एमपीएससी मंत्र : सहायक मोटार वाहन निरीक्षक परीक्षा योजना

MPSC chalu ghadamodi, current affairs-Assistant Motor Vehicle Inspector Examination Scheme Abn 97

190   01-Nov-2019, Fri

सन २०१७ मध्ये महाराष्ट्र राज्य लोकसेवा आयोगाकडून राज्य शासनाच्या परिवहन विभागाच्या अखत्यारीतील गट क संवर्गातील सहायक मोटार वाहन निरीक्षक या तांत्रिक पदाच्या भरतीसाठीचा नवा पॅटर्न लागू करण्यात आला. या पॅटर्नप्रमाणे भरतीबाबत अर्हता इत्यादी बाबींची चर्चा मागील लेखामध्ये करण्यात आली. या लेखामध्ये परीक्षा योजना व अभ्यासक्रमाबाबत चर्चा करण्यात येत आहे.

सहायक मोटार वाहन निरीक्षक पूर्वपरीक्षा परीक्षा योजना

एकूण गुण – १०० प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप खालीलप्रमाणे

अभ्यासक्रम

(१) सामान्य अध्ययन चालू घडामोडी, सामाजिक व औद्योगिक सुधारणा, सामान्य विज्ञान, भारताचा सामान्य इतिहास व भूगोल (महाराष्ट्राच्या विशेष अभ्यासासह) नागरिकशास्त्र

(२) बुद्धिमापन चाचणी – उमेदवार किती लवकर व अचूकपणे विचार करू शकतो, याचा अंदाज घेण्याच्या दृष्टीने सदर चाचणीमध्ये प्रश्न विचारण्यात येतात.

(३) यंत्र अभियांत्रिकी व स्वयंचल अभियांत्रिकी संबंधित चालू घडामोडी (Latest trends and technological development in the field of Mechanical and Automobile Engineering.

पूर्वपरीक्षेचा निकाल

*   वस्तुनिष्ठ स्वरूपांच्या उत्तरपत्रिकांचे मूल्यांकन करताना उत्तरपत्रिकेत नमूद केलेल्या योग्य उत्तरांनाच गुण दिले जातात. प्रत्येक चार चुकीच्या उत्तरामागे एका बरोबर प्रश्नाचे गुण मिळालेल्या गुणांमधून वजा करण्यात येतात.

2   भरावयाच्या एकूण पदांच्या सुमारे ८ पट उमेदवार मुख्य परीक्षेसाठी पात्र होतील, अशा रीतीने प्रथम टप्प्यात गुणांची सीमारेषा (Cut Off Line) निश्चित करण्यात येते. त्यानंतर दुसऱ्या टप्प्यात प्रत्येक प्रवर्गातील पदांसाठी एकूण १०पट उमेदवार उपलब्ध होतील, अशा रीतीने सीमारेषा खाली ओढली जाते. मात्र, अशा पद्धतीने मुख्य परीक्षेच्या प्रवेशासाठी दुसऱ्या टप्प्यात पात्र ठरलेले अतिरिक्त उमेदवार केवळ त्यांच्या राखीव प्रवर्गासाठीच्या पदावरच निवडीसाठी पात्र ठरतात.

*   केवळ सर्वसाधारण (अमागास) उमेदवारांच्या सीमारेषेच्या आधारे मुख्य परीक्षेच्या प्रवेशासाठी पात्र ठरलेल्या उमेदवारांची उमेदवारी अंतिम निवडीच्या वेळी सर्वसाधारण (अमागास) पदासाठी विचारात घेतली जाते. सर्वसाधारण (अमागास) उमेदवारांसाठी असलेली सीमारेषा शिथिल करत मुख्य परीक्षेासाठी पात्र ठरलेले उमेदवार अंतिम शिफारशीच्या वेळी फक्त संबंधित आरक्षित पदासाठी पात्र ठरतात.

मुख्य परीक्षा : परीक्षा योजना

परीक्षेचे टप्पे  – एक,

एकूण गुण – ३००

प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप

ही प्रश्नपत्रिका तीन विभागांमध्ये विभागलेली असते. यातील पहिला म्हणजे विभाग अ (Section A) अनिवार्य आहे तर दुसरा व तिसरा म्हणजेच विभाग ब आणि क (Section B & C) यापकी कोणत्याही एका विभागातील प्रश्न सोडवायचे असतात. विभाग ‘अ’ मध्ये २४० गुणांसाठी १२० प्रश्न तर विभाग ‘ब’ आणि ‘क’ मध्ये प्रत्येकी ६० गुणांसाठी प्रत्येकी ३० प्रश्न विचारण्यात येतात.

विभागवार घटकविषय पुढीलप्रमाणे

*    विभाग अ (SECTION A) – Mechanical and Automobile Engineering  (यंत्र आणि स्वयंचल अभियांत्रिकी)

*    विभाग ब (SECTION B) – Mechanical Engineering (यंत्र अभियांत्रिकी)

*    विभाग क (SECTION C) – Automobile Engineering (स्वयंचल अभियांत्रिकी)

मुख्य परीक्षेचा निकाल

प्रत्येक चार चुकीच्या उत्तरामागे एका प्रश्नाचे गुण एकूण गुणांमधून वजा करण्यात येतात. अंतिम निकालासाठी केवळ मुख्य परीक्षेतील गुणांचाच विचार करण्यात येतो. शिफारशीसाठी म्हणजेच अंतिम निकालासाठी शतमत पद्धतीचा अवलंब केला जातो. याचा अर्थ मुख्य परीक्षेमध्ये सर्वाधिक गुण मिळवणाऱ्या उमेदवाराच्या एकूण गुणांच्या खालीलप्रमाणे गुण मिळवणारे उमेदवार शिफारशीसाठी पात्र ठरतात.

१) सर्वसाधारण (अमागास) – किमान ३५ शतमत

२) मागासवर्गीय – किमान ३० शतमत

३) अत्युच्च गुणवत्ताधारक पात्र खेळाडू –  किमान २० शतमत

४) माजी सैनिक किमान – २० शतमत

मागास प्रवर्गातील उमेदवार तसेच विकलांग, महिला, पात्र खेळाडू आणि माजी सनिक उमेदवार मुख्य परीक्षेत केवळ त्यांच्यासाठी विहीत केलेल्या निम्नसीमारेषेनुसार शिफारसपात्र ठरल्यास त्यांचा संबंधित प्रवर्गातील जागांसाठीच विचार करण्यात येतो.

आर्थिक विकास : औद्योगिक क्षेत्र, पायाभूत सुविधा आणि संबंधित मुद्दे

current affairs, loksatta editorial-Economic Development Industrial Sector Infrastructure And Related Issues Abn 97

747   09-Nov-2019, Sat

प्रस्तुत लेखामध्ये आपण आर्थिक विकास या घटकातील औद्योगिक क्षेत्र व पायाभूत सुविधा आणि संबंधित मुद्दे याची चर्चा करणार आहोत.

गतवर्षीय परीक्षेत विचारण्यात आलेले काही महत्त्वाचे प्रश्न

‘‘देशात पायाभूत सुविधांचा विकास करण्यासाठी अवलंबिलेली सार्वजनिक आणि खासगी भागीदारीची पद्धत (ढढढ) टीकामुक्त नाही. या पद्धतीच्या गुण आणि दोषांची समीक्षात्मक चर्चा करा.’’ (२०१३).

‘‘स्पष्ट करा कशी खासगी सार्वजनिक भागीदारीची आखणी दीर्घकालीन परिपक्वता अवधी असणाऱ्या पायाभूत सुविधांच्या प्रकल्पामुळे, अशाश्वत दायित्वाचे हस्तांतरण भविष्यावर करू शकतात. या जागी कोणत्या प्रकारच्या आखणीची गरज आहे की ज्यामुळे पुढील येणाऱ्या पिढीच्या क्षमतेशी तडजोड करण्याची वेळ येऊ नये याची तजवीज करून सुनिश्चितता करता येऊ शकेल?’’ (२०१४).

