वनसेवा परिस्थितिकी व जैवविविधता घटक

Mpsc-preparation-competitive-exam FOREST SERVICE

2373   11-Sep-2019, Wed

वनसेवा मुख्य परीक्षेतील परिस्थितिकी तंत्र, त्याच्याशी संबंधित कृषीविषयक घटक, जैवविविधता आणि तिचे संवर्धन व भारतातील स्थानिक प्राणी व वनस्पतींच्या प्रजाती या मुद्दय़ांच्या अभ्यासाबाबत या लेखामध्ये चर्चा करण्यात येत आहे.

परिस्थितिकी तंत्र

  • या घटकातील अन्नसाखळी, अन्न जाळे, कार्बन व नायट्रोजनची जैवरासायनिक चक्रे आणि कृषी घटकातील खते, वनस्पतींवरील रोग, कीटकनाशके आणि घातक वनस्पती/ तण या मुद्दय़ांवर दरवर्षी प्रश्न विचारलेले दिसून येतात.
  • अन्नसाखळीमधील प्रत्येक टप्प्यावरील सजीवांची वैशिष्टय़े, प्रत्येक टप्प्यावर होणारे ऊर्जेचे हस्तांतरण, जैव विशालन या संकल्पना व्यवस्थित समजून घ्याव्यात. अन्न जाळे व त्याचे प्रकार आणि त्यातील वेगवेगळ्या टप्प्यांवरील सजीव यांचा आढावा घ्यायला हवा.
  • वनस्पतींना आवश्यक पोषक तत्त्वे व त्यांच्या अभावामुळे / अतिरिक्त प्रमाणामुळे होणारे रोग व त्यावरील उपाय या मुद्दय़ांचे कोष्टक तयार करून टिपणे काढता येतील. त्याद्वारे हे अभ्यासणे सोपे जाऊ शकेल. सेंद्रिय व रासायनिक खतांच्या वापराबाबत तुलनात्मक अभ्यास करायला हवा. पोषक तत्त्वांच्या प्रमाणाच्या आधारे रासायनिक खतांचे प्रकार, त्यांच्या वापराच्या पद्धती, अति वापरामुळे होणारे परिणाम व उद्भवणाऱ्या समस्या हे मुद्दे समजून घ्यावेत.
  • जैविक व रासायनिक कीटकनाशके, कीडनाशके व तणनाशके यांचा समाविष्ट घटक, वापराच्या पद्धती, वापराचे दूरगामी परिणाम, समस्या या मुद्दय़ांच्या आधारे अभ्यास करावा.
  • वनस्पती व कृषी उपयोगी तसेच अन्य पाळीव पशूंचे आजार अभ्यासताना रोगाचे कारक घटक (जीवाणू जन्य/ विषाणूजन्य/ बुरशीजन्य/ पोषक तत्त्वांचा अभाव किंवा अतिरिक्त प्रमाण), रोगाची लक्षणे, त्यावरील उपचार व उपाय या मुद्दय़ांचा समावेश करावा.
  • घातक वनस्पती/ तण हा घटक भारताबाहेरील स्थानिक प्रजातींचा भारतात झालेला प्रादुर्भाव, त्याचा इतर वनस्पतींच्या वाढीवर होणारा परिणाम, असल्यास भारतीय जैवविविधतेस निर्माण होणारे धोके, त्यांच्या वाढीवरील उपाय या मुद्दय़ांच्या आधारे अभ्यासायला हवा.

जैवविविधता

  • जैवविविधता या संकल्पनेमध्ये समाविष्ट घटकांचा व्यवस्थित आढावा घेणे आवश्यक आहे. जैवविविधतेच्या ऱ्हासासाठी कारणीभूत आर्थिक व पर्यावरणीय कारकांचा अभ्यास आवश्यक आहे. शेती, गृहनिर्माण, खाणकाम, पायाभूत सुविधांचा विकास, युद्धासारख्या मानवनिर्मित आपत्ती, निर्वनीकरण या मानवनिर्मित कारकांचे स्वरूप. कारणे, परिणाम, उपाय या मुद्दय़ांच्या आधारे अभ्यास करावा. यामध्ये घनकचरा आणि मलनिसारण या घटकांचा समावेश करावा.
  • जनुकीय बदल, घातक प्रजातींचा प्रादुर्भाव, गंभीर रोगकारक सूक्ष्मजीव, नैसर्गिक आपत्ती, भूरासायनिक/ तापमानसंबंधी/ जलशास्त्रीय बदल या पर्यावरणीय घटकांचेही स्वरूप. कारणे, परिणाम, उपाय या मुद्दय़ांच्या आधारे अभ्यास करावा.
  • मानवी आरोग्य, कृषी, इतर आर्थिक प्रक्रिया, हवामान संतुलन यामध्ये जैवविविधतेचे महत्त्व समजून घेणे आवश्यक आहे. जैवविविधता संवर्धनासाठी प्रयत्न करणाऱ्या संस्थांच्या व राखीव वने /उद्याने/ अभयारण्ये यांच्या अभ्यासाबाबत मागील लेखामध्ये चर्चा करण्यात आली आहे.

भारताच्या स्थानिक  सजीव प्रजाती

  • भारताच्या महत्त्वाच्या स्थानिक वन्यप्राण्यांच्या प्रजातींचा अभ्यास पुढील मुद्दय़ांच्या आधारे करावा – आढळाचे ठिकाण, तेथील भौगोलिक परिस्थिती, त्यामुळे झालेले अनुकूलन, असल्यास त्यांच्यासाठी राखीव असलेली वने / उद्याने किंवा अभयारण्ये, त्यांच्या संवर्धनासाठी करण्यात येणारे प्रयत्न, शासकीय योजना, लोकसहभागाचे उपक्रम.
  • भारताच्या महत्त्वाच्या स्थानिक पाळीव पशूंच्या प्रजातींच्या अभ्यासामध्ये आढळाचे ठिकाण, तेथील भौगोलिक परिस्थिती, त्यामुळे झालेले अनुकूलन, त्यांच्या संवर्धनासाठी करण्यात येणारे प्रयत्न, शासकीय योजना, त्यांचे आर्थिक महत्त्व या मुद्दय़ांचा समावेश करावा.
  • पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसायाच्या दृष्टीने चराऊ कुरणे व पशुखाद्य यांच्या आर्थिक बाजूंचा विचार करणे आवश्यक आहे.
  • भारतातील महत्त्वाच्या स्थानिक वनस्पती प्रजातींचा अभ्यास आढळाचे ठिकाण, आवश्यक अनुकूलन, पारिस्थितिकी तंत्रातील महत्त्व हे मुद्दे कोष्टकात मांडून त्याची टिपणे काढावीत. अनुकूलनाचा विचार करताना मुळे, खोड, पाने, फुले, फळे, बिया, उंची, विस्तार यांमध्ये निर्माण झालेली वैशिष्टय़े समजून घ्यावीत. यामध्ये खारफुटी वनस्पतींचा अभ्यास महत्त्वाचा आहे.
  • भारतीय वनांमधील महत्त्वाच्या वृक्ष प्रजाती, त्यांचा वनोत्पादनामधील सहभाग, महत्त्व, इमारती लाकूड व अन्य आर्थिक महत्त्वाच्या उत्पादनांमधील महत्त्व व वनाधारित उद्योग अशा मुद्दय़ांच्या आधारे अभ्यासाव्यात.
  • औषधी वनस्पतींच्या प्रजाती, त्यांच्यापासून होणारे औषधी उत्पादन व त्यांचे आर्थिक महत्त्व, इंधन / ऊर्जा निर्मितीसाठी होणारी ऊर्जा वनस्पतींची लागवड, तिचे आर्थिक व पर्यावरणीय महत्त्व या मुद्दय़ांचा अभ्यास आवश्यक आहे.
  • भारतातील वनांचे प्रकार, वैशिष्टय़े, भौगोलिक वितरण व त्यावर परिणाम करणारे हवामानशास्त्रीय घटक (उंची. तापमान, पर्जन्यमान, आद्र्रता इत्यादी), यांची तुलनात्मक कोष्टकात मांडणी करून अभ्यास करणे व्यवहार्य ठरते. नकाशा समोर ठेवून उजळणी केल्यास फायद्याचे ठरते.
  • या घटकाच्या अभ्यासासाठी के सागर प्रकाशनचे निसर्ग संवर्धन, मणिकंदन व प्रभू यांचे इंडियन फॉरेस्ट्री ही पुस्तके उपयुक्त ठरतील.

