरसेपला विरोध करणाऱ्यांतीलच काही होते. यांना नफा हवा पण स्पर्धा नको. सरकारी हस्तक्षेप हवा, पण केव्हा? जेव्हा स्पर्धेमुळे यांच्या नफ्याची जाडी कमी होते तेव्हा. परदेशी स्पर्धेचा धोका संपला की मग मात्र सरकारने उद्योगक्षेत्रात लुडबुड करू नये असा ठामपणा हा वर्ग दाखवतो. आरसेपच्या निमित्ताने हेच होताना दिसते. आरसेप दुग्धजन्य पदार्थ आदी कृषी बाजारपेठेस मुक्तद्वार देतो, त्यामुळे देशांतर्गत आव्हान निर्माण झाले असते हे मान्य. पण असे काही दुखरे मुद्दे सोडता उर्वरित कराराबाबत आपण सकारात्मक भूमिका का घेऊ शकत नाही, हा खरा प्रश्न आहे. कारण हाच मुद्दा आपण चिनी आयातीबाबत उपस्थित केला आहे.

तो फसवा ठरतो. याचे कारण अन्य १५ देशांचा याबाबत काहीही आक्षेप नाही. त्या सर्व देशांतही आपल्याइतकीच चिनी उत्पादने मोठय़ा प्रमाणावर विकली जातात. पण ‘आमच्या देशांतील उत्पादनांना चीनचे आव्हान आहे, सबब त्यांना दरवाजे बंद करा,’ असे हे देश म्हणताना दिसत नाहीत. तेव्हा स्पर्धेच्या भीतीने आपल्याच उद्योग वा कृषी क्षेत्राच्या हातापायांस का घाम फुटतो, हा प्रश्न खरे तर आपण यानिमित्ताने विचारायला हवा. परदेशी मालाच्या आयातीस मुक्तद्वार दिल्याने जशी त्यांच्याकडील उत्पादने आपल्याकडे येऊ शकतात, तशीच आपल्याही उत्पादकांना त्यांच्या देशात तितक्याच मोकळेपणे जाण्याची संधी आहे, याकडे आपण का दुर्लक्ष करतो?

अकार्यक्षमता आणि अनुत्पादकता हे यामागील कारण. आपणास सुरक्षित वातावरण भावते, असा त्याचा अर्थ. आरसेप करारास विरोध करणारे चीन आणि भारत यांतील व्यापार तफावतीचा वारंवार दाखला देतात. ती शेकडो कोटींची आहे. याचा अर्थ चीन जितका माल भारतात पाठवतो त्यापेक्षा किती तरी कमी भारतीय माल चिनी बाजारात जातो. पण या समस्येच्या नावाने आपण किती काळ गळा काढणार? आणि व्यापारातील तूट हाच जर मुद्दा असेल तर आरसेपच्या १६ पैकी ११ देशांशी आपली तूटच आहे. तिचा आकार १०,७०० कोटी डॉलर्स इतका प्रचंड आहे. म्हणजे या सगळ्या देशांना आपण जितके विकतो त्याच्या किती तरी पट अधिक त्या देशांकडून घेतो. हे जर सत्य आहे तर मग या देशांशीपण आपण व्यापार करार करायचा नाही की काय? चीनला घाबरून आपण पळणार असू तर आपल्यापेक्षाही किती तरी लहान देशांना चीन हा आव्हान का वाटत नाही? आता आपल्या या पलायनवादी धोरणाचा फायदा घेत चीनने आपले हातपाय अधिकच पसरले तरीही पुन्हा आपण त्या देशाच्या नावे गळा काढायला तयार.

‘अंतरात्मा’, ‘गांधीजी’ आणि ‘गरिबांचे हित’ यांमुळे आपण या करारात सहभागी न होण्याचा निर्णय घेतला, असे पंतप्रधान म्हणतात. या तिनांतील एकाचीही जाणीव गोयल यांना कशी काय झाली नाही, हा प्रश्न विचारायचा नाही असे ठरवले तरी एक मुद्दा उरतोच. तो म्हणजे गरिबांचे हित. परदेशातील स्वस्त उत्पादने भारतात येण्याने गरिबांचे हित साधले जाईल की देशांतर्गत मक्तेदारीतून तयार होणारी दुय्यम आणि महाग उत्पादने घ्यावी लागल्याने ते साध्य होईल? तसेच या मुद्दय़ावर गांधीजींना खेचणे अगदीच विसंगत. गांधीजींच्या अर्थविचाराचे पालन करावयाचे असेल तर निर्यातीचा विचारदेखील करायला नको आणि उद्योगधंदे तर नकोच नकोत. तेव्हा ऊठसूट गांधीजींचा दाखला देण्याची काहीही गरज नाही. राहता राहिला मुद्दा अंतरात्म्याचा. त्याचा उल्लेख झाल्याने सोनिया गांधी यांनाही काही वर्षांपूर्वी ऐकावयास आलेल्या अंतरात्म्याच्या आवाजाची आठवण झाली इतकेच. हे सोडून जगाकडे पाहण्याचे आपले धोरण काय, हे एकदा सर्वपक्षीयांनी ठरवायला हवे. कारण घरातल्या घरात डरकाळी फोडून जंगलचा राजा होता येत नाही.


Top