‘‘विशेष आर्थिक क्षेत्राविषयी (एसईझेड) स्पष्ट स्वीकृती आहे की हे औद्योगिक विकास, उत्पादन आणि निर्यातीचे एक साधन आहे. या संभाव्यतेला ओळखून एसईझेडच्या संपूर्ण कारकत्वामध्ये वृद्धी करण्याची गरज आहे. एसईझेडच्या यशस्वीतेसाठी अडथळा ठरणाऱ्या मुद्याची कर आकारणी, शासनाचे कायदे आणि प्रशासन या संदर्भात चर्चा करा.’’ (२०१५)

स्मार्ट शहरे काय आहे? भारतातील शहरीकरणाच्या विकासामधील यांच्या उपयुक्ततेचे परीक्षण करा. याच्यामुळे ग्रामीण आणि शहरी भेदभाव वाढेल का? पी.यू.आर.ए (P.U.R.A.) आणि आर.यू.आर.बी.ए.एन. (RURBAN) मिशनच्या संदर्भामध्ये स्मार्ट खेडय़ाविषयी युक्तिवाद करा. (२०१६)

‘‘सुधारणोत्तर काळामध्ये औद्योगिक वाढीचा दर हा एकूणच स्थूल देशांतर्गत उत्पादन वाढीच्या दरापेक्षा पिछाडीवर राहिलेला आहे.’’ कारणे द्या. अलीकडील काळामध्ये औद्योगिक धोरणामध्ये करण्यात आलेले बदल औद्योगिक वाढीचा दर वाढविण्यासाठी किती सक्षम आहेत? (२०१७).

२०१८ आणि २०१९मध्ये या घटकावर थेट प्रश्न विचारण्यात आलेले नाहीत. उपरोक्त पद्धतीचे प्रश्न या घटकावर विचारण्यात आलेले होते आणि हे प्रश्न सरकारने आखलेल्या धोरणात्मक नीतीवर भाष्य करणारे आहेत.

औद्योगिक आणि पायाभूत सुविधा क्षेत्राची अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने असणारी उपयुक्तता.

औद्योगिक क्षेत्राचा विकास अधिक जलदगतीने घडवून आणण्यासाठी पायाभूत सुविधाचे सक्षम जाळे उभे करणे आवश्यक असते. भारतातील औद्योगिक क्षेत्राच्या विकासाचा पाया १९४८मध्ये पारीत करण्यात आलेल्या पहिल्या औद्योगिक धोरणाद्वारे घातला गेलेला आहे. तसेच पायाभूत सुविधांची निर्मिती करण्यावरही पंचवार्षकि धोरणाद्वारे भर देण्यात आलेला होता.

भारताने मिश्र अर्थव्यवस्थेचा स्वीकार केलेला असला तरी यामध्ये सार्वजनिक कंपन्यांना अधिक महत्व होते. तर खासगी कंपन्यांवर अनेक र्निबध होते. तसेच सरकारच्या महत्वाच्या क्षेत्रामध्ये खासगी कंपन्यांना व्यवसाय करण्याची परवानगी देण्यात आलेली नव्हती.  याच्या जोडीला असणारी भांडवल उपलब्धतेची कमतरता यामुळे देशातील औद्योगिक आणि पायाभूत सुविधा क्षेत्राच्या विकासावर मर्यादा

आलेली होती.

१९९१मध्ये भारत सरकारने ‘उखाजा’ (उदारीकरण खासगीकरण आणि जागतिकीकरण) नीतीचा स्वीकार करून भारतीय अर्थव्यवस्था अधिक सक्षम करण्यावर भर दिला. याद्वारे  सरकारने या क्षेत्रांचा विकास अधिक वेगाने घडवून आणण्यासाठी प्रयत्न सुरु केले आणि यामध्ये सरकारने नियामकऐवजी साहाय्यकाची जबाबदारी स्वीकारली. १९९१ मध्ये नवीन औद्योगिक धोरण पारीत करण्यात आले, ज्याद्वारे औद्योगिक क्षेत्राच्या विकासामध्ये रचनात्मक बदल करण्यात आले. हे बदल आर्थिक उदारीकरणाच्या तत्त्वांना पूरक होते.

या धोरणानुसार देशातील तसेच बहुराष्ट्रीय खासगी कंपन्यांना देशाच्या आर्थिक विकासाच्या प्रक्रियेमध्ये मोठय़ा प्रमाणात नियंत्रण मुक्त व्यवसाय करण्यासाठी उत्तेजन देण्यात आले. ज्यामुळे या कंपन्यांकडे असणारे भांडवल भारतामध्ये गुंतविले जाऊन देशाच्या आर्थिक विकासाच्या प्रगतीला अधिक मोठय़ा प्रमाणात विस्तृत करता येईल हा १९९१ च्या नवीन आर्थिक नीतीचा मुख्य उद्देश होता. याचबरोबर याला देशांतर्गत आलेल्या आर्थिक संकटाची आणि जागतिक स्तरावर झालेल्या बदलाचीही पाश्र्वभूमी होती. या नीतीमुळे भारतात विदेशी गुंतवणुक आणि देशांतर्गत गुंतवणूक वाढीला चालना मिळाली. याचा फायदा औद्योगिक आणि पायाभूत सुविधा क्षेत्राला मिळायला सुरुवात झाली. कारण या क्षेत्राच्या विकासातील महत्त्वाची समस्या होती ते अपुरे उपलब्ध असणारे भांडवल आणि या नीतीमुळे ही समस्या सोडविली गेली.

भारताला पायाभूत सुविधा विकसित करण्यासाठी पुढील दहा वर्षांमध्ये जवळपास १ ट्रिलियन अमेरिकी डॉलर्सच्या गुंतवणुकीची गरज आहे. हे जर साध्य करायचे असेल तर थेट विदेशी गुंतवणूक वाढविण्याबरोबरच देशांतर्गत गुंतवणूक वाढविणे गरजेचे आहे. सरकारमार्फत यासाठी विविध उपाययोजना करण्यात आलेल्या आहेत. २०१८-१९ च्या भारताच्या आर्थिक पाहणी अहवालामध्ये वार्षकि २०० अब्ज डॉलर पायाभूत सुविधांवर खर्च करावे लागतील असे प्रतिपादन केलेले आहे.

भारतीय अर्थव्यवस्थेतील काही क्षेत्रांचा अपवाद वगळता जवळपास सर्व क्षेत्रांमध्ये थेट विदेशी गुंतवणुकीला मुभा देण्यात आलेली आहे, ज्यात औद्योगिक आणि पायाभूत क्षेत्राचाही समावेश आहे. औद्योगिक क्षेत्राचा विकास अधिक वेगाने घडवून आणण्यासाठी पुरेशा प्रमाणत पायाभूत सुविधांची उपलब्धता असणे गरजेचे असते. त्याशिवाय औद्योगिक क्षेत्राचा विकास साध्य करणे कठीण असते व याची कमतरता भारतातील औद्योगिक क्षेत्राला सध्यस्थितीतही भेडसावत आहे.

पुरेशा प्रमाणात पायाभूत सुविधांचा विकास घडवून आणण्यासाठी भारतात सार्वजनिक आणि खासगी भागीदारीच्या पद्धतीचा अवलंब करण्यात आलेला आहे. याद्वारे बांधा, वापरा आणि हस्तांतरीत करा या धोरणाचा स्वीकार करण्यात आलेला आहे.

या धर्तीवर भारतात रस्ते वाहतूक, ऊर्जानिर्मिती, बंदर (ढ१३) विकास, विमान वाहतूक, ग्रामीण भागातील वाहतूक, रेल्वे वाहतूक इत्यादी क्षेत्रासाठी लागणाऱ्या पायाभूत सुविधा विकसित करण्यावर सरकारकडून भर देण्यात आलेला आहे. यामुळे भारताला भेडसावणारी बेरोजगारीचे समस्याही संपुष्टात आणता येऊ शकेल कारण यासारख्या धोरणामुळे भारतात मोठय़ा प्रमाणात रोजगार निर्मितीला चालना मिळून अधिक प्रमाणात रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होतील आणि भारत सरकारने अंगीकारलेले सर्वसमावेशक वृद्धीचे ध्येय पूर्ण करता येईल.

या आधीच्या लेखामध्ये जे संदर्भ साहित्य नमूद केलेले आहे तेच या घटकाचा अभ्यास करण्यासाठी वापरावे. या घटकाशी संबंधित चालू घडामोडीसाठी भारत सरकारची आर्थिक पाहणी अभ्यासावी. वेळोवेळी सरकारमार्फत जाहीर केल्या जाणाऱ्या उपाययोजना याची माहिती वर्तमानपत्रामधून संकलित करून अभ्यासावी, ज्यामुळे या घटकाची कमीतकमी वेळेमध्ये र्सवकष पद्धतीने तयारी करता येऊ शकते. पुढील लेखामध्ये आपण आर्थिक उदारीकरण आणि भारतीय अर्थव्यवस्था याचा आढावा घेणार आहोत.