महाराष्ट्राची कोकण किनारपट्टी

MPSC chalu ghadamodi, current affairs-geography

2588   26-Dec-2019, Thu

स्थान : महराष्ट्र अरबी समुद्र व सह्याद्रि पर्वत यांच्या दरम्यान दक्षिणोत्तर लांब पट्टयास ‘कोकण’ म्हणतात.

विस्तार : उत्तरेस – दमानगंगा नदीपासून दक्षिणेस – तेरेखोल खाडीपर्यंत.कोकण किनारपट्टी ‘रिया‘ प्रकारची आहे.

लांबी: दक्षिणोत्तर = 720 किमी, रुंदी =सरासरी 30 ते 60 किमी .

उत्तर भागात ही रुंदी 90 ते 95 किमी.तर दक्षिण भागात ही रुंदी 40 ते 45 किमी.

क्षेत्रफळ : 30,394 चौ.किमी.

कोकणातील प्राकृतिक रचना :

  • कोकण प्रदेश हा सलग मैदानी नाही. हा भाग डोंगर दर्‍यांनी व्यापलेला आहे. परंतु कमी उंचीचा सखल भाग आहे.
  • किनार्‍य पासून पूर्वीकडे सखल भागाची समुद्र सपाटीपासून ऊंची सुमारे 15 मीटर इतकीच आहे.
  • कींनार्‍यापासून पूर्वीकडे सह्याद्रीच्या पायथ्याशी ही ऊंची सुमारे 250 मी. पर्यंतच वाढते.
  • उतार पूर्व-पश्चिम दिशेस ‘मंद’ स्वरूपाचा आहे.
  • या प्रदेशात समुद्राकडील बाजूस सागरी लाटांच्या खणन कार्याने व संचयन कार्याने वेगवेगळ्या प्रकारची तयार झालेली ‘भुरुपे’ आढळतात.
  • उदा . सागरी गुहा, स्तंभ, आखाते, पुळणे, वाळूचे दांडे इ.
  • कोकणचे उपविभाग :
  • 1.उत्तर कोकण – ठाणे, मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, रायगड.
  • हा भाग सखल, सपाट, व कमी अबडधोबड आहे.
  • ओद्योगिकदृष्ट्या प्रगत.
  • लोकसंख्येची घनता अधिक.
  • नागरी लोकसंख्या जास्त.
  • दक्षिण कोकण – रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग
  • हा भाग खडकाळ व अबडधोबड आहे.
  • ओद्योंगिकदृष्ट्या अप्रगत.
  • लोकसंख्येची घनता कमी.
  • पारंपरिक व्यवसाय.
  • खनिज संपत्तीच्या दृष्टीने महत्वाचे.

समुद्रसपाटीपासूनच्या उंचींनुसार कोकणचे आणखी दोन भाग पडतात.

1. खलाटी(पश्चिम कोकण) : समुद्र किनार्‍याला लागून असलेला कमी उंचीचा प्रदेश म्हणजे ‘खलाटी’ होय. या भागात गालाची चिंचोळी मैदाने आढळतात.

या भागात मोठया प्रमाणात नारळाच्या बागा आहेत.

2. वलाटी(पूर्व कोकण) : खलाटीच्या पूर्वेस असलेल्या सह्याद्रीच्या पायथ्यापर्यंतचा कमी-अधिक उंचीच्या डोंगराळ व टेकड्यांनी व्यापलेल्या तुलनात्मक उंच प्रदेश

म्हणजेच ‘वलाटी’ होय. हा भाग फलोत्पादांनाच्या दृष्टीने महत्वाचा ठरतो. डोंगर उतारवर भाताचे पीक घेतले जाते.

कोकणातील विविध प्रकृतीक भुरुपे

1. खाडी : भारतीचे पाणी नदीच्या मुखात जेथपर्यंत आत शिरते त्या भागाला खाडी म्हणतात.

     ठाणे : दाटीवरे, डहाणू, वसई, मनोरी, व ठाणे

मुंबई उपनगर : मालाड, माहीम

मुंबई : माहीम

रायगड : पनवे, उरण, धरमतर, रोहा, राजापुरी, बाणकोट

रत्नागिरी : दाभोळ, जयगड, विजयदुर्ग

सिंधुदुर्ग : देवगड, कालवली, कर्ली, तेरेखोल

2. पुळनी : समुद्र किनार्‍याजवळ सागरी लाटांच्या संचयन कार्यामुळे उथळ कींनार्‍यावर तयार होणार्‍या वाळूच्या पट्टयाना ‘पुळन’ असे म्हणतात.

मुंबई उपनगर : जिहू बीच

मुंबई शहर

दादर, गिरगाव

रत्नागिरी : गणपतीपुळे, हर्न, गुहागर

सिंधुदुर्ग : मालवनजवळ तरकर्ली, शिरोड, दापोली, उमादा

रायगड : अलिबाग, मुरुड-जंजिरा, श्रीवर्धन

3. वाळूचे दांडे : सागरी लाटांमुळे उथळ कींनार्‍यावर ‘वाळूचे दांडे’ तयार होतात.

खरदांडा(रायगड)

4. बेटे : मुंबई : मुंबई बेट

रायगड : धारपूरी (एलिफंटा केव्ह)

अलिबाग : खांदेरी, उंदेरी

सिंधुदुर्ग : कुरटे (सिंधुदुर्ग किल्ला)

मुंबई उपनगर : साष्टी, अंजदिव

5. बंदरे : महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीला लहानमोठे 49 बंदरे आहेत.

मुंबई = मुंबई, ठाणे = अलिबाग, न्हावाशेवा(JNPT),

रत्नागिरी = हर्न, जयगड = रत्नागिरी ,

सिंधुदुर्ग = मालवण, वेंगुले, रेड्डी

6. खनिजे : बॉक्साईट = ठाणे,

म्यंगेणीज = सिंधदुर्ग,

क्रोंमाईत = सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, लोह व

जिप्सम = रत्नागिरी

7. नद्या : ठाणे : दमनगंगा, सूर्या, तानसा, वैतरणा, काळू, पिंजाल, भारसाई, उल्हास, मुरबाडी,

मध्य प्रदेश : पताळगंगा, आंबा, कुंडलिका, काळ, सावित्री, वाशिष्ठी, शास्त्री

दक्षिण कोकण : काजवी, मुचकुंदी, वाघोटने, शुक, गड, कर्ली, तेरेखोल.

जास्त लांबी- वैतरणा, व उल्हास मुखाजवळ प्रवाह किनार्‍यास समांतर. कारण, ‘डोंगरांच्या रांगा’

8. किल्ले : जिल्हे डोंगरी किल्ले व  सागरी किल्ले

ठाणे वसूली, माहुली, भंडारगड, पळसगड अर्नाळा

रायगड कर्नाळा, शिवथर, माळांगगड, रायगड जंजिरा

रत्नागिरी जयगड, फत्तेगड, पुर्नगड, कानकदुर्ग सुवर्नदुर्ग

सिंधुदुर्ग रांगना, देवगड, भगवंतगड, मनोहारगड, सिंधुदुर्ग विजयदुर्ग

भारतगड, पधगड सजैकोत

महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना

MPSC chalu ghadamodi, current affairs-geo-maharshtra natural structure

825   15-Dec-2019, Sun

महाराष्ट्राची प्राकृतिक रचना :

महाराष्ट्राच्या प्राकृतिक रचनेचे तीन विभाग
1. कोकण किनारपट्टी
2. सह्याद्रि पर्वत / पश्चिम घाट
3. महाराष्ट्र पठार / दख्खन पठारी

1. कोकण किनारपट्टी :

  • स्थान: महराष्ट्र अरबी समुद्र व सह्याद्रि पर्वत यांच्या दरम्यान दक्षिणोत्तर लांब पट्टयास ‘कोकण’ म्हणतात.
  • विस्तार: उत्तरेस – दमानगंगा  नदीपासून दक्षिणेस – तेरेखोल खाडीपर्यंत. कोकण किनारपट्टी ‘रिया’ प्रकारची आहे.
  • लांबी:  दक्षिणोत्तर = 720 किमी,  रुंदी = सरासरी 30 ते 60 किमी. उत्तर भागात ही रुंदी 90 ते 95 किमी. तर दक्षिण भागात ही रुंदी 40 ते 45 किमी.  
  • क्षेत्रफळ: 30,394 चौ.किमी

2. सह्याद्रि पर्वत / पश्चिम घाट :

  • स्थान: दख्खनच्या पठाराचा पश्चिमेकडील न खचलेला भाग म्हणजेच सह्याद्रि होय.
  • यामुळे सह्याद्रि पश्चिमेकडून अत्यंत उंच व सरल भिंतीसारखा दिसतो.
  • पठाराकडून मात्र अत्यंत मंद उताराचा दिसतो.सह्याद्रि पर्वत हा प्राचीन असून या पर्वताची बर्‍याच ठिकाणी झीज झाल्याने कमी – अधिक उंचीची ठिकाणे तयार झाली आहेत. उदा. शिखरे, घाट, डोंगर, उंचीवरील सपाट प्रदेश इ.

