'RTS, S': The world's first vaccine on malaria

  1. मलावीत मलेरियावरची जगातली पहिली लस उपलब्ध झाली
  2. जागतिक आरोग्य संघटनेनी (WHO) मलेरियावर तयार करण्यात आलेल्या जगातल्या पहिल्या लसीला मान्यता दिली आहे.
  3. आफ्रिका खंडाच्या मलावी या देशात ती लस उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.
  4. या लसीला ‘RTS,S’ हे नाव देण्यात आले आहे.
  5. मलावीत ही लस प्रायोगिक तत्वावर दोन वर्षाखालील मुला-मुलींना दिली जात आहे.
  6. या लसीमुळे हजारो जीव मलेरिया या आजारापासून सुरक्षित ठेवण्याचे अपेक्षित आहे.
  7. मलेरिया हा ‘प्लाझमोडियम' या जातीच्या डासांच्या चावण्यामुळे होणारा आजार आहे.
  8. ‘प्लाझमोडियम वायवॅक्स’ या विषाणूमुळे हा आजार होतो. याचा प्रादुर्भाव विषुववृत्तीय भागात जास्त आहे. मलेरिया हा मृत्यूस कारणीभूत ठरणारा जगभरातला प्रमुख आजार आहे.
  9. या आजारामुळे दर दोन मिनिटाला एक मृत्यू होतो.
  10. आफ्रिकेत दरवर्षी या आजाराने 250,000 पेक्षा जास्त जीव जातात आणि जगभरात दरवर्षी 4,35,000 लोक मरतात.


For the first time in the world, 5G networks have been tested in China

  1. चीनचा शांघाय हा 5G नेटवर्कचे क्षेत्र आणि ब्रॉडबँड गिगाबिट नेटवर्क याबाबतची जगातली पहिली चाचणी घेणारा जिल्हा बनला आहे.
  2. पुढील पिढीचे सेल्युलर मोबाईल दळणवळण व्यवस्था विकसित करण्याविषयी जगभरात प्रयत्न केले जात आहे.
  3. 5G हे 4G LTE नेटवर्कपेक्षा 10 ते 100 पट अधिक वेगवान डाउनलोड स्पीडसह चालते.
  4. त्यासाठी ‘हुवाई मेट X’ हा जगातला पहिला 5G AI फोन सादर करण्यात आला आहे. त्यावरून पहिला 5G व्हिडिओ कॉल केला गेला.
  5. 5G नेटवर्क:-
    1. 5G तंत्रज्ञानात डेटा स्पीड हा 100 गीगाबाईट्स प्रति सेकंद यावर पोहोचलेला असेल.
    2. यासोबतच डेटाची देवानघेवान अत्यंत गतीमान होऊन फोनवर इंटरनेट ऑफ थिग्ज (IoT) ही सुविधाही मिळू शकेल.
    3. 5G तंत्रज्ञानात एक ते दोन गीगाहर्ट्झ चॅनल बॅन्ड विड्थचा वापर केलेला अॅंटेना विकसीत केला जाईल, जो वर्तमानात 4G साठी 20 मेगाहर्ट्झचा आहे.


Successful launches by PSLV-C45 for EMICAT and other 28 satellites

  1. भारताच्या पीएसएलव्ही-सी45 या प्रक्षेपण यानाने आज श्रीहरीकोटा इथल्या सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून एमिसॅट आणि अन्य 28 आंतरराष्ट्रीय उपग्रहांचे यशस्वी प्रक्षेपण केले. 
  2. सकाळी 9 वाजून 27 मिनिटांनी हे उपग्रह अवकाशात सोडण्यात आले.
  3. एमिसॅट उपग्रहाचे वजन सुमारे 436 किलो असून, इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक स्पेक्ट्रम मूल्य मापनासाठी त्याचा वापर होईल.
  4. अन्य 28 उपग्रहांचे वजन 220 किलो असून, अमेरिकेचे 24, लिथूआनियाचे 2, स्पेन आणि स्वित्झर्लंडचा प्रत्येकी एक उपग्रहाचा यात समावेश आहे.
  5. या यशस्वी प्रक्षेपणाबद्दल इस्रोचे अध्यक्ष डॉ. के.सिवन यांनी या मोहिमेत सहभागी वैज्ञानिकांचे अभिनंदन केले.
  6. पीएसएलव्हीने आतापर्यंत 46 राष्ट्रीय उपग्रह, विद्यापीठांचे 10 उपग्रह आणि 297 आंतरराष्ट्रीय उपग्रहांचे यशस्वी प्रक्षेपण केले आहे.
  7. मे 2019 मधे पीएसएलव्ही-सी46 हे प्रक्षेपक यान रिसॅट-2व्ही उपग्रहाचे प्रक्षेपण करणार आहे.