प्रश्नवेध एमपीएससी : कर सहायक पदनिहाय पेपर सराव प्रश्न

current affairs, loksatta editorial- Tax Assistant Designation Paper Practice Questions Abn 97

1217   02-Nov-2019, Sat

कर सहायक पदनिहाय पेपर ३ नोव्हेंबर रोजी होत आहे. या पेपरसाठी सराव प्रश्न या लेखामध्ये देण्यात येत आहेत.

*  प्रश्न १) पुढीलपकी कोणत्या विषयावर राज्यपाल वटहुकूम काढू शकतात?

१)   सातव्या परिशिष्टातील राज्य व समवर्ती सूचीमधील विषय

२)   सातव्या परिशिष्टातील कोणत्याही सूचीमध्ये समाविष्ट नसलेले विषय.

३)   राष्ट्रपतींच्या पूर्वपरवानगीची आवश्यकता असलेल्या विधेयकांचे विषय.

४)   वरीलपैकी एकही नाही.

*       प्रश्न २) पुढीलपकी चुकीचे विधाने ओळखा.

अ. मूलभूत अधिकारांवर व्यवहार्य निर्बंध घालता येतात तर मार्गदर्शक तत्त्वांवर असे र्निबध घालण्याची तरतूद नाही.

ब.   मूलभूत अधिकार ही राज्याची नकारात्मक जबाबदारी आहे.

१) अ बरोबर ब चूक

२) ब बरोबर अ चूक

३) अ आणि ब दोन्ही चूक

४) अ आणि ब दोन्ही बरोबर

*       प्रश्न ३) पुढीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहे/त?

अ. पहिली पंचवार्षकि योजना सन १९५५मध्ये सुरू झाली.

ब.   भारतीय स्वातंत्र्याच्या पन्नासाव्या वर्षी नववी पंचवार्षिक योजना सुरू झाली.

पर्याय

१) अ आणि ब दोन्ही

२) केवळ अ    ३) केवळ ब

४) अ आणि ब दोन्ही नाही

*  प्रश्न ४) अकराव्या पंचवार्षकि योजनेमधील समावेशक विकासामध्ये पुढीलपकी कोणती बाब समाविष्ट नाही?

१) कृषी क्षेत्रामध्ये ४ टक्के वाढ करणे

२) रोजगाराच्या संधींमध्ये वाढ करणे

३) लिंग गुणोत्तर कमी करणे

४) भांडवली बाजाराचे सक्षमीकरण

* प्रश्न ५) वस्तू व सेवा करासंदर्भात खालील विधाने वाचा.

अ. वस्तू व सेवा करासंदर्भात असीम दासगुप्ता समिती नेमण्यात आली होती.

ब.   वस्तू व सेवा कर हा जगात सर्वप्रथम ब्राझील देशात लावण्यात आला होता.

१) अ आणि ब दोन्ही बरोबर

२) फक्त अ बरोबर

३) फक्त ब बरोबर

४) अ आणि ब दोन्ही चूक

*       प्रश्न ६) खालीलपकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त?

अ. देशीनामा पद्धतीमध्ये माहिती ही भारतीय भाषांमध्ये जतन केली जाते.

ब.   लेखाकर्माची देशीनामा ही पद्धत दुहेरी नोंद पद्धतीवर आधारित आहे.

पर्याय

१) अ आणि ब दोन्ही

२) केवळ अ

३) केवळ ब

४) अ आणि ब दोन्ही नाही

*       प्रश्न ७) खालीलपकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त?

अ.       विक्रीहक्क हा भांडवली स्वरुपाचा हक्क आहे.

ब.   ज्या स्वरूपात माल खरेदी केला जातो त्याच स्वरूपात त्याची विक्री केल्यास ती फेरविक्रीमध्ये समाविष्ट होत नाही.

पर्याय

१) अ आणि ब दोन्ही

२) केवळ अ

३) केवळ ब

४) अ आणि ब दोन्ही नाही

*       प्रश्न ८) कांचन चौधरी यांच्याबाबत कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त?

अ. त्या देशातील पहिल्या महिला पोलिस संचालक होत्या.

ब.   सन १९९७मध्ये त्यांना राष्ट्रपती पोलीस पदक देउन सन्मान करण्यात आला.

पर्याय

१) अ आणि ब दोन्ही

२) केवळ अ

३) केवळ ब

४) अ आणि ब दोन्ही नाही

उत्तरे व स्पष्टीकरणे

*      प्र.क्र.१ – योग्य उत्तराचा पर्याय क्र.(१)

*      प्र.क्र.२ – योग्य उत्तराचा पर्याय क्र.(४)

*      प्र.क्र.३ – योग्य उत्तराचा पर्याय क्र.(३) पहिली पंचवार्षकि योजना सन १९५१ मध्ये सुरू झाली होती.

*       प्र.क्र.४ – योग्य उत्तराचा पर्याय क्र.(४)

अकराव्या पंचवार्षकि योजनेची उद्दिष्टे

*   योजनेच्या अंतापर्यंत जीडीपीमध्ये १० टक्के विकास दर साध्य करण्यासाठी वार्षकि वाढीचा सरासरी ९ टक्के विकास दर गाठावा.

*   अधिक सर्वसमावेशक वाढ मिळविणे जेणेकरून विकासाचे फायदे सर्व घटकांपर्यंत पोहोचतील.

*   शेतीत चार टक्क्यांची वाढ.

*   सुशिक्षित बेरोजगारीचे प्रमाण ५ टक्क्यांपेक्षा कमी करणे.

*   २००९पर्यंत सर्वासाठी विजेची व्यवस्था करणे.

*   नोव्हेंबर २००७ पर्यंत देशातील सर्व खेडय़ांमध्ये टेलिफोन सेवांची व्यवस्था करणे.

*   लिंग-गुणोत्तर किंवा पुरुष-महिला प्रमाण सुधारणे.

*   सर्वाना मूलभूत भौतिक पायाभूत सुविधा तसेच आरोग्य आणि शिक्षण सेवेत प्रवेश सुनिश्चित करणे.

*   २००९ पर्यंत १००० आणि त्यापेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या (डोंगराळ आणि आदिवासी भागात ५००) सर्व वस्तीसाठी बारमाही रस्ता जोडणी.

*   ७० दशलक्ष नवीन कामाच्या संधी निर्माण करणे.

*   ७ वष्रे किंवा त्यापेक्षा जास्त वयाच्या व्यक्तींसाठी साक्षरता दर ८५ टक्क्यांपर्यंत वाढविणे.

*   स्त्री-पुरुष साक्षरतेमधील फरक १० टक्क्यांपर्यंत खाली आणणे.

*   बालमृत्यू दर २ पर्यंत कमी करणे आणि माता मृत्यू दर १००० थेट जन्मासाठी १ पर्यंत कमी करणे.

*   एकूण प्रजनन दर कमी करणे

*  २००९ पर्यंत सर्वाना पिण्याचे शुद्ध पाणी पुरविणे.

*      प्र.क्र.५  – योग्य उत्तराचा पर्याय

क्र. (२) GST जगात सर्वप्रथम फ्रान्स या देशात लावण्यात आला होता. दि. १ जुल २०१७ रोजी वस्तू व सेवा कर देशभरामध्ये लागू करण्यात आला. असीम दासगुप्ता यांना भारताच्या जीएसटीचे आर्किटेक्ट म्हणून ओळखले जाते.

*      प्र.क्र.६ – योग्य उत्तराचा पर्याय क्र.(२)

*      प्र.क्र.७ – योग्य उत्तराचा पर्याय क्र.(४) विक्रीहक्क हा महसुली स्वरुपाचा हक्क आहे. ज्या स्वरूपात माल खरेदी केला जातो त्याच स्वरूपात त्याची विक्री केल्यास ती फेरविक्रीमध्ये समाविष्ट होतो.