3. महाराष्ट्र पठार / दख्खन पठार / देश :

  • स्थान: महाराष्ट्र राज्यांपैकी एकूण क्षेत्रफळापैकी 90% क्षेत्र महाराष्ट्र पठाराणे व्यापले आहे.
  • लांबी-रुंदी:  पूर्व- पश्चिम – 750km. उत्तर- दक्षिण – 700km.
  • ऊंची:  450 मीटर– या पठाराची ऊंची पश्चिमेस (600 मी) जास्त व पूर्वेस (300 मी) कमी आहे.
  • महाराष्ट्र पठार डोंगर रांगा व नद्या खोर्‍यांनी व्यापले आहे.

विपाशा

MPSC chalu ghadamodi, current affairs-Vipasha Article Umesh Karambelkar Akp 94

2474   17-Oct-2019, Thu

विपाशा हे नाव म्हटल्यावर आपल्याला काय आठवतं? तर याच नावाशी साधम्र्य असलेलं एका नटीचं नाव. पण या नावाची एक नदी आहे, हेच अनेकांना माहिती नसेल. विपाशा ही पंजाब प्रांतातली एक प्राचीन नदी आहे. पंच आब म्हणजे पाच नद्या. त्यापासून शब्द तयार झाला पंजाब. म्हणजे पाच नद्यांचा प्रदेश. त्या पाच नद्या म्हणजे, झेलम, चिनाब, रावी, बियास आणि सतलज.

बियास नदीलाच विपाशा असंही नाव आहे. विपाशा या नावामागची एक कथा सांगितली जाते ती अशी की, वसिष्ठ ऋषींना आपल्या शंभर पुत्रांच्या मरणाचे अतीव दु:ख झाले. आत्मसमर्पण करण्याच्या हेतूने त्यांनी स्वत:ला पाशात बांधून घेतले आणि या नदीत उडी टाकली.

परंतु आपल्या हातून ब्राह्मणहत्येचे पातक घडू नये म्हणून या नदीने त्यांचे पाश तोडले आणि त्यांना किनाऱ्यावर सुखरूप पोहोचवले. त्यावरून पाश तोडणारी या अर्थाने तिला विपाशा हे नाव पडले. हा उल्लेख ज. वि. ओकांच्या गीर्वाणलघुकोषात येतो. विपाशा या नदीला हल्ली बिआस किंवा ब्यास या नावाने ओळखले जाते. ब्यास हे नावसुद्धा महर्षी वेदव्यासांवरून पडले आहे, असे म्हणतात. कारण व्यासांनी व्यासकुंडातून या नदीची निर्मिती केली, अशीही एक कथा प्रचलित आहे.

बिआस ही सिंधू नदीची उपनदी आहे. हिमाचल प्रदेशातील रोहतांग-पास येथे ती सुरू होते. नंतर मनाली मार्गे ती पुढे पंजाबमधील हरिके पट्टान येथे सतलज नदीला मिळते. भारतातील सर्वात धोकादायक नद्यांमधील एक म्हणून बिआस नदी ओळखली जाते. कारण ती अत्यंत खडकाळ प्रदेशातून वाहते. हिमालयातील पर्यटनामध्ये ज्या वेगाने वाढ झाली त्याच वेगाने तेथील नद्यांच्या प्रदूषणामधेही वाढ झाली. बिआस नदीही त्याला अपवाद नाही.

एमपीएससी: वनसेवा मुख्य परीक्षा भूगोल

/forest-service-main-examination-geography-mpsc

1463   21-Aug-2019, Wed

वनसेवा मुख्य परीक्षेच्या सामान्य अध्ययन पेपरमधील भूगोल घटकासाठी महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह जगाचा आणि भारताचा प्राकृतिक, सामाजिक, आर्थिक भूगोल असा अभ्यासक्रम विहित करण्यात आलेला आहे. हा अभ्यासक्रम आणि मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषणाच्या आधारावर भूगोलाची तयारी कशा प्रकारे करावी ते पाहू.

अभ्यासामध्ये काही ठळक बाबींचा क्रम लावून घ्यायला हवा. सगळ्यात आधी महत्त्वाच्या संज्ञा व संकल्पना समजावून घ्यायला हव्यात. यानंतर निरनिराळ्या भौगोलिक प्रक्रिया (उदा. भूरूप निर्मिती, भूकंप / वादळ इत्यादींची निर्मिती) समजून घेणे आवश्यक आहे. त्या आधारावर प्राकृतिक, सामाजिक व आर्थिक भूगोल समजून घेणे आवश्यक आहे. घटकनिहाय तयारी पुढीलप्रकारे करता येईल.

प्राकृतिक भूगोल

  • मान्सूनची निर्मिती, वितरण, भारताच्या / महाराष्ट्राच्या दृष्टीने महत्त्व, ऋतूंची निर्मिती, मृदा निर्मिती, समुद्री प्रवाह, भूकंप, ज्वालामुखी इ. भौगोलिक प्रक्रिया व्यवस्थित समजून घेणे आवश्यक आहे.
  • या उपघटकाचा अभ्यास नकाशासमोर ठेवून केल्यास विषय समजून घेण्यासाठी उपयोगी ठरतोच शिवाय फोटोग्राफिक मेमरीचा वापर होऊन तो व्यवस्थित लक्षात राहतो.
  • जागतिक भूगोलामध्ये स्थानिक वारे, विविध आखाते, सामुद्रधुनी आणि महासागर, महत्त्वाची बेटे, हवामान प्रदेश, भुरूपे, महत्त्वाच्या नद्या, वाळवंटे, पर्वतरांगा, पठारे, महत्त्वाचे वन प्रदेश, गवताळ प्रदेश आणि त्यांची वैशिष्टय़े, तसेच जगात घेतली जाणारी चहासारखी नगदी पिके आणि त्यांची वैशिष्टय़े या उपघटकांवर आधारित प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. त्यामुळे जगाच्या भूगोलातील महत्त्वाच्या ठळक अशा बहुतांश मुद्दय़ांची कोष्टक पद्धतीत टिप्पणे काढणे आणि त्यांची नकाशावर आधारित उजळणी आवश्यक आहे.
  • भारतातील हवामान, पर्जन्य, पठारे, पर्वतरांगा, नदी प्रणाली, नद्यांची खोरी, द्विपकल्पीय व हिमालयीन नद्यांची तुलना व वैशिष्टय़े, वनांचे प्रकार, त्यांची वैशिष्टय़े व वितरण या मुद्दय़ांचा नेमका अभ्यास आवश्यक आहे.
  • महाराष्ट्रातील नद्यांची खोरी, उपनद्या, धबधबे, खाडय़ा, धरणे व जलाशय, पर्वतप्रणाली, पर्जन्य वितरण, वनांचे प्रकार, विस्तारक्षेत्र, त्यामधील वृक्ष, वनस्पती, प्राणी-पक्षी इत्यादी ठळक वैशिष्टय़े माहीत असायला हवीत.
  • प्राकृतिक भूगोलामध्ये कोणत्याही उपघटकामधील बाबींचा अभ्यास पूर्व-पश्चिम तसेच उत्तर-दक्षिण क्रम, सर्वात लहान, सर्वात मोठे/ उंच/ विस्तृत असे वर्गीकरण यांच्याशिवाय पूर्ण होत नाही.
  • वनसेवेमध्ये प्रवेशासाठीची ही परीक्षा असल्याने वनांशी संबंधित माहिती उदाहरणार्थ वृक्षांची वैशिष्टय़े, आढळणारे पशू-पक्षी व त्यांची ठळक वैशिष्टय़े, आदिवासी व जंगलांशी संबंधित योजना तसेच कायदेशीर बाबी यांवर भर देऊन अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

 