In space NASA discovered the fast pulsar

  1. नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस अॅडमिनिस्ट्रेशन (NASA) या अमेरिकेच्या अंतराळ संस्थेच्या खगोलशास्त्रज्ञांनी ‘पल्सर’ ही अंतराळातली अद्भुत घटना शोधून काढली आहे.
  2. अलीकडेच झालेल्या सुपरनोव्हाच्या विस्फोटानंतर ‘PSR J0002+6216 (J0002)’ नावाचा गतिमान पल्सर दिसून आला.
  3. 2017 साली शोधला गेलेला हा पल्सर तासाला सुमारे चार दशलक्ष किलोमीटर एवढ्या अत्याधिक वेगाने मार्गक्रम करीत आहे.
  4. याचा वेग एवढा आहे की तो केवळ सहा मिनिटांमध्ये पृथ्वी आणि चंद्र यांच्या दरम्यानचे अंतर कापू शकतो.
  5. पल्सर म्हणजे काय?
    1. पल्सर हा अंतरळातला एक प्रकाशमान घटक आहे.
    2. हा घटक अत्याधिक केंद्रीत विद्युत चुम्बकीय विकिरणे उत्सर्जित करतो आणि अत्याधिक घनता असलेल्या या घटकाचे गुरुत्वाकर्षण अधिक असते.
      1. मोठ्या तार्‍याच्या विस्फोटानंतर अत्यंत गतिमान असे स्वताःभोवती फिरणारे न्यूट्रॉन तारे मागे सोडतात.
    3. त्यांना पल्सर म्हणून ओळखले जाते. याला ब्रह्मांडाचे प्रकाशस्थान असेही म्हटले जाते.


Japanese space probe Hayabusa 2: Touchdown on asteroid Ryugu

  1. ‘हायाबुसा-2’ हे JAXA या जपानी अंतराळ संस्थेद्वारे संचालित केले जाणारे अंतराळयान आहे.
  2. ‘हायाबुसा-2’ यान 3 डिसेंबर 2014 रोजी अंतराळात पाठविण्यात आले. हे यान दीड वर्षाच्या कालावधीसाठी लघुग्रहाच्या निरीक्षणासाठी पाठवले होते.
  3. या अंतराळयानावर असलेले 'रोव्हर' ‘Ryugu’ या नावाच्या अशनीवर उतरविण्यात आले.
  4. अशनीवर यान उतरवण्याची ही पहिलीच वेळ आहे. लघुग्रहाच्या पृष्ठभागाची तपासणी करण्याच्या उद्देशाने हे यान पाठविण्यात आले आहे.
  5. लघुग्रहावरील माती आणि खडकाचे नमुने गोळा केले. लघुग्रहाच्या पृष्ठभागावरील एका विवरात स्फोट घडवून आणि त्यातून माती आणि खडकाचे नमुने गोळा केले गेले.
  6. अशनी :-
    1. सौरमालेची निर्मिती होत असताना जे काही उरले ते म्हणजे अशनी आणि उल्का होय.
    2. ‘Ryugu’ हा अगदी प्राथमिक अशनी आहे.
    3. या अशनीचा अभ्यास केल्याने ग्रहांच्या निर्मितीबाबत माहिती मिळू शकते. त्याला स्वतःच्या अक्षाभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी साडेसात तास लागतात.


National Supercomputing Campaign

  1. राष्ट्रीय सुपरकंप्यूटिंग अभियान (NSM) अंतर्गत 1.3 पेटाफ्लॉप क्षमतेची उच्च-कार्यक्षम संगणकीय सुविधा आणि डेटा सेंटर स्थापित करण्यासाठी खडगपूरच्या भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) आणि प्रगत संगणकीय विकास केंद्र (C-DAC) यांच्यात सामंजस्य करार अलीकडेच झाला.
  2. नव्या प्रणालीचा उपयोग क्रिप्टोग्राफी, हवामानशास्त्र, रसायनशास्त्र, अणुशास्त्र, औषधी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि माहिती विज्ञान अशा क्लिष्ट आव्हानात्मक क्षेत्रांमध्ये संगणकीय कामांसाठी होईल.
  3. अभियानाविषयी:-
    1. 2016 साली राष्ट्रीय सुपरकंप्यूटिंग अभियान (NSM) मंजूर करण्यात आले.
    2. या अभियानाची अंमलबजावणी विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग आणि इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान विभाग संयुक्तपणे करीत आहे.
    3. या अभियानाच्या अंतर्गत 70 पेक्षा जास्त उच्च-कार्यक्षम संगणकीय सुविधांचे जोडलेले जाळे प्रस्थापित करण्यासाठी देशभरातल्या राष्ट्रीय शैक्षणिक आणि संशोधन व विकास संस्थांना सशक्त करणे हा हेतू आहे.
    4. ही प्रणाली राष्ट्रीय नॉलेज नेटवर्क (NKN) यावर राष्ट्रीय सुपरकंप्यूटिंग ग्रिडशी जोडण्यात येईल.
    5. याअंतर्गत शैक्षणिक संस्था आणि संशोधन व विकास प्रयोगशाळांना जोडले जात आहे.
    6. BHU वाराणसी या संस्थेत सी-डॅक द्वारा अभियानाच्या अंतर्गत प्रथम सुपरकंप्यूटर तयार केला गेला.
    7. त्याला "परम शिवाय" (PARAM Shivay) हे नाव देण्यात आले.
    8. हा सुपरकंप्यूटर एक लाख वीस हजारांहून अधिक कामे करू शकतो आणि त्याची सर्वोच्च गणना क्षमता 833 टेराफ्लॉप एवढी आहे.