*      प्र.क्र.८ – योग्य उत्तराचा पर्याय क्र.(१)

कांचन चौधरी या किरण बेदी यांच्यानंतरच्या देशातील दुसऱ्या आयपीएस अधिकारी आहेत, तर पहिल्या महिला पोलीस महासंचालक होत्या. दूरदर्शनवरील उडान मालिका ही त्यांच्या जीवनावर आधारित होती.

एमपीएससी मंत्र : सहायक मोटार वाहन निरीक्षक पूर्वपरीक्षा विश्लेषण

current affairs, loksatta editorial-Assistant Motor Vehicle Inspector Retrospective Analysis Abn 97

94   02-Nov-2019, Sat

सन २०१७ मध्ये गट क संवर्गातील सहायक मोटार वाहन निरीक्षक या तांत्रिक पदाच्या भरतीसाठीचा नवा पॅटर्न लागू करण्यात आला. या पॅटर्ननुसार परीक्षा आत्तापर्यंत केवळ २०१७सालीच झाली आहे. त्यामुळे आता २०२०मध्ये या पदासाठीची भरती होण्याची शक्यता गृहीत धरता येईल.

सन २०१७ मध्ये झालेल्या पूर्वपरीक्षेच्या प्रश्नपत्रिकेचे विश्लेषण केल्यास पुढील तयारीसाठी उपयुक्त ठरेल. विचारण्यात आलेल्या प्रश्नांची घटकनिहाय संख्या सोबतच्या कोष्टकामध्ये देण्यात आली आहे.

सन २०१७च्या पूर्वपरीक्षेतील काही प्रातिनिधिक प्रश्न पाहू. या प्रश्नांतील योग्य उत्तराचा पर्याय ठळक केलेला आहे.

*  प्रश्न –  खालीलपकी कोणता दिवस हा महाराष्ट्रातील वृक्षरोपणासाठी लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये नोंदला गेला?

१)   १ जुलै २०१६

२)   १५ जुलै २०१५

३)   ९ ऑगस्ट २०१६

४)  १५ ऑगस्ट २०१६

*       प्रश्न – ओटावा करारासंबंधी योग्य विधान ओळखा.

१)   ओटावा करार सांस्कृतिक देवाणघेवाणीविषयी होता.

२)   ब्रिटिश साम्राज्यातील उद्योगप्रधान राष्ट्रांनी परस्परांना जकात सवलती द्याव्यात.

३)   हुकूमशहांना आळा घालण्यासाठी हा करार होता.

४)   भारतीय कृषी उद्योगाचा विकास करण्यासाठी हा करार होता.

 

*      प्रश्न – वेस्टर्न ब्लॉटिंग कसल्या संशोधनासाठी वापरतात?

१) आरएनए    २) प्रथिने

३) डीएनए     ४) कर्बोदके

*       प्रश्न-  जेव्हा —– स्त्रियांनी इल्बर्ट बीलमधील ‘भारतीय न्यायाधीशांना युरोपियनांसंबंधी खटले चालविण्यास परवानगी दिली’ या गोष्टीला पाठिंबा देणारे पत्र लिहिले, तेव्हा पुरुषांचा स्त्रियांच्या स्वतंत्रता आंदोलनातील सहभागाविषयीचा दृष्टिकोन बदलला.

१) महाराष्ट्रीयन २) गुजराती         ३) बंगाली          ४) पंजाबी

*       प्रश्न – महाराष्ट्राच्या खालील हवामान विभागांचा काळजीपूर्वक अभ्यास करा.

  1. i) उष्णकटिबंधीय वर्षां अरण्यांचा विभाग -अट
  2. ii) उष्णकटिबंधीय निम्नशुष्क किंवा स्टेपी हवामानाच प्रदेश- इर

iii) उष्णकटिबंधीय दमट, कोरडे किंवा मानसून सॉव्हाना हवामानाचे प्रदेश – AW

वरील हवामान विभाग खालीलपकी कोणत्या हवामान शास्त्रज्ञाशी / शास्त्रज्ञांशी संबंधित आहेत?

  1. a) डॉ. त्रिवार्था b) कुमारी सेंपल
  2. c) कोप्पेन d) थॉर्नवेट

उत्तरांसाठी पर्याय –

१) a, c आणि d

२) c आणि d

३) फक्त a

४) फक्त b

*       प्रश्न – जीवित आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचा अधिकार हा (कलम २१) ——-

१)   राष्ट्रीय आणीबाणीच्या काळात राष्ट्रपती निलंबित करू शकतात.

२)   सर्व प्रकारच्या आणीबाणीच्या काळात राष्ट्रपती निलंबित करू शकतात.

३)   सर्वोच्च न्यायालयाच्या पूर्वमंजुरीने राष्ट्रपती केव्हाही निलंबित करू शकतात.

४)   कोणत्याही परिस्थितीत निलंबित होऊ शकत नाही.

*       प्रश्न – स्नो टायर सोडून सर्व टायरसाठी खालीलपकी कोणता पर्याय युनिफॉर्म टायर ग्रेडिंग्साठी वापरला जातो?

१)   टायरमधील हवेचा दाब, टायरचे मटेरियल, ट्रेडची मांडणी

२)   ट्रेडची झीज, ट्रक्शन, उष्मारोधक

३)   ट्रेडची झीज, ट्रेडची मांडणी

४)   वरीलपकी कोणतेही नाही.

*       प्रश्न – उच्च दाबाची कुलिंग सिस्टीम याकरिता वापरतात की—–

१)   सिस्टीममध्ये कुलंट हे उच्च तापमान ठेवून न उकळता सरक्युलेट केले जाते.

२)   सिस्टीममध्ये कुलंट हे कमी तापमान देऊन न उकळता सरक्युलेट केले जाते.

३)   कुलंट वाया जाते तेव्हा सिस्टीममधून वाफ व गळती होते.

४)   वरीलपैकी कोणतेही नाही.

या प्रातिनिधिक प्रश्नांच्या आधारे पुढील बाबी अभ्यास करताना लक्षात घ्यायला हव्यात.

*  सामान्य अध्ययन घटकामधील उपघटकांवरील प्रश्नांची संख्या प्रत्येक वेळी एकसारखी राहण्याची शक्यता नाही. प्रत्येक उपघटकावर किमान पाच प्रश्न विचारण्यात येतील याची दक्षता घेऊन सर्व सहा घटकांचे मिळून ५० प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता गृहीत धरता येईल.

*  काही घटकांवर सरळसोट तर नागरिकशास्त्रासारख्या घटकावर सर्वच प्रश्न बहुविधानी अशी पद्धत वापरलेली आहे. मात्र प्रश्नांचे स्वरूप प्रत्येक वेळी प्रत्येक घटकासाठी एकसारखेच असेल असे नाही. त्यामुळे प्रत्येक घटकासाठी मूलभूत संकल्पना समजून घेणे आणि तथ्यांचा नेमका अभ्यास आवश्यक आहे.

*   सामाजिक सुधारणा मुद्यावर तथ्यात्मक प्रश्नांची अपेक्षा जास्त असली तरी समाजसुधारकांबाबत नेमकी माहिती असणे बहुविधानी प्रश्नांसाठी आवश्यक असल्याचे दिसते.

*  बुद्धिमत्ता चाचणीमध्ये गणितावर आधारित प्रश्नांची संख्या कमी आहे. व्यक्ती व त्यांच्या वैशिष्टय़ांचे संयोजन, अनुमान, निष्कर्ष, तर्कक्षमता (Syllogism) यावरील प्रश्नांची संख्या जास्त आहे. एकूणच अभाषिक तार्किक क्षमतेपेक्षा भाषिक तार्किक क्षमतेवर आधारीत प्रश्नांची संख्या जास्त आहे.

*   अभ्यासक्रमामध्ये यंत्र अभियांत्रिकी व स्वयंचल अभियांत्रिकी संबंधित चालू घडामोडी असा उल्लेख असला तरी प्रश्नांचे विश्लेषण केल्यावर लक्षात येते की प्रत्यक्षात यंत्र व स्वयंचल अभियांत्रिकी क्षेत्रातील उपयोजनावर (Application of Mechanical and Automobile Engineering) प्रश्न विचारलेले आहेत. त्यामुळे अभ्यास करताना ’चालू घडामोडी’ याचा अर्थ या क्षेत्रातील अद्ययावत तंत्रज्ञान आणि पारंपरिक तंत्रज्ञानाचे उपयोजन असा अभिप्रेत आहे हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

वरील विश्लेषणाच्या आधारे पूर्वपरीक्षेची तयारी कशा प्रकारे करता येईल याबाबत पुढील लेखांमध्ये चर्चा करण्यात येईल.