आर्थिक भूगोल

  • या विभागात साधारणपणे नैसर्गिक साधन संपत्ती, पायाभूत सुविधा, कृषी, उद्योग इत्यादी ठळक मुद्दे येतात.
  • नैसर्गिक साधन संपत्तीचा अभ्यास खनिजे, त्यांची उत्पादक क्षेत्रे / राज्ये, उत्पादनासाठी आवश्यक भौगोलिक वैशिष्टय़े, ऊर्जा उत्पादन, स्रोत, त्यांचे वितरण, प्रमुख उत्पादक या मुद्दय़ांच्या आधारे करावा.
  •  पायाभूत सुविधांमध्ये विकसित बंदरे, व्यापारी बंदरे, विमानतळ, रेल्वेमार्ग, महामार्ग व त्यावरील महत्त्वाची ठिकाणे, खिंडी व घाट आणि त्यांनी जोडली जाणारी महत्त्वाची शहरे / प्रदेश, या घटकांचा विचार आवश्यक आहे.
  • महत्त्वाचे उद्योग, त्यांची ठिकाणे, पर्यटन स्थळे, धार्मिक स्थळे, महत्त्वाची शहरे – त्यांची टोपण नावे, यांचा कोष्टकामध्ये आढावा घ्यावा.
  • कृषीचे प्रकार, प्रमुख पिके – नगदी व अन्नधान्य – त्यांचे वितरण, त्यांची महत्त्वाची वाणे, मृदा समस्या, कृषी क्षेत्रातील विविध क्रांती, पशुधन, मासेमारी क्षेत्रे यांचा कोष्टक पद्धतीत टिप्पणे काढून अभ्यास करावा.

सामाजिक भूगोल

  • राज्यातील जिल्ह्य़ांच्या सीमा, इतर राज्यांच्या सीमेवरील जिल्हे, जिल्ह्य़ांच्या राजधान्या व त्यांची वैशिष्टय़े, जिल्ह्य़ांच्या सीमा म्हणून उपयुक्त ठरणारी नदी / डोंगर / नैसर्गिक भूरूप या बाबी अभ्यासक्रमामध्ये वेगळ्याने नमूद केलेल्या नसल्या तरी विचारण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे राज्याचा राजकीय नकाशाही व्यवस्थित अभ्यासणे आवश्यक आहे.
  • लोकसंख्याशास्त्र या मुद्दय़ामध्ये अद्ययावत आकडेवारी आणि महत्त्वाचे सिद्धांत यांचा समावेश होतो. अद्ययावत आकडेवारी ही जनगणना पोर्टलवरील आकडेवारीतून अभ्यासायची आहे. सन २०११च्या जनगणनेबरोबरच महत्त्वाच्या मुद्दय़ांबाबत सन २००१ची तुलनात्मक आकडेवारीही पाहावी. ही आकडेवारी म्हणजे टक्केवारी आहे हे नेहमी लक्षात ठेवावे.
  • लोकसंख्या शास्त्रातील सिद्धांत आणि ते मांडणारे समाजशास्त्रज्ञ / अर्थतज्ज्ञ यांची माहिती करून घ्यावी. भारतामध्ये त्यातील कोणता टप्पा / स्तर चालू आहे ते समजून घ्यावे.

भूगोल स्वरूप आणि प्रश्न

geography-format-and-questions-abn-97-1929869/

2975   13-Jul-2019, Sat

सामान्यत: भूगोलाचा अभ्यास करताना पुढील प्रमुख घटक आढळतात –

(१) प्राकृतिक रचना, (२) हवामान,

(३) नदीप्रणाली, (४) मृदा, (५) वने, (६) कृषी, (७) उद्योग, (८) नसíगक साधनसंपत्ती (विशेषत: ऊर्जा, खनिज, जल इ.), (९) लोकसंख्या,

(१०) वसाहत, (११) पर्यावरण वनसíगक आपत्ती.

या प्रत्येक घटकातील प्रश्नाचा आढावा आपण घेणार आहोत. यापकी प्राकृतिक  रचना या घटकापासून आपण सुरुवात करू. या घटकावर गेल्या पाच-सहा वर्षांमध्ये पुढील प्रश्न विचारण्यात आले होते.

(1) The Himalayas are highly prone to landslides. Discus the causes and suggest suitable measures of mitigation. (2016 – 12 marks)

(2) Explain the formation of thousands of islands in Indonesian and Philippines archipelagos.  (2012 – 10 marks)

(3) Why are the worldls fold mountains systems located along the margins of continents? Bring out the association between the global distribution of fold mountains and the earthquakes and volcanoes. (2014 – 10 marks)

(4)  There is no formation of Deltas by rivers of the Western Ghats.  (2013 – 5 marks)

(5)  Bring out the causes for more frequent occurrence of landslides in the Himalaya, than is the Western Ghats. (2013 – 5 marks)

वरील पाच प्रश्नांचा विचार केल्यास असे स्पष्ट होते की, पहिला व पाचवा प्रश्न चालू घडामोडींशी संबंधित आहे; तर उर्वरित तिन्ही प्रश्न मूलभूत संकल्पनांवर आधारित आहेत. थोडक्यात प्राकृतिक रचना घटकावर संकल्पनात्मक प्रश्न विचारण्याची शक्यता जास्त असते. जर त्या कालावधीत एखादी घटना की जो भूरूपशास्त्रीय प्रक्रियांशी संबंधित घडली तर त्यावर चालू घडामोडींच्या स्वरूपात निश्चितच प्रश्न विचारला जातो.

प्रश्न क्र.१ – हा प्रश्न थेट स्वरूपाचा व वर्णनात्मक आहे. हिमालयामध्ये वारंवार घडणाऱ्या भूस्खलनाच्या पाश्र्वभूमीवर हा प्रश्न विचारला जातो. या प्रश्नाच्या उत्तराचे दोन प्रमुख भाग असतील व दोन्हीस समान गुण असतील. प्रथम हिमालयामध्ये भूस्खलनाचा धोका जास्त का आहे याचे कारणासह स्पष्टीकरण करणे आवश्यक आहे. यामध्ये सर्व कारणांचा समावेश झाला पाहिजे.

उदा. (१) हिमालयाची उंची, त्यामुळे उताराची तीव्रता, (२) हिमालयातील खडकाचा प्रकार- स्तरीत खडक,

(३) हिमालयातील खडकावर कार्यरत तीव्र स्वरूपाची भूअंतर्गत बले- दाबजन्य बले- त्यामुळे येणारा ठिसूळपणा,

(४) हिमालयाच्या रांगांमधील पर्जन्याचे स्वरूप. या मुद्दय़ांचे स्पष्टीकरण शब्दांमध्ये संकल्पनात्मक रीतीने करणे आवश्यक आहे व सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे या कारणांव्यतिरिक्त मानवी हस्तक्षेप, पर्यावरणाचा ऱ्हास. घटकांचा परिणाम विशद करावा. त्यानंतर प्रश्नाच्या उर्वरित भागामध्ये त्यासाठीचे प्रतिबंधात्मक उपाय स्पष्ट करावे. त्यामध्ये मूलभूत उपाय व प्राधान्याने मानवी हस्तक्षेप नियंत्रित करण्याचे मार्ग, वनीकरण, विकास प्रकल्प मर्यादित ठेवण्याचे मार्ग स्पष्ट करणे अपेक्षित आहे. थोडक्यात, पर्यावरण ऱ्हास व मानवी हस्तक्षेप याचा परिणाम ठळकपणे मांडणे आवश्यक आहे.

प्रश्न क्र. ५ – हा प्रश्न देखील भूस्खलनाशी संबंधित आहे. मात्र या उत्तरामध्ये तुलनात्मक मुद्दे मांडणे आवश्यक आहे. उत्तरामध्ये पश्चिम घाट व हिमालयामधील भूस्खलनाशी संबंधित कारणे तुलनात्मक पद्धतीने मांडणे आवश्यक आहे. यामध्ये दोन्ही पर्वतांचा उतार, खडकांचा प्रकार, पर्वतांवर कार्यरत बले, पर्वतांमधील पर्जन्याचे स्वरूप, दोन्ही पर्वतांमधील मानवी हस्तक्षेप या घटकांचे तुलनात्मक स्पष्टीकरण आवश्यक आहे. उत्तराच्या समारोपामध्ये दोन्ही पर्वतांतील मानवी हस्तक्षेप व त्याचा परिणाम याबाबत मत मांडणे आवश्यक आहे.