All women astronauts will be 'spacewalk' for the first time on March 29

  1. इतिहासात पहिल्यांदाच, दिनांक 29 मार्च 2019 रोजी नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस अॅडमिनिस्ट्रेशन (NASA) या अमेरिकेच्या अंतराळ संस्थेनी आपल्या दोन महिला अंतराळवीरांचा ‘स्पेसवॉक’ (अंतराळात यानाशिवाय भ्रमण करणे) आयोजित करण्याचे ठरविले आहे.
  2. या मोहिमेदरम्यान अॅनी मॅक्लेन आणि क्रिस्टीना कोच या अंतराळात भ्रमण करणार आहेत.
  3. ही मोहीम कॅनेडियन स्पेस एजन्सी (CSA) याच्या फ्लाइट कंट्रोलर क्रिस्टन फॅसिओल यांच्याकडून व्यवस्थापित केली जाणार आहे. या मोहिमेत निक हेग देखील सामील होतील.
  4. आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS) येथे आधीपासूनच नियोजित असलेल्या तीन स्पेसवॉकच्या शृंखलेतली ही द्वितीय मोहीम आहे.
  5. 29 मार्चला आयोजित करण्यात आलेला हा स्पेसवॉक सात तास चालणार आहे.
  6. आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS):-
    1. आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS) हे पृथ्वीच्या खालच्या अंतराळ कक्षेत 400 किलोमीटर आकाशात तरंगणारे एक अंतराळ स्थानक आहे.
    2. या कृत्रिम उपग्रहावर मानवाचा अधिवास शक्य झाला आहे. 1998 साली या बहू-राष्ट्रीय प्रकल्पाचा पहिला भाग अंतराळात पाठवण्यात आला.
    3. ISS वर सध्या अमेरिका, रशिया, कॅनडा आणि जपान या देशांचे अंतराळवीर कार्यरत आहेत.


Guided 'Pinaka' fireworks test successful

  1. दिनांक 11 मार्च 2019 रोजी भारताच्या संरक्षण संशोधन व विकास संघटनेनी (DRDO) पोखरणच्या चाचणी क्षेत्रात स्वदेशी विकसित केल्या गेलेल्या मार्गदर्शित ‘पिनाका’ (PINAKA) अग्निबाणाची चाचणी यशस्वीपणे पार पाडली.
  2. 70 किलोमीटर दूरवरचे लक्ष्य भेदू शकणारे ‘पिनाका’ (PINAKA) अग्निबाण मार्गदर्शित आहे.
  3. पुण्यातले शस्त्रनिर्मिती संशोधन व विकास आस्थापना (ARDE), हैदराबाद येथील DRDOचे रिसर्च सेंटर इमारत (RCI) आणि संरक्षण संशोधन व विकास प्रयोगशाळा (DRDL) यांनी संयुक्तपणे याचा विकास केला.
  4. पिनाका मल्टी-बॅरल रॉकेट लाँचर (MBRL) मधून सोडण्यात येते.
  5. हे अग्निबाण अत्याधुनिक मार्गदर्शक आणि नियंत्रण प्रणालीने सुसज्जित आहे.