घटक विषय        प्रश्नसंख्या

सामाजिक व औद्योगिक सुधारणा         ७

सामान्य विज्ञान         ९

इतिहास       ७

भूगोल        ९

नागरिकशास्त्र       ८

चालू घडामोडी       १०

एकूण सामान्य अध्ययन        ५०

बुद्धिमापनविषयक प्रश्न         ३०

यंत्र अभियांत्रिकी व स्वयंचल अभियांत्रिकी संबंधित चालू घडामोडी           २०

एकूण         १००

सहायक मोटार वाहन निरीक्षक परीक्षा

MPSC chalu ghadamodi, current affairs-Mpsc Exam Study Akp 94

992   25-Oct-2019, Fri

महाराष्ट्र राज्य लोकसेवा आयोगाकडून विविध विभागातील पदांवर भरतीसाठी परीक्षा आयोजित करण्यात येतात. राज्य शासनाच्या परिवहन विभागाच्या अखत्यारीतील तांत्रिक पदांवरही आयोगाकडून भरती करण्यात येते.  यापकी सहायक मोटार वाहन निरीक्षक  या गट क संवर्गातील पदांच्या भरतीबाबत या आणि पुढील लेखामध्ये चर्चा करण्यात येणार आहे.

पदाचा तपशील    संवर्ग – अराजपत्रित, गट – क नियुक्तीचे ठिकाण – महाराष्ट्रात कोठेही

उच्च पदावर बढतीची संधी – ज्येष्ठता व पात्रतेनुसार परिवहन विभागातील मोटार वाहन निरीक्षक आणि त्यापुढील संवर्ग.

परीक्षा योजना

परीक्षा खालील दोन टप्प्यात घेण्यात येते

 पूर्व परीक्षा – १०० गुण. (वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी स्वरूप)

मुख्य परीक्षेच्या प्रवेशासाठी उमेदवारांची संख्या सिमित करण्यासाठी पूर्व परीक्षा घेण्यात येते. पूर्व परीक्षेसाठी आयोगाने विहित केलेल्या किमान सीमारेषा किंवा त्यापेक्षा जास्त गुण मिळविणाऱ्या उमेदवारांस मुख्य परीक्षेसाठी पात्र समजण्यात येते. गुणांकनामध्ये २५ टक्के नकारात्मक गुणपद्धती लागू करण्यात आली आहे.

   मुख्य परीक्षा – ३०० गुण. (वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी स्वरूप)

मुख्य परीक्षेतील गुणांच्या आधारावर अंतिम निकाल व निवडीची शिफारस करण्यात येते.

गुणांकनामध्ये २५टक्के नकारात्मक गुणपद्धती आणि किमान गुणरेषा ठरविण्यासाठी शतमत पद्धत लागू करण्यात आली आहे.

       अर्हता

  • शैक्षणिक अर्हता
  • महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाची माध्यमिक शालांत प्रमाणपत्र परीक्षा किंवा महाराष्ट्र शासनाने एस. एस. सी. च्या समतुल्य म्हणून घोषित केलेली अर्हता, आणि
  • माध्यमिक शालांत प्रमाणपत्र परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर स्वयंचल अभियांत्रिकी (Automobile Engineering) वा यंत्र अभियांत्रिकी ((Mechanical Engineering) विषयातील किमान
  • वर्षांची पदविका वा केंद्र वा राज्य शासनाने त्यास समकक्ष म्हणून घोषित केलेली पदवी / पदविका.
  • स्वयंचल अभियांत्रिकी वा यंत्र
  • अभियांत्रिकी विषयातील मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची पदवी किंवा त्यापेक्षा उच्च अर्हता धारण केलेले वा केंद्र वा राज्य शासनाने त्यास समकक्ष म्हणून घोषित केलेल्या अर्हता धारण केलेले उमेदवारसुद्धा पात्र आहेत.

वरील अर्हतांना समतुल्य शैक्षणिक अर्हता म्हणून पुढील पदवी/पदविका स्वीकारार्ह आहेत.

  • डिप्लोमा इन प्रॉडक्शन टेक्नॉलॉजी
  • डिप्लोमा इन मेटलर्जी
  • डिप्लोमा इन प्रॉडक्शन इंजिनीअिरग
  • बॅचलर डिग्री इन मेकॅनिकल इंजिनीअरिंग
  • डिप्लोमा इन मशिन टूल्स मेन्टेनन्स
  • बॅचलर डिग्री इन ऑटोमोबाईल इंजिनीअरिंग
  • डिप्लोमा इन फॅब्रिकेशन टेक्नॉलॉजी
  • बॅचलर डिग्री इन प्रॉडक्शन इंजिनीअरिंग
  • डिप्लोमा इन फॉब्रिकेशन अँड इरेक्शन इंजिनीअिरग
  • बॅचलर डिग्री इन इंडस्ट्रिअल इंजिनीअरिंग
  • डिप्लोमा इन प्लॅन्ट इंजिनीअरिंग

  अनुभव

  • उमेदवारांनी मुख्य परीक्षेकरिता अर्ज सादर करण्याच्या शेवटच्या दिनांकास त्यांच्याकडे हलकी मोटार वाहने, जड मालवाहू वाहने व जड प्रवासी वाहने यांचे दुरुस्ती व देखभाल करण्याचा पूर्ण वेळ कर्मचारी म्हणून केंद्र अथवा राज्य शासनाच्या विभागामध्ये वा अंगीकृत व्यवसायांचे अखत्यारीतील यंत्रशाळामध्ये अथवा शासन वेळोवेळी निर्देशित करेल अशा संस्थांमध्ये घेतलेला किमान एक वर्ष कालावधीचा अनुभव असणे आवश्यक आहे. वरील ठिकाणी प्रशिक्षाणार्थी अथवा अ‍ॅप्रेंटिस म्हणून घेतलेला अनुभव यासाठी गृहित धरला जातो.
  • ज्या उमेदवारांना किमान एक वर्ष कालावधीचा पूर्ण वेळ कर्मचारी म्हणून अनुभव नसेल अशा उमेदवारांनी नियुक्तीनंतर परिविक्षाधीन कालावधीमध्ये शासनाच्या विभागात अथवा अंगीकृत व्यवसायामध्ये अथवा शासन वेळोवेळी निर्देशित करेल अशा संस्थांमध्ये किमान १ वर्ष कालावधीचा अनुभव घेणे बंधनकारक असते.

 

   इतर

  • उमेदवारांनी मुख्य परीक्षेकरिता अर्ज सादर करण्याच्या अंतिम दिनांकास त्यांच्याकडे गिअर्स असलेली मोटार सायकल, हलके मोटार वाहन आणि परिवहन वाहन (जड मालवाहू वाहन आणि जड प्रवासी वाहन) या संवर्गातील वाहन चालविण्यासाठी सक्षम प्राधिकाऱ्याने दिलेली वैध अनुज्ञप्ती (License) असणे आवश्यक आहे.
  • मुख्य परीक्षेकरिता अर्ज सादर करण्याच्या अंतिम दिनांकास अशी अनुज्ञप्ती उमेदवाराकडे नसेल तर नियुक्तीनंतरच्या दोन वर्षांच्या परिविक्षा कालावधीमध्ये प्राप्त करणे बंधनकारक आहे अन्यथा उमेदवारास सेवेतून कमी करण्यात येते.
  • उमेदवार रंगांध नसावा आणि त्याची दृष्टी चष्म्यासह किंवा चष्म्याशिवाय चांगली असायला हवी.
  • उमेदवारांना मराठी भाषा लिहिता, वाचता आणि बोलता येणे आवश्यक आहे.
  • शालान्त परीक्षा मराठी आणि हिंदी विषयासह न दिलेल्या उमेदवारांनी तसेच मुख्य परीक्षेपर्यंत संगणक हाताळणी प्रमाणपत्र प्राप्त न केलेल्या उमेदवारांनी निवड झाल्यानंतर याबाबतच्या परीक्षा विहीत कालावधीमध्ये उत्तीर्ण होणे आवश्यक आहे.
  • परिविक्षाधीन कालावधी संपल्यावर किमान पाच वष्रे परिवहन विभागात काम करण्याचे बंधपत्र सादर करणे आवश्यक आहे.
  • परीक्षेची सविस्तर योजना आणि अभ्यासक्रमाबाबत पुढील लेखामध्ये चर्चा करण्यात येईल.

कर सहायक पदनिहाय पेपरची तयारी

MPSC chalu ghadamodi, current affairs-Mpsc Exam Preparation Akp 94 12

396   23-Oct-2019, Wed

पंचवार्षकि योजना 

  • पंचवार्षकि योजनांच्या अभ्यासासाठी पुढील मुद्दे लक्षात घ्यायचे आहेत.
  •  योजनेचा कालावधी, योजनेची घोषित ध्येये हेतू आणि त्याबाबतची पाश्र्वभूमी, योजनेचे प्रतिमान, असल्यास घोषणा, योजनेतील सामाजिक पलू, सुरू करण्यात आलेले उपक्रम, कार्यक्रम, योजना
  •   योजनेचे मूल्यमापन व यश / अपयशाची कारणे, परिणाम
  •    योजनाकाळात घडलेल्या उल्लेखनीय आर्थिक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या घटना
  •    योजनेच्या कालावधीत घोषित करण्यात आलेली आर्थिक, वैज्ञानिक, सामाजिक व शैक्षणिक धोरणे
  •     योजनेमध्ये विविध क्षेत्रांवर करण्यात आलेल्या खर्चाची, उत्पादनांची टक्केवारी पाहावी.

पुस्तपालन आणि लेखाकर्म

  •  पुस्तपालन आणि लेखाकर्म या दोन्ही बाबी रोजच्या आर्थिक व्यवहारांचे व्यवस्थापन करण्याचा पाया आहेत. त्यामुळे दोन्हीमधील तरतुदींमागची कारणे समजून घेतल्यास कुठे काय चपखल बसते हे सामान्यज्ञानाच्या आधारावर लक्षात येऊ शकते. म्हणून या घटकाच्या परिपूर्ण तयारीसाठी यातील पारंपरिक बाबी म्हणजेच व्याख्या, तरतुदी, नोंदींची कारणमीमांसा, स्थान व मर्यादा, किंमती आणि मूल्यांच्या गणनेच्या पद्धती व त्यामागील कारणमीमांसा व्यवस्थित समजून घेणे आवश्यक आहे.
  •  या घटकावरील प्रश्नांची काठिण्य पातळी ही पदवीच्या स्तराची असेल हे आयोगाने विहीत केले आहे. संकल्पनात्मक आणि पारंपरिक प्रश्नांवर भर देण्यात आलेला आहे. हे प्रश्न मूलभूत संकल्पना समजून घेतल्यास आणि नेमका आणि मुद्देसूद अभ्यास केल्यास आत्मविश्वासाने सोडविता येतील. त्यामुळे अभ्यास करताना अभ्यासक्रमातील कोणताच मुद्दा वगळू नये.
  •   मूलभूत संकल्पना समजून घेतल्या तरी त्यांचे प्रत्यक्ष उपयोजन माहीत असायला हवे. कारण एखादे उदाहरण देऊन त्यामध्ये नियमांच्या आधारे किंवा पुस्तपालनातील कोणती पद्धत व्यवहार्य ठरते तो पर्याय शोधण्यासारखे प्रश्नही विचारलेले दिसून येतात. त्यामुळे नियम वा पद्धतींचा वेगवेगळ्या उदाहरणांमध्ये वापर करण्याचा सराव करणे खूप उपयोगी ठरेल.
  •  बँक जुळवणी पत्रक, घसारा मूल्य इत्यादी बाबत गणिते विचारण्यात आली आहेत. गणितांचे स्वरूप पाहता ती कमी वेळेत सोडविता येतील अशी असल्याचे दिसते. यासाठी नियमांची माहिती आणि त्यांचा योग्य वापर करता येणे आवश्यक आहे. त्यामुळे पदवीपर्यंतच्या पुस्तकांमधील वेगवेगळी उदाहरणे आणि गणिते सोडवण्याचा सराव महत्त्वाचा आहे.

 

आर्थिक सुधारणा आणि कायदे

  •     या घटकावर २० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. पारंपरिक, तथ्यात्मक, बहुविधानी, मूलभूत संकल्पनांवर आधारीत अशा स्वरूपाचे प्रश्न विचारलेले आहेत.
  •    घटकाच्या अभ्यासक्रमामध्ये समाविष्ट प्रत्येक मुद्यावर प्रश्न विचारण्यात आला आहे त्यामुळे तयारी करताना सर्व मुद्दे व्यवस्थित अभ्यासणे आवश्यक आहे.
  •    आर्थिक सुधारणांशी संबंधित सर्व मूलभूत संकल्पना समजून घेणे या घटकाच्या तयारीसाठी आवश्यक आहे. आर्थिक सुधारणामध्ये समाविष्ट कर, आयात, निर्यात, उद्योगस्न्ोही धोरणे, शासनाची भूमिका याबाबतचे मुद्दे समजून घ्यायला हवेत.
  •    उदारीकरण, खासगीकरण आणि जागतिकीकरण या संकल्पना आणि त्या अनुषंगाने भारतीय अर्थव्यवस्थेमध्ये सुरू करण्यात आलेले बदल, नव्या बाबी कालानुक्रमे व कारणमीमांसा समजून घेऊन अभ्यासणे आवश्यक आहे. यामध्ये तथ्यात्मक बाबींवरही सारखाच भर द्यावा.
  •   जागतिकीकरणामध्ये राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील ठळक व दूरगामी परिणाम करणाऱ्या निर्णय, ठराव आणि इतर घडामोडींचा अभ्यास कालानुक्रम लक्षात घेऊन करावा. प्रत्येक ठळक निर्णयामागील कारणे, पाश्र्वभूमी, आणि परिणाम समजून घ्यावेत. याबाबतच्या आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय स्तरावरील चालू घडामोडी माहीत असायला हव्यात.
  •     उदारीकरण आणि खासगीकरणाबाबतच्या निर्णयांची पाश्र्वभूमी, स्वरूप आणि त्यामूळे भारतीय अर्थव्यवस्थेमध्ये झालेले लक्षणीय बदल समजून घ्यावेत. याबाबत सार्वजनिक वित्त आणि सूक्ष्म अर्थशास्त्र (Macro & Micro economics) या दोन्हींवरील परिणाम समजून घेणे उपयुक्त ठरेल. याबाबतच्या चालू घडामोडींबाबत सजग राहणे या घटकाच्या तयारीसाठी आवश्यक आहे.
  •  प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष कर, बँकिंग, परकीय चलन व्यवस्थापन, परकीय गुंतवणूक, सार्वजनिक उद्योगांचे खासगीकरण, सार्वजनिक खर्चावरील मर्यादा या सर्व बाबींमधील मूलभूत संकल्पना समजून घ्याव्यात. तसेच यांचेशी संबंधित महत्त्वाचे आणि सध्या लागू असलेले कायदे पाहायला हवेत. यामध्ये परकीय चलन व्यवस्थापन कायदा, वित्तीय उत्तरदायित्व व अर्थसंकल्प व्यवस्थापन कायदा, वस्तू व सेवा कर कायदा, विविध क्षेत्रातील परकीय गुंतवणुकीच्या मर्यादा या बाबींचा आढावा घ्यायला हवा.
  •    कररचना, बँकिंग, सार्वजनिक वित्त याबाबत शिफारशी करण्यासाठी नेमलेल्या समित्यांचा आढावाही उपयुक्त ठरेल. समिती, विषय व ठळक शिफारशी अशा मुद्यांच्या आधारे कोष्टकामध्ये टिप्पणे काढणे पुरेसे ठरेल.
  •   जागतिक बँक समूह, आंतरराष्ट्रीय व्यापार संघटना, एशियन डेव्हलपमेंट बँक या आणि तत्सम आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील आर्थिक संघटना / संस्थांचा अभ्यास स्थापनेची पाश्र्वभूमी, उद्देश, सदस्य, महत्त्वाचे अद्ययावत निर्णय, त्याबाबत भारताची भूमिका या मुद्यांच्या आधारे करावा. या बाबतच्या चालू घडामोडी माहीत असायला हव्यात.

दुय्यम निरीक्षक, राज्य उत्पादन शुल्क मुख्य परीक्षा सराव प्रश्न

MPSC chalu ghadamodi, current affairs-current affairs, loksatta editorial-Mpsc Exam Preparation Akp 94 11

719   19-Oct-2019, Sat

दुय्यम निरीक्षक, राज्य उत्पादन शुल्क मुख्य परीक्षा पदनिहाय पेपर २० तारखेला म्हणजे उद्या होत आहे. या पेपरमधील चालू घडामोडी या घटकाचे सराव प्रश्न या लेखामध्ये देण्यात येत आहेत.

   प्रश्न १. पी. एस. वॉरिअर यांची १५० वी जयंती सन २०१९ मध्ये साजरी करण्यात येत आहे. त्यांच्याबाबत पुढीलपकी कोणते विधान चुकीचे आहे?

१)      भारताच्या राष्ट्रपतींनी त्यांना वैद्यरत्न खिताब दिला.

२)      सन १९०२ मध्ये त्यांनी आयुर्वेदिक औषधांच्या उत्पादनासाठी कोट्टाकल आर्य वैद्यशाळा स्थापन केली.

३)      त्यांनी १९१७ मध्ये कोट्टल येथे आयुर्वेदिक पाठशाळा सुरू केली.

४)      भारतीय पोस्टाने त्यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट प्रसिद्ध केले आहे.

 

  प्रश्न २. भारतीय पॅरालिम्पिक समितीबाबत पुढीलपकी कोणते विधान अयोग्य आहे?

१)      भारतीय क्रीडा संहितेचे उल्लंघन केल्यामुळे सप्टेंबर २०१९ मध्ये समितीची मान्यता काढून घेण्यात आली आहे.

२)      दिव्यांग खेळाडूंच्या ऑलिम्पिक स्पर्धा- पॅरालिम्पिक स्पर्धासाठी खेळाडूंची निवड करण्याची जबाबदारी समितीची आहे.

३)      नियमावलीचा भंग केल्यामुळे समितीची मान्यता काढून घेण्याची ही पहिलीच घटना आहे.

४)      समितीची स्थापना सन १९९२ मध्ये करण्यात आली.

प्रश्न ३. राज्यातील ३४ जिल्ह्य़ांमधील ग्रामीण रस्त्यांच्या विकासासाठी निधी उपलब्ध करून देण्याबाबत पुढीलपकी कोणाबरोबर करार करण्यात आला आहे?

१) जागतिक बँक

२) एशियन विकास बँक

३) जपान विकास बँक

४) क्रेडिट इन्टिटय़ूट फॉर रिकन्स्ट्रक्शन

  प्रश्न ४. सन २०१९ च्या जागतिक पर्यटन दिनाची मुख्य संकल्पना कोणती आहे?

१)      पर्यटन आणि रोजगार- सर्वासाठी चांगले भविष्य

२)      पर्यटन आणि कौशल्यविकास

३)      पर्यटनातून रोजगारनिर्मिती- भविष्यातील संधी

४)      वरीलपकी नाही

 

  प्रश्न ५. पहिला जागतिक रुग्ण सुरक्षितता दिवस कधी साजरा करण्यात आला?

१) २१ जून २०१८

२) ३० जानेवारी २०१९

३) १५ ऑगस्ट २०१९

४) १७ सप्टेंबर २०१९

 

प्रश्न ६. झुंड हत्यांविरोधात

कायदा करणारे देशातील पहिले राज्य कोणते?

१) राजस्थान

२) मणिपूर

३) पश्चिम बंगाल

४) उत्तर प्रदेश

 प्रश्न ७. प्रसिद्ध पुस्तके आणि त्यांचे लेखक/ लेखिका यांची कोणती जोडी बरोबर आहे?

१) डायरी ऑफ मनू गांधी – राहुल अग्रवाल, भारती प्रधान

२)      टब्र्युलन्स अँड ट्रायम्फ – द मोदी इयर्स – हॉलीनलाल गुटे

३)      अन स्टॉपेबल : माय लाइफ सो फार – मारिया शारापोवा

४)      कन्फेशन ऑफ अ डाइंग माइंड – प्रल्हाद सिंग पटेल

 

    प्रश्न ८. ऑस्कर पुरस्कारांसाठी नामनिर्देशित झालेला भारतीय माहितीपट कोणता आहे?  

१) मोती बाग

२) गली बॉय

३) लेडी टायगर

४) रोअर ऑफ अ लायन

 

उत्तर व स्पष्टीकरणे

प्र.क्र. १ – योग्य पर्याय क्र. (१) भारताच्या तत्कालीन गव्हर्नर जनरलने सन १९३३ मध्ये त्यांना वैद्यरत्न खिताब दिला.

प्र.क्र. २ – योग्य पर्याय क्र. (३) यापूर्वी भारतीय क्रीडा संहितेचे उल्लंघन केल्यामुळे सन २०१५ मध्ये समितीची मान्यता काढून घेण्यात आली होती. तर सन २०१६ मध्ये पुन्हा मान्यता देण्यात आली होती.

प्र.क्र. ३ – योग्य पर्याय क्र. (२) प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजनेअंतर्गत राज्यातील ३४ जिल्ह्य़ांमधील ग्रामीण रस्त्यांच्या विकासासाठी एशियन विकास बँकेकडून कर्ज उभारण्यात येत आहे. किमान १००० लोकसंख्या (दुर्गम व आदिवासी भागात ५००) असलेली सर्व खेडी बारमाही रस्त्यांनी जोडणे हे प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. तथापि सध्या किमान ५०० लोकसंख्या (दुर्गम व आदिवासी भागात २५०) असलेली सर्व खेडी जोडण्यासाठी प्रयत्न करण्यात येत आहेत. तसेच नक्षलग्रस्त क्षेत्रातील किमान १०० ते २५० लोकसंख्येची गावेही बारमाही रस्त्यांनी जोडण्यात येत आहेत. महाराष्ट्र ग्रामीण मार्ग विकास संघटना ही ग्रामविकास विभागाच्या अंतर्गत प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजनेची अंमलबजावणी करते.

प्र.क्र. ४ – योग्य पर्याय क्र. (१) संयुक्त राष्ट्र जागतिक पर्यटन संघटनेकडून जागतिक पर्यटन दिनाचे आयोजन करण्यात येते. सन २०१९ च्या जागतिक पर्यटन दिनाचे यजमानपद भारताकडे आहे.

प्र.क्र. ५ – योग्य पर्याय क्र. (४) जागतिक आरोग्य संघटनेकडून १७ सप्टेंबर हा दरवर्षी जागतिक रुग्ण सुरक्षितता दिवस म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. पहिला जागतिक रुग्ण सुरक्षितता दिवस १७ सप्टेंबर २०१९ रोजी साजरा करण्यात आला.

प्र.क्र. ६ – योग्य पर्याय क्र. (२) मणिपूर हे जमाव हत्यांविरोधात कायदा करणारे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे. डिसेंबर २०१८ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्देशानुसार मणिपूर विधानसभेने झुंड हत्यांविरोधी कायदा विधेयक पारित केले. ऑगस्ट २०१९ मध्ये राजस्थान आणि पश्चिम बंगालमध्ये जमाव हत्यांविरोधात कायदे करण्यात आले आहेत.

प्र.क्र. ७ – योग्य पर्याय क्र. (३) ‘अन स्टॉपेबल : माय लाइफ सो फार – मारिया शारापोवा’ ही जोडी बरोबर आहे. बाकीचे पर्याय चुकीचे आहेत.

पर्यायांतील पुस्तके आणि त्यांचे लेखक यांच्या योग्य जोडय़ा पुढीलप्रमाणे –

डायरी ऑफ मनू गांधी – प्रल्हाद सिंग पटेल;

टब्र्युलन्स अँड ट्रायम्फ -द मोदी इयर्स – राहुल अग्रवाल, भारती प्रधान;

कन्फेशन ऑफ अ डाइंग माइंड – हॉलीनलाल गुटे

प्र.क्र. ८ – योग्य पर्याय क्र. (१)

कर साहाय्यक पदनिहाय पेपरची तयारी

MPSC chalu ghadamodi, current affairs- Mpsc Exam Preparation Akp 94 10

340   18-Oct-2019, Fri

बुद्धिमत्ता चाचणी

बुद्धिमत्ता चाचणीचे प्रश्न हे आकलन आणि भाषिक तर्कक्षमतेवर आधारित असे अहेत. त्यांचे स्वरूप व लांबी पाहता हे दहा प्रश्न सोडविण्यासाठी थोडा जास्त वेळ लागू शकतो हे लक्षात येते. त्यामुळे कमीतकमी वेळेमध्ये असे प्रश्न सोडवायचे तर सराव हाच एकमेव मार्ग आहे.

  •   निष्कर्ष पद्धतीमध्ये दिलेली विधाने खरी मानून ती वेन आकृत्यांमध्ये मांडून प्रश्न सोडवावेत.
  •    बठक व्यवस्थेचे प्रश्न सोडविताना डावी आणि उजवी बाजू कटाक्षाने लक्षात घ्यावी.
  •   घडय़ाळातील काटय़ांचे कोन, आरशातील प्रतिमा, कॅलेंडरमधील लीप इयरचा विचार या बाबी सरावाने सोप्या होतील. दिशांबाबतच्या प्रश्नांमध्ये सरळ सांगितलेल्या मार्गाचे आरेखन करत गेल्यास योग्य उत्तर लवकर सापडते.
  • व्यक्तींच्या माहितीच्या संयोजनावरील प्रश्न सोडविताना कोष्टकामध्ये माहिती भरत गेल्यास अचूक उत्तर व कॉम्बिनेशन्स सापडतात.
  •   आकृती मालिकांवरील प्रश्न सोडविताना निरीक्षणशक्ती आणि विश्लेषणक्षमता यांचा वापर आवश्यक ठरतो. यामध्ये घडय़ाळाच्या काटय़ाच्या किंवा उलटय़ा दिशेने ठरावीक कोनांतून बदलणारे स्थान किंवा दोन आकृत्यांच्या बेरीज वा ठरावीक स्थानांवरील घटकांची वजाबाकी अशा प्रक्रियांच्या आधारे उत्तरे शोधता येतात.
  •   अक्षरमालिका आणि अंकाक्षर मालिका सोडविण्यासाठी इंग्रजी वर्णमाला एकाखाली एक सरळ आणि उलटय़ा क्रमाने लिहावी आणि त्यांना त्याच क्रमाने आकडे द्यावेत. या आधारे अक्षरमालिका, अंकाक्षर मालिका आणि आकृतीमधील अक्षरांचे प्रश्न सोडवावेत.
  •   सांकेतिक भाषेवरील प्रश्नांसाठी एलिमिनेशन पद्धतीने शब्द आणि त्यांचे संकेत शोधावेत.

मूलभूत गणितीय कौशल्य आणि अंकगणित

  •    संख्यांचे प्रकार, वर्ग, घन, वर्गमूळ, घनमूळ, अपूर्णाकांवरील क्रिया, लसावि, मसावि, समीकरणे, बहुपदी, आलेख, शेकडेवारी, व्याज, नफा तोटा, भागीदारी, गुणोत्तर प्रमाण, समीकरणे, काळ- काम- वेग- अंतर, माहिती विश्लेषण आणि संभाव्यता, क्षेत्रफळ, परिमिती यांवर आधारित प्रश्नांचा यामध्ये समावेश होतो.
  •   पायाभूत गणिती सूत्रे तसेच परिमिती, क्षेत्रफळ आणि घनफळ यांबाबतची सूत्रे आणि १ ते ३० पर्यंत पाढे पाठ असतील तर ही गणिते कमी वेळेत आणि आत्मविश्वासाने सोडविता येतात.
  •    शेकडेवारी, व्याज, नफा तोटा, भागीदारी, गुणोत्तर प्रमाण हे घटक एकत्रितपणे अभ्यासावेत.
  •   मूलभूत अंकगणितावरील प्रश्न हे दहावीच्या काठीण्य पातळीचे आहेत. त्यामुळे या घटकावरील प्रश्न सोडविण्यासाठी सरावच महत्त्वाचा ठरतो.

नागरिकशास्त्र आणि भारतीय राज्यघटना 

  •   राज्यघटनेच्या निर्मितीची प्रक्रिया, तिच्यावरील वेगवेगळ्या विचारसरणींचा व कायदे तसेच राज्यघटनांचा प्रभाव यांचा आढावा घ्यायला हवा. घटनेच्या सरनाम्यातील तत्त्वज्ञान, हेतू समजावून घ्यावे.
  •   घटनेतील मूलभूत हक्क, राज्याची नीतिनिर्देशक तत्त्वे, मूलभूत कर्तव्ये याबाबतची कलमे बारकाईने अभ्यासावीत. प्रशासकीय, आर्थिक, न्यायिक व इतर बाबतींत केंद्र शासन
  • आणि राज्य शासन यांच्यामध्ये अधिकारांची विभागणी कशा प्रकारे झाली आहे त्याबाबतची कलमे नीट समजून घ्यायला हवीत. याबाबबत घटनेच्या सातव्या अनुसूचीचा संदर्भ घ्यावा. विशेषत: चालू घडामोडींच्या संदर्भात या बाबी महत्त्वाच्या आहेत.
  •   केंद्र व राज्य शासनाचे अधिकार, काय्रे, कायदा निर्मितीची प्रक्रिया, विधेयके, त्यांचे प्रकार या बाबीही महत्त्वाच्या आहेत.
  •    उच्च व सर्वोच्च न्यायालयांविषयीची महत्त्वाची कलमे, न्यायाधीशांच्या नेमणुका, पदावरून दूर करणे, अधिकार, कार्यपद्धती इत्यादी बाबींचा आढावा घ्यावा.
  •   घटनात्मक पदे, आयोग अभ्यासताना संबंधित कलम, काय्रे, अधिकार, नेमणुकीची पद्धत, पदावरून काढण्याची पद्धत, सध्या त्या पदावरील व्यक्तीचे नाव हे मुद्दे पाहावेत.
  • घटनादुरुस्ती प्रक्रिया आणि महत्त्वाच्या घटनादुरुस्त्या माहीत असाव्यात.
  •  घटनेचा अर्थ विशद करणारे तसेच मूलभूत हक्कांबाबतचे सर्वोच्च न्यायालयाचे महत्त्वाचे निर्णय आणि याबाबतच्या चालू घडामोडींची माहिती असायला हवी.
  •   राज्य प्रशासनामध्ये मंत्रालयीन कामकाजाची माहिती करून घ्यावी.
  •   ग्रामीण प्रशासनामध्ये जिल्हा ते ग्रामपंचायत उशा उतरंडीचा कोष्टक मांडून अभ्यास करता येईल. यामध्ये महसुली, विकासात्मक आणि पोलिस प्रशासन वेगवेगळे लक्षात घ्यायला हवे.
  •   प्रत्येक स्तरावरील अधिकाऱ्यांची उतरंड व त्यांचे अधिकार, कार्य, नेमणूक, राजीनामा, पदावरून काढून टाकणे या बाबी समजून घ्याव्यात.
  •   शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या- यांचे प्रकार, निवडणूक, रचना, काय्रे, अधिकार, इ.- बाबी व्यवस्थित समजून घ्याव्यात.
  •    स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे पदाधिकारी याच प्रशासनाचा भाग आहेत. पदाधिकाऱ्यांची उतरंड व त्यांचे अधिकार, कार्य, निवडणूक या बाबी समजून घ्याव्यात.
  •  ७३व्या आणि ७४व्या घटनादुरुस्त्यांमधील तरतुदी, स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडे सोपवलेले विषय, मूल्यमापनासाठी नेमलेल्या समित्या आणि समित्यांकडून करण्यात आलेल्या शिफारशी, त्या अनुषंगाने घेण्यात आलेले निर्णय आणि त्यांची अंमलबजावणी यांचा आढावा घ्यावा.

कर सहायक मुख्य परीक्षा पदनिहाय पेपर प्रश्न विश्लेषण

MPSC chalu ghadamodi, current affairs=Mpsc Exam Preparation Akp 94 9

402   16-Oct-2019, Wed

सन २०१८ पासून गट क सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा आणि मुख्य परीक्षेतील पेपर एक संयुक्त पेपर असेल तर पेपर दोन पदनिहाय पेपर असेल अशा प्रकारे पॅटर्न लागू झाला आहे. विक्री कर विभागातील कर सहायक पदासाठीचा पेपर दोन यावर्षी ३ नोव्हेंबर रोजी होणार आहे. मागील वर्षी झालेल्या पेपरचे विश्लेषण केल्यास या वर्षीच्या