प्रश्न क्र. २, ३, ४ – या प्रश्नांचा विचार केल्यास हे प्रश्न थेट संकल्पनांवर आधारित आहेत. या प्रश्नांचा चालू घडामोडींशी संबंध नाही. या प्रश्नांची उत्तरे लिहिताना विद्यार्थ्यांनी संबंधित संकल्पना, आवश्यक असल्यास तिचे उपयोजन अचूकपणे योग्य शब्दांमध्ये मांडणे आवश्यकअसते. या प्रश्नांची उत्तरे लिहिताना आकृती व नकाशा या दोन्हींचा वापर आवश्यक असतो.

प्रश्न क्र. 2 व 3 – हे दोन्ही प्रश्न भूपट्ट विवर्तनिकी सिद्धांतावर (Plate Tectonic Theory) आधारित आहेत. प्रश्न क्र. २ मध्ये उत्तराच्या पहिल्या परिच्छेदामध्येच या संकल्पनेचा उल्लेख असणे आवश्यक आहे. उत्तराच्या मुख्य भागामध्ये (गाभा) इंडोनेशिया व फिलिपाइन्स द्वीपकल्पांचे भूपट्टांच्या सीमेवरील स्थान, त्या ठिकाणची भूपट्टांची हालचाल, त्या प्रकारच्या हालचालींचा परिणाम आकृतीच्या साहाय्याने स्पष्ट करावा. तसेच नकाशावरदेखील तो प्रदेश व भूपट्टांच्या सीमा दाखवाव्यात. या उत्तरामध्ये आकृतीचे स्थान उत्तराचा मुख्य भाग (गाभा) सुरू करण्याआधी असावे. या सर्व स्पष्टीकरणामध्ये भूपट्ट विवर्तनिकी सिद्धांताची माहिती थोडक्यात, अचूक शब्दांत देणे आवश्यक आहे.

प्रश्न क्र. ३ – हा प्रश्न देखील भूपट्ट विवर्तनिकी सिद्धांतावरच आधारित आहे. या प्रश्नामध्ये दोन भाग आहेत. पहिल्या भागामध्ये घडीच्या पर्वतांचे स्थान व त्याच्या निर्मितीची प्रक्रिया स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी रॉकी, अँडीज या पर्वतांची उदाहरणे आकृती व नकाशासह देऊन, भूपट्टांची हालचाल कशा प्रकारे घडीच्या पर्वतांच्या निर्मितीस कारणीभूत ठरते हे सविस्तर स्पष्ट करणे अपेक्षित आहे. प्रश्नाच्या दुसऱ्या भागामध्ये घडीच्या पर्वतांचे स्थान व तेथील भूकंप, ज्वालामुखीचा धोका यांचा सहसंबंध स्पष्ट करावा. त्याकरिता हिमालय पर्वताचे उदाहरण देऊन आकृतीच्या साहाय्याने भूपट्ट हालचाल या घटनांना कशा प्रकारे कारणीभूत आहे ते स्पष्ट करावे.

वरील दोन्ही प्रश्नांमध्ये (प्रश्न क्र. २ व ३) उत्तरामध्ये तुटकपणा जाणवता कामा नये. उत्तर वाचताना आकृतीच्या मदतीने प्रक्रिया डोळ्यांसमोर उभी राहणे आवश्यकआहे. याकरिता लेखन कौशल्यावर भर देणे आवश्यक आहे.

प्रश्न क्र. 4 – हा प्रश्न देखील संकल्पनात्मकआहे. या प्रश्नाच्या उत्तरामध्ये सर्वप्रथम त्रिभूज निर्मितीस आवश्यक घटक कोणते आहेत त्याचे स्पष्टीकरण देऊन, हे घटक पश्चिम घाटात उगम पावणाऱ्या नद्यांबाबत कसे प्रतिकूल आहेत याचे स्पष्टीकरण द्यावे. या प्रश्नामध्ये पश्चिम घाटातील नद्या असा उल्लेख आहे. त्यामुळे उत्तरामध्ये पश्चिम घाटातून उगम पावणाऱ्या व पूर्व आणि पश्चिम दोन्ही दिशेस वाहणाऱ्या नद्यांबाबत स्पष्टीकरण देणे अपेक्षित आहे.

वरील सर्व प्रश्न व त्याची संभाव्य उत्तरे, उत्तरांमधील घटक विद्यार्थ्यांनी लक्षात घेऊन त्यानुसार अभ्यासास योग्य दिशा द्यावी. पुढील लेखामध्ये आपण भूगोलामधील इतर घटकांमधील प्रश्नांबाबतची रणनीती याच प्रकारे अभ्यासणार आहोत.

राज्यसेवा मुख्य परीक्षा:कृषि

main-exam-preparation-for-agricultural-unit

1310   12-Jul-2019, Fri

कृषिविषयक मूलभूत भौगोलिक व वैज्ञानिक संकल्पना आधी समजून घ्याव्यात. यामध्ये मृदेची निर्मिती प्रक्रिया, पिकवाढीसाठी आवश्यक पोषणतत्त्वे, त्यांचे महत्त्व, त्यांच्या अभावामुळे व अतिपुरवठय़ामुळे पिकांवर होणारे परिणाम समजून घ्यावेत.

मृदेची धूप व दर्जा कमी होणे या समस्या कारणे, उपाय, परिणाम अशा मुद्यांच्या आधारे अभ्यासाव्यात. मृदा संधारणाची आवश्यकता, त्यातील घटक, समस्या, उपाय, संबंधित शासकीय योजना समजून घ्याव्यात.

महाराष्ट्रातील मान्सूनचे वितरण आणि त्या आधारे करण्यात आलेले महाराष्ट्रातील कृषि हवामान विभाग समजून घ्यावेत.

पर्जन्याश्रयी, सिंचित शेती इत्यादी सिंचनावर आधारीत शेतीचे प्रकार व्यवस्थित समजून घ्यावेत. पाटबंधाऱ्यांचे प्रकार, वैशिष्टये, महत्त्व माहित असावेत. जलसंधारणाचे महत्त्व, प्रकार, घटक, समस्या, उपाय घ्यावेत. याबाबत चालू घडामोडी माहित असायला हव्यात.

शासनाचे दुष्काळ निवारण व इतर कृषी व ग्रामीण विकासासाठीचे उपक्रम, योजना अर्थव्यवस्था घटकाशी संलग्न आहेत. त्यामुळे एकत्रित अभ्यास फायद्याचा ठरेल.

कृषि-हवामान विभागांच्या आधारे महाराष्ट्रातील कृषिक्षेत्राचा संकल्पनात्मक आणि तथ्यात्मक अभ्यास एकाच वेळी करणे शक्य आहे. मृदेचा प्रकार, महत्वाची पिके, जलव्यवस्थापन, सिंचन पद्धती इत्यादींचा अभ्यास स्वरुप, समस्या, कारणे, उपाय या पलूंच्या आधारे करावा.

महत्त्वाच्या पिकांच्या उत्पादनात व उत्पादकतेमध्ये अग्रेसर असलेली पहिली ३ राज्ये व क्रमवारीतील महाराष्ट्राचा क्रमांक तसेच महाराष्ट्रातील प्रमुख पिकांच्या उत्पादनात अग्रेसर असेलेले पहिले ३ जिल्हे, माहित करुन घ्यावेत.

महत्त्वाच्या पिकांसाठी राज्यातील उत्पादकता कमी/जास्त का आहे याची कारणे तसेच त्याचे सामाजिक, आर्थिक परिणामही समजून घ्यावेत व त्यावरील विविध उपाययोजना माहित करुन घ्याव्यात. यामध्ये शासकीय योजनांवर भर द्यावा. त्याचप्रमाणे ICAR, MCAER अशा संस्थांचे कार्य समजून घ्यावे या संस्थांची रचना, स्थापना वर्ष, कार्य, उद्दिष्ट समजून घ्यावे.

कृषिक्षेत्रातील तंत्रज्ञानाचा वापर, हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, जीएम बियाणी यांचे स्वरुप, महत्त्व, परीणाम यांची समज विकसित व्हायला हवी. तंत्रज्ञानाच्या वापराचे आर्थिक, सामाजिक, पर्यावरणीय परिणाम व्यवस्थित समजून घ्यावेत. समस्या व उपायांचा आढावा घ्यावा व चालू घडामोडींबाबत अद्ययावत माहिती असायला हवी.

शाश्वत शेती, सेंद्रित शेती, जी. एम. बियाणी, सिंचनाचे प्रकार, शेती व पर्यावरण यांचा परस्पर संबंध समजावून घेणे व त्यांचा तर्कशुध्द वापर करणे आवश्यक आहे.

कृषि उत्पादकतेमध्ये महत्वाची भूमिका असलेल्या जलव्यवस्थापनाचा अभ्यास करताना सिंचन प्रकार, पाणलोट व्यवस्थापन, भूजलसाठा वाढविण्यासाठीचे प्रयत्न, योजना, पावसाचे पाणी साठविणे, अडविणे, जिरवणे यासाठीचे उपक्रम, तंत्रज्ञान, चालू घडामोडी समजून घ्याव्या.

एकूण जमिनीपकी शेतीसाठी होणाऱ्या वापराची टक्केवारी, सिंचित क्षेत्राची टक्केवारी व क्षेत्रफळ, कोणत्या पिकासाठी किती जमिन वापरली जाते त्याची टक्केवारी माहित हवी.

मत्स्यव्यवसाय, फलोत्पादन व पशुसंवर्धन या क्षेत्रांची वैशिष्टय़े, गरजा, समस्या, कारणे, उपाय, महत्त्व इत्यादी पलू समजून घ्यावेत. या क्षेत्रांच्या संवर्धनासाठीचे शासकीय उपाय व योजना इत्यादींचा आढावा घ्यावा.

पशुधनाच्या संख्येबाबत, टक्केवारीबाबत व उत्पादकतेबाबत अग्रेसर असलेली राज्ये व जिल्हे यांची माहिती असायला हवी. पशुधनाची उत्पादकता वाढविण्यासाठीच्या योजना, धवलक्रांती, रजतक्रांती, गुलाबीक्रांती इत्यादींचा आढावा घ्यायला हवा. यामधील तरतुदी, असल्यास लाभार्थी व त्यांचे निकष, मूल्यमापन इत्यादी पलू लक्षात घ्यावेत.

कृषिक्षेत्राचे भारतीय अर्थव्यवस्थेतील महत्त्व समजून घेण्यासाठी केंद्र व राज्याच्या आर्थिक पाहणी अहवालातून GDP, GNP, रोजगार, आयात-निर्यात यातील कृषिक्षेत्राचा वाटा (टक्केवारी) पहायला हवा. याबाबत उद्योग व सेवा क्षेत्राशी कृषि क्षेत्राची तुलना लक्षात घ्यावी. कृषि व इतर क्षेत्रांचा आंतरसंबंध पहाताना कृषि आधारित व संलग्न उद्योगांचे स्वरुप, समस्या, कारणे, उपाय, महत्त्व या बाबींचा आढावा घ्यावा.

कृषि उत्पादनांच्या निर्यातीबाबत GATT व WTO चे महत्वाचे करार व त्यातील तरतुदी व संबंधित चालू घडामोडी व्यवस्थित समजून घ्यायला हव्यात. या तरतुदी व घडामोडींचा भारतीय कृषि क्षेत्रावरील व निर्यातीवरील परीणाम समजून घ्यावा. शेतकरी व पदासकारांचे हक्क व त्यांचे स्वरुप व अंमलबजावणी यांचा आढावा घ्यायला हवा.

कृषि उत्पादनांचे वितरण व मूल्यांकन करणाऱ्या संस्थांची माहिती असणे आवश्यक आहे. महत्त्वाच्या पिकांच्या किमान आधारभूत किंमती तसेच कृषि उत्पादनांच्या विपणनासाठीच्या व किंमत स्थिरीकरणासाठीच्या शासकीय योजना माहित असाव्यात. साठवणुकीतील समस्या व त्यावरील उपाय यांचाही आढावा घ्यायला हवा. या दृष्टिने सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेचा आढावा घेणे अवाश्यक आहे.

कृषिक्षेत्रासाठी पतपुरवठा उपलब्ध करुन देणाऱ्या संस्थांचा स्थापना, रचना, काय्रे, उद्दिष्टे इत्यादी बाबींच्या अनुषंगाने आढावा घ्यावा. ग्रामीण कर्जबाजारीपणाचा अभ्यास कारणे, स्वरुप, उपाय व परिणाम या मुद्यांच्या अनुषंगाने करायला हवा.

भौगोलिक घटकांचा अभ्यास

career-vrutantta-news/mpsc-exam-2019-mpsc-exam-preparation-tips-2-1868856/

4740   03-Apr-2019, Wed

विज्ञानाच्या अभ्यासाप्रमाणे भूगोलाचा अभ्यासही व्याख्या (definition) व प्रक्रियांचा संकल्पनांवर आधारित अभ्यास कमी वेळेत चांगले आकलन होण्यास मदतगार ठरतो.

अभ्यासामध्ये काही ठळक बाबींचा क्रम लावून घ्यायला हवा. सगळ्यात आधी महत्त्वाच्या संज्ञा व संकल्पना समजावून घ्यायला हव्यात. यानंतर निरनिराळ्या भौगोलिक प्रक्रिया (उदा. भूरुप निर्मिती, भूकंप/वादळ इत्यादींची निर्मिती) समजून घेणे आवश्यक आहे. संकल्पनात्मक बाबी समजून घेतल्यावर त्यांच्याबाबतची तथ्ये लक्षात ठेवायला सोपी जातात. उपघटकनिहाय तयारी पुढीलप्रमाणे करता येईल.

भौगोलिक संज्ञा व संकल्पना –

भूगोलाच्या शाखा, पृथ्वीची उत्पत्ती, रचना, पृथ्वीचे कलणे, वातावरण, अक्षांश, रेखांश, हवामानाचे घटक, प्रमाण वेळ इ. पायाभूत संकल्पना व्यवस्थित समजून घ्याव्यात.

पृथ्वीचे वजन, वस्तुमान, ढगांचे प्रकार इ. बाबी सोडता येतील. भूरुपांपैकी केवळ प्रसिद्ध नद्या, पर्वत, सरोवरे इ. या घटकांचाच अभ्यास केलास थोडा भार कमी होईल.

जगातील हवामान विभाग व त्यांची थोडक्यात वैशिष्टय़े समजून घ्यावीत. जगाच्या वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये हवामान विभागांना असलेली वेगवेगळी नावे तसेच वाऱ्यांना असलेली वेगवेगळी नावे यांच्या टेबल स्वरूपात नोट्स काढता येतील.

मान्सूनची निर्मिती, वितरण, भारताच्या / महाराष्ट्राच्या दृष्टीने महत्त्व, ऋतूंची निर्मिती, मृदा निर्मिती, समुद्री प्रवाह, भूकंप, ज्वालामुखी इ. प्रक्रिया समजून घेणे आवश्यक आहे.

कोणत्याही भौगोलिक घटना / प्रक्रियेच्या अभ्यासामध्ये पुढील मुद्दे समजून घ्यायला हवेत.

भौगोलिक व वातावरणीय पाश्र्वभूमी; घटना घडू शकते/घडते ती भौगोलिक ठिकाणे ; प्रत्यक्ष घटना/प्रक्रियेचे स्वरूप; घटनेचे / प्रक्रियेचे परिणाम; पर्यावरणीय बदलांमुळे घटनेवर/प्रक्रियेवर होणारे परिणाम; असल्यास आर्थिक महत्त्व; भारतातील, महाराष्ट्रातील उदाहरणे; नुकत्याच घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना / प्रक्रिया (current events)

नैसर्गिक आपत्ती, चक्रीवादळांची नावे यांचा आढावा घेणे आवश्यक आहे.

भूरूप निर्मितीचा वारा, नदी, हिमनदी व समुद्र या चार कारकांच्या शीर्षकाखाली मुद्दय़ांच्या वा टेबलच्या स्वरूपात नोट्स काढता येतील. प्रत्येक कारकाकडून होणाऱ्या अपक्षयामुळे होणारी भूरुपे व संचयामुळे होणारी भूरुपे असे विभाजन करता येईल. प्रत्येक भूरुपासाठी उपलब्ध असल्यास जागतिक पातळीवरील प्रसिद्ध उदाहरण भारतातील व असल्यास महाराष्ट्रातील उदाहरण नमूद करावे.

भारतातील व महाराष्ट्रातील

खडकांचे प्रकार आर्थिकदृष्टया महत्त्वाचे असल्याने या भागाचा परिपूर्ण अभ्यास करायला हवा.

खडकांचा प्रकार

 निर्मिती’  कोठे आढळतो

भौगोलिक व वैज्ञानिक वैशिष्टय़े

रचना ’  आर्थिक महत्त्व या मुद्दयांच्या अनुषंगाने अभ्यास करावा.

भौतिक भूगोल

भौतिक भूगोलामध्ये नकाशावर आधारित किंवा बहुविधानी किंवा जोडय़ा लावणे अशा प्रकारचे संकल्पनात्मक प्रश्न विचारले जातात. यासाठी भूगोलाचा अभ्यास नकाशा समोर ठेवून करायला हवा. नदीप्रणाली, पर्वतप्रणाली, प्राकृतिक विभाग, मान्सूनचे वितरण इ. बाबत भौतिक भूगोलातून प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.

भारतातील हिमालयीन व द्विकल्पीय नदी प्रणालींचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे.

भारतातील पर्वतप्रणालीचा नकाशावरील अभ्यास करतानाच त्यांचे आर्थिक महत्त्व, पर्जन्यनिर्मिती व हवामान इत्यादीमधील महत्त्व या बाबींचाही अभ्यास आवश्यक आहे.

या नदी व पर्वतप्रणालीची उत्तर ते दक्षिण क्रमाने सलगता समजून घ्यायला हवी.

जागतिक भूगोलाचा फक्त प्रसिद्ध नद्या, पर्वत, प्राकृतिक विभाग इ. चा टेबल फॉरमॉटमध्ये factual अभ्यास पुरेसा आहे.

महाराष्ट्राचा आर्थिक भूगोल

महाराष्ट्राचा आर्थिक भूगोल हा कृषीविषयक प्रश्न वगळता बहुतांश तथ्यात्मक घटक आहे. महत्त्वाचे पायाभूत उद्योग, महत्त्वाची धरणे/प्रकल्प व महत्त्वाची पर्यटनस्थळे यांचा टेबल पद्धतीमध्ये अभ्यास करायचा आहे. टेबलमध्ये समाविष्ट करायचे मुद्दे पुढीलप्रमाणे. –

स्थान ’  वैशिष्टे  ’  आर्थिक महत्त्व

असल्यास वर्गीकरण

असल्यास संबंधित चालू घडामोडी.

खनिजे व ऊर्जास्रोत यांचेबाबत सर्वाधिक उपलब्धतेचे जिल्हे, सर्वात जास्त उत्पादन करणारे जिल्हे, त्या त्या ठिकाणची भौगोलिक व प्राकृतिक वैशिष्टय़े यांचा टेबल पद्धतीमध्ये नोट्स काढून अभ्यास करायला हवा. या सर्व बाबींचा परस्परसंबंध व्यवस्थित समजून घेणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्रातील सर्व राष्ट्रीय उद्याने, वने माहीत असायला हवीत. भारतातील प्रसिद्ध वने, उद्याने व सद्य:स्थितीत चच्रेत असलेली स्थळे याची माहिती करून घ्यावी.

महाराष्ट्रातील जमिनीचे प्रकार, मृदेचे प्रकार, त्यांची वैशिष्टय़े, त्यांचे वितरण, त्या त्या जमिनीवर / मृदेमध्ये घेतली जाणारी प्रमुख पिके यांचा टेबलमध्ये नोट्स काढून अभ्यास करणे आवश्यक आहे. तसेच प्रमुख पिके व त्यांचे प्रमुख उत्पादक जिल्हे यांचा आढावा आवश्यक आहे.

गट क सेवा पूर्वपरीक्षा

article-on-geography-questionnaire-1865972/

1223   01-Apr-2019, Mon

स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी प्रश्नांचे स्वरूप व व्याप्ती समजून घेऊन अभ्यासक्रमाच्या चौकटीमध्ये अभ्यास करणे आवश्यक असते. त्यासाठी मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण खूप महत्त्वाचे ठरते. पण गट क सेवांच्या संयुक्त पूर्वपरीक्षेचे हे दुसरे वर्ष आहे. म्हणजे विश्लेषणासाठी २०१८चा एकच पेपर उपलब्ध, अशी अवस्था. तरीही या पेपरच्या विश्लेषणातून किमान प्रश्नांचे स्वरूप, काठीण्य पातळी आणि अभ्यासाची दिशा कशी असावी याचा अंदाज नक्कीच बांधता येईल. भूगोल घटकाच्या तयारीच्या दृष्टीने सन २०१८च्या पेपरचे विश्लेषण या लेखामध्ये करण्यात येत आहे.

सन २०१८ च्या पेपरमध्ये भूगोल घटकावर विचारण्यात आलेले काही प्रश्न

पुढीलप्रमाणे –

प्रश्न १. खालीलपकी कोणता घटक भारतात मान्सून वारे वाहण्यासाठी कारणीभूत आहे?

१)   भूमीखंडाचा विस्तृत भाग

२)   भारताच्या तिन्ही बाजूंनी असणारा समुद्र

३)   ३०० ते ४०० अक्षांशाच्या पटय़ात जेट वायूचे अस्तित्व

४) वरील सर्व

प्रश्न २. सिमेंट उद्योग केंद्रांचा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे योग्य क्रम लावा.

१)   चित्तौडगढ, सवाई माधोपूर, खेतडी, दालमिया दाद्री

२)   दालमिया दाद्री, सवाई माधोपूर, चित्तौडगढ, खेतडी

३)   सवाई माधोपूर, चित्तौडगढ, खेतडी, दालमिया दाद्री

४)   दालमिया दाद्री, खेतडी, सवाई माधोपूर, चित्तौडगढ

प्रश्न ३. खालील विधानांची सत्यता तपासा.

विधान अ – महाराष्ट्र पठाराचा बहुतांशी भाग बेसॉल्ट खडकाने व्यापलेला आहे.

विधान ब – महाराष्ट्र पठाराची निर्मिती लाव्हारसाच्या संचयनाने झालेली आहे.

१) विधान अ आणि ब दोन्ही सत्य आहेत.

२) विधान अ सत्य असून आणि विधान ब असत्य आहे.

३) विधान ब सत्य असून आणि विधान अ असत्य आहे.

४) विधान अ आणि ब दोन्ही असत्य आहेत.

प्रश्न ४. खालील विधानांची सत्यता तपासा.

विधान अ – एखाद्या प्रदेशात उपलब्ध नसíगक साधन सामुग्रीचे प्रमाण भरपूर असेल आणि लोकसंख्येचे प्रमाण कमी असेल तर अशा लोकसंख्येला अतिरिक्त लोकसंख्या म्हणतात.

विधान ब – एखाद्या प्रदेशात उपलब्ध नसíगक साधन सामुग्रीचे प्रमाण कमी असेल आणि लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त असेल तर अशा लोकसंख्येला न्यूनतम लोकसंख्या म्हणतात.

१)   विधान अ आणि ब दोन्ही सत्य आहेत.

२)   विधान अ सत्य असून विधान ब असत्य आहे.

३)   विधान ब सत्य असून विधान अ असत्य आहे.

४)   विधान अ आणि ब दोन्ही असत्य आहेत.

प्रश्न ५. रेगूर जमिनीत पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता जास्त असल्याने ही जमीन ————- या पिकासाठी उत्कृष्ट आहे.

१) रबर         २) कॉफी

३) ताग         ४) कापूसवरील प्रश्नांच्या आधारे पुढील बाबी समजून घेणे आवश्यक आहे

सर्व प्रश्नांचे स्वरूप हे थेट व पारंपरिक स्वरूपाचे आहे.

संपूर्ण पेपरमधील बहुविधानी प्रश्नांचे स्वरूप हे विधानांची सत्यता तपासणारे किंवा योग्य-अयोग्य / चूक-बरोबर ठरविणारे असे आहे. याचा अर्थ मूलभूत अभ्यास चांगला झाला असेल तर असे प्रश्न हे पारंपरिक प्रश्नांच्याच काठीण्य पातळीचे ठरतात.

भूगोलाच्या बहुविधानी प्रश्नांची संख्या जास्त असली तरी हे प्रश्न विश्लेषणात्मक नाहीत. पायाभूत अभ्यास झाला असेल तर कॉमन सेन्सच्या आधारे त्यांची उत्तरे सहज मिळून जातात.

नकाशावर आधारित प्रश्न विचारलेले नसले तरी नकाशावर आधारित अभ्यासाचा फायदा होईल असे प्रश्न विचारलेले आहेत.

तथ्यात्मक प्रश्नांवरही भर दिलेला दिसून येतो. त्यामुळे सारणी पद्धतीत अभ्यासाची टिप्पणे काढून तयारी करणे ऐनवेळच्या उजळणीसाठी उपयुक्त ठरेल.

भूगोलाच्या अभ्यासक्रमातील प्रत्येक उपघटकावर प्रश्न विचारण्यात आला आहे.

सन २०१८मध्ये आíथक आणि प्राकृतिक भूगोलावर जास्त भर होता. म्हणजेच कोणत्या तरी ठरावीक उपघटकावर भर देऊन प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता जास्त आहे. त्यामुळे प्रत्येक उपघटकाच्या मूलभूत व संकल्पनात्मक बाबी समजून घ्यायलाच हव्यात.

लोकसंख्या उपघटकावर जास्त सखोल प्रश्न विचारलेले आहेत. त्यांचा समावेश भूगोल व अर्थव्यवस्था अशा दोन्ही घटकांमध्ये केलेला आहे. त्यामुळे या घटकाचा संकल्पनात्मक आणि तथ्यात्मक अशा दोन्ही बाजूंनी बारकाईने अभ्यास केलेला असेल तर किमान दोन ते चार गुण खात्रीने मिळवता येतील.

वरील विश्लेषणाच्या आधारे या घटकाची तयारी नेमकी कशी करता येईल याबाबत पुढील लेखामध्ये चर्चा करण्यात येईल.

भूगोलावरील सराव प्रश्न

question-of-the-practice-of-geography reliable academy

2243   19-Mar-2019, Tue

१. भारतीय प्रमाणवेळेनुसार सकाळचे ९.०० वाजले आहेत. तर ९४ अंश पूर्व रेखावृत्त असणाऱ्या नागालँडची राजधानी मणिपूरमध्ये स्थानिक वेळ कोणती असेल?

१)९.३८एएम

२) ९.५० एएम

३) ९.४६ एएम

४) ९.२२एएम

२. पुढीलपकी अयोग्य विधान निवडा.

१)    विषुववृत्ताकडून ध्रुवाकडे जाताना      समुद्राची क्षारता कमी होते.

२)    समुद्राच्या खोलीनुसार त्याची क्षारता वाढत जाते.

३)    उष्ण सागरी प्रवाह असलेल्या ठिकाणी समुद्राची क्षारता अधिक असते.

४)    उत्तर गोलार्धातील समुद्राची क्षारता दक्षिण गोलार्धामधील समुद्राच्या क्षारतेपेक्षा आधिक असते.

३. अचूक पर्याय निवडा.

अ) ‘सर क्रीक’ या सामद्रधुनीवरून भारत व पाकिस्तान या दरम्यान वाद सुरू आहे.

ब) ‘सर क्रीक’ सामुद्रधुनीचे स्थानिक नाव बाणगंगा असे आहे.

क) ‘सर क्रीक’ सामुद्रधुनी पाकिस्तान व भारतातील गुजरात राज्याच्या दरम्यान आहे.

१) केवळ अ

२) अ, ब आणि क

३) केवळ अ आणि ब

४) सर्व चूक.

४. जगातील क्षेत्रफळाच्या क्रमवारीनुसार पुढीलपकी कोणत्या देशाचा क्रमांक भारताच्या आधी लागत नाही?

१) ब्राझील          २) चीन      ३) ऑस्ट्रेलिया ४) कॅनडा

५. बरोबर नसलेला पर्याय निवडा

१)    ग्रामीण-ग्रामीण स्थलांतरामध्ये स्त्रियांची संख्या पुरुषांच्या संख्येपेक्षा अधिक आहे.

२)    नागरी-नागरी स्थलांतरामध्ये नियमांची संख्या पुरुषांच्या संख्येपक्षा अधिक आहे.

३)    ग्रामीण-नागरी स्थलांतरामध्ये पुरुषांची संख्या स्त्रियांच्या संख्येपेक्षा अधिक आहे.

४)    ग्रामीण-ग्रामीण स्थलांतरितांपेक्षा नागरी-नागरी स्थलांतरितांची संख्या अधिक आहे.

६. पुढीलपकी अचूक विधानांचा पर्याय निवडा.

अ) राष्ट्रीय महामार्ग शक्यतो लोहमार्गास समांतर असतात.

ब) राष्ट्रीय महामार्ग ४ बी व ४ सी महाराष्ट्रामध्ये सुरू होऊन महाराष्ट्रामध्येच संपतात.

क) राष्ट्रीय महामार्ग ४सी हा महाराष्ट्रातील सर्वात छोटा महामार्ग आहे.

पर्याय –

१) फक्त क     २) फक्त अ

३) फक्त ब      ४) वरीलपकी सर्व

७. पुढीलपकी योग्य विधान निवडा.

अ)    सर्व रेखावृत्ते विषुववृत्ताला काटकोनात छेदतात.

ब) दोन अक्षांशांमधील अंतर सर्वत्र सारखेच असते.

क) ४५ अंश अक्षवृत्तावरील पृथ्वीच्या परिवलनाचा वेग विषुववृत्तावरील परिवलनाच्या वेगाच्या निम्मा असतो.

पर्याय –

१) फक्त ब, क     २) अ, क,

३) अ, ब, क        ४) वरीलपकी नाही.

८. महाराष्ट्रातील पुढीलपकी कोणत्या जिल्हय़ामध्ये अल्लापल्ली वने आढळतात?

अ) गोंदिया          ब) गडचिरोली

क) यवतमाळ     ड) चंद्रपूर    इ) भंडारा

पर्याय –

१) अ, ब, ड         २) केवळ ब

३) ब आणि ड       ४) वरीलपकी सर्व

९. पुढील वैशिष्टय़ांवरून मृदेचा प्रकार ओळखा.

अ) अधिक पर्जन्य व आद्र्रता असलेल्या भागामध्ये या मृदेची निर्मिती होते

ब) तिच्यामध्ये ह्यूमसचे प्रमाण अधिक असते.

क) तिचा सामू आम्लयुक्त असतो.

पर्याय

१) दलदलीची मृदा    २) काळी मृदा

३) क्षारयुक्त मृदा     ४) तांबडी मृदा

उत्तरे व स्पष्टीकरणे

१.  योग्य पर्याय क्र.(३) लगतच्या दोन रेखावृत्तादरम्यान चार मिनिटे इतके अंतर असते. भारतीय प्रमाणवेळ ही ८२.५ पूर्व रेखावृत्त इतकी आहे. म्हणून या दोन रेखावृत्तांतील फरक ९४ – ८२.५ = ११.५ अंश. सलगच्या दोन रेखावृत्तांतील वेळेमध्ये ४ मिनिटांचा फरक असतो, म्हणून ११.५ ७ ४ = ४६ मिनिटे इतका वेळेतील फरक. मणिपूर पूर्वेकडे असल्याने स्थानिक वेळ प्रमाण वेळेच्या ४६ मिनिटे पुढे असेल.

२.  योग्य पर्याय क्र.(१) विषुववृत्ताकडून ध्रुवाकडे जात असताना समुद्राची क्षारता वाढते, कारण विषुववृत्तावरील पावसाचे प्रमाण जास्त असते.

उष्ण सागरी प्रवाह असलेल्या ठिकाणी सागर जलाचे बाष्पीभवन अधिक वेगाने होते, त्यामुळे त्या ठिकाणची क्षारता अधिक आढळते. समुद्राच्या खोलीनुसार त्याची क्षारता कमी होते. दक्षिण गोलार्धातील समुद्राची क्षारता उत्तर गोलार्धातील समुद्राच्या क्षारतेपेक्षा अधिक असते.

३.   योग्य पर्याय क्र.(२) सर क्रीक ही सामुद्रधुनी कच्छजवळ स्थित आहे. हा भाग दलदलयुक्त असल्यामुळे सीमेची विभागणी झालेली नाही. त्यामुळे हा भाग सध्या भारत व पाकिस्तानदरम्यानचा वादग्रस्त प्रदेश आहे.

४.  योग्य पर्याय क्र.(४)

५.  योग्य पर्याय क्र. (४)

ग्रामीण-ग्रामीण स्थलांतरापेक्षा  नागरी स्थलांतर करणाऱ्यांची संख्या कमी आहे.

६. योग्य पर्याय क्र.(४) राष्ट्रीय महामार्ग ४ इ  – खठढळ ते पळस्पे – २० किलोमीटर. राष्ट्रीय महामार्ग ४उ  – कळंबोली ते राष्ट्रीय महामार्ग ४इ. १६.६८७ किलोमीटर.

७. योग्य पर्याय क्र.(३)

८. योग्य पर्याय क्र.(२)

९. योग्य पर्याय क्र.(१)


Top

Whoops, looks like something went wrong.