Nine National Campaigns for Science and Technology to Give People a Scientical Approach

  1. डॉ. के. विजय राघवन यांच्या नेतृत्वात असलेल्या ‘प्रधानमंत्री विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि अभिनवता सल्लागार परिषद’ (Prime Ministers' Science, Technology and Innovation Advisory Council -PM-STIAC) याच्या मार्गदर्शनाखाली देशभारत नऊ राष्ट्रीय मोहिमा चालविण्यात येणार आहेत.
  2. डॉ. के. विजय राघवन हे भारत सरकारचे प्रधान वैज्ञानिक सल्लागार आहेत.
  3. या कार्यक्रमांमधून लोकांना शिक्षण, मूलभूत संशोधन, कृषी क्षेत्रातले अनुप्रयोग, आरोग्य, पर्यावरण, ऊर्जा इ. क्षेत्रांमध्ये मूलभूत माहिती दिली जाईल.
  4. लोकांच्या सहभागाने किचकट समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कार्यक्रमांवर भर दिला जाईल.
  5. निश्चित करण्यात आलेल्या मोहिमा:-
    1. नॅचुरल लॅंगवेज ट्रान्सलेशन - इंग्रजीमध्ये उपलब्ध असलेली विज्ञान व तंत्रज्ञान तसेच त्यातील संधी आणि प्रगती याविषयीची माहिती भारतीय भाषांमध्ये उपलब्ध करुन देणे.
    2. क्वांटम फ्रंटियर - मूलभूत विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षेत्रातल्या आव्हानात्मक अश्या क्वांटम मेकॅनिकल सिस्टम या विषयाच्या नियंत्रणाखाली मोठ्या स्वरूपात काम सुरू करणे.
    3. आर्टिफिश्यल इंटेलिजेंस - कृत्रिम बुद्धिमत्ता मोहिमेच्या अंतर्गत आरोग्य सेवा, कृषी, स्मार्ट शहर आणि पायाभूत सुविधा, स्मार्ट परिचालन आणि परिवहन अश्या क्षेत्रांमधील सामाजिक गरजा पूर्ण करण्यावर भर देणे.
    4. नॅशनल बायोडायव्हरसीटी मिशन – भारतात उपस्थित असलेल्या सर्व प्रकारच्या जैवविविधतेबाबतचे विस्तृत दस्तऐवजीकरण करणे.
    5. तसेच संबंधित सांस्कृतिक आणि पारंपारिक प्रथा/पद्धती; जैवविविधतेचे शास्त्रोक्त पद्धतीने मूल्यांकन, विश्वासार्ह माहितीच्या आधारे जैवविविधतेच्या आधारावर अर्थव्यवस्था स्थापित करणे, लोकांचा सहभाग आणि उपजीविकेचे पर्याय अश्या विविध मुद्द्यांवर भर देणे.
    6. इलेक्ट्रिक व्हेईकल्स - जीवाश्म इंधनाचा वापर कमी करण्यासाठी वीजेवर चालणार्‍या वाहनांना (EV) भारतीय परिवाहनाचा एक प्रमुख घटक बनविणे.
    7. बायोसायन्स फॉर ह्यूमन हेल्थ - आरोग्य आणि पोषणावर निसर्गाचा होणारा प्रभाव समजून घेण्यासाठी आरोग्यासंबंधी आणि रोगांचे नमुने वापरणे. तसेच अनुवांशिकतेसंबंधीचे विस्तृत संदर्भ नकाशे तयार करणे.
    8. वेस्ट टू वेल्थ - कचर्‍यापासून ऊर्जा निर्मिती, पुनर्निमित पदार्थ/साहित्य तयार करण्यासाठी तसेच कचर्‍यामधून मौल्यवान घटक काढण्यासाठी तंत्रज्ञान विकसित करणे.
    9. डीप ओशन एक्सप्लोरेशन – नील संपत्तीबाबत समज तयार करण्याकरिता शास्त्रोक्त पद्धतीने खोल महासागरांचा शोध घेणे.
    10. वातावरणातील बदलामुळे महासागरात होणार्‍या दीर्घकालीन बदलांच्या समस्यांबाबत माहिती तयार करणे.
    11. अग्नी (AGNIi) – भारत सरकारच्या प्रधान वैज्ञानिक सल्लागार (PSA) कार्यालयाद्वारे ही मोहीम राबवली जाणार आहे.
    12. देशातील उद्योग, व्यक्ती आणि तळागळात आढळून येणार्‍या अभिनव कल्पकता ठेवणार्‍या व्यक्तींना एकत्र आणून देशामध्ये नवकल्पना संबंधित वातावरणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी राष्ट्रीय प्रयत्नांना समर्थन देणे या मोहिमेचा उद्देश आहे.
  6. उद्योगांपर्यंत कल्पक संशोधकांना त्यांचे तंत्रज्ञान तयार उत्पादनाच्या व उपाययोजनेच्या स्वरुपात पोहचवण्यासाठी हे एक व्यासपीठ प्रदान करेल.
  7. विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या मदतीने सामाजिक आणि आर्थिक बदल घडवून आणण्यासाठी सरकारच्या प्रयत्नात नागरिकांचा सहभाग वाढवा यासाठी शास्त्रज्ञ आणि नागरी-समाज यांच्याशी जवळचा संबंध जोडण्याच्या उद्देशाने या मोहिमा आहेत.


ISRO's new "Youth Scientific Program"

  1. शालेय विद्यार्थ्यांमध्ये संशोधन क्षेत्रात आवड निर्माण व्हावी या उद्देशाने भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेनी (ISRO) या वर्षापासून "युवा वैज्ञानिक कार्यक्रम" (YUva VIgyani KAryakram - युविका) नावाच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाचा दिनांक 4 मार्च 2019 रोजी आरंभ केला.
  2. अंतराळात शालेय विद्यार्थ्यांचे स्वारस्य जागृत करण्यासाठी अंतराळ क्षेत्राशी संबंधित तंत्रज्ञान, शास्त्र आणि अनुप्रयोगांबाबतचे मूलभूत ज्ञान देणे हा या योजनेचा मुख्य हेतू आहे.
  3. भारत सरकारच्या "जय विज्ञान, जय अनुसंधान" या दृष्टीकोनाच्या अंतर्गत तयार करण्यात आलेला हा दोन आठवडे चालणारा निवासी प्रशिक्षण कार्यक्रम आहे, ज्यामध्ये उन्हाळ्याच्या सुट्टीत विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाणार आहे.
  4. दरवर्षी प्रत्येक राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशातून CBSE, ICSE आणि राज्य अभ्यासक्रमांमध्ये शिकणार्‍या प्रत्येकी तीन विद्यार्थ्यांची निवड करण्याचे प्रस्तावित आहे.
  5. इयत्ता आठवी पूर्ण करणार्‍या आणि सध्या नववीत असलेल्या विद्यार्थ्यांची निवड केली जाईल.
  6. ISRO चा प्रवास:-
    1. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) ही भारत सरकारची प्रमुख अंतराळ संस्था आहे आणि याचे बंगळुरू येथे मुख्यालय आहे.
    2. दिनांक 15 ऑगस्ट 1969 रोजी स्थापना करण्यात आलेल्या ISRO ने 1962 साली स्थापन झालेल्या इंडियन नॅशनल कमिटी फॉर स्पेस रीसर्च (INCOSPAR) या संस्थेला बदलले.
    3. ISRO ने 1999 सालापासून व्यावसायिक शाखेच्या मदतीने परदेशी उपग्रह अवकाशात सोडण्याचा कार्यक्रम सुरू केला.
  7. ISRO ने साधलेल्या प्रशंसनीय यशाचा आढावा पुढीलप्रमाणे आहे -
    1. 19 एप्रिल 1975 रोजी भारताने सोवियत संघाच्या मदतीने आपला पहिला उपग्रह ‘आर्यभट्ट’ पृथ्वीच्या कक्षेत स्थापित केला.
    2. 1980 साली पुर्णपणे स्वदेशी बनावटीच्या SLV-3 प्रक्षेपकाद्वारे ‘रोहिणी’ हा पहिला उपग्रह अवकाशात सोडण्यात आला.
    3. 22 ऑक्टोबर 2008 रोजी भारताची ‘चंद्रयान-1’ मोहीम यशस्वी झाली.
    4. या मोहिमेमधून चंद्राच्या ध्रुव क्षेत्रात पाणी असण्याची पुष्टी केली.
    5. ‘मार्स ऑर्बिटर मिशन (MOM)’ ने 24 सप्टेंबर 2014 रोजी यशस्वीरित्या मंगळ ग्रहाच्या कक्षेत प्रवेश केला आणि पहिल्याच प्रयत्नात आणि अगदी कमी खर्चात मंगळ ग्रहाच्या कक्षेत यशस्वीपणे पोहोचणारा पहिला देश ठरला.
    6. फेब्रुवारी 2017 मध्ये एकाचवेळी 7 देशांचे 104 उपग्रह अवकाशात सोडत रशियाचा 37 उपग्रहांचा विक्रम मोडीत काढला.
    7. ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान (PSLV) आणि भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान (GSLV) विकसित केले.
    8. सॅटलाइट सुचालन प्रणाली ‘गगन’ आणि क्षेत्रीय सुचालन उपग्रह प्रणाली ‘IRNSS’ विकसित केले.
    9. यानाला पुढे नेणारे अत्यावश्यक असलेले स्वदेशी ‘क्रायोजेनिक इंजन’ तयार केले.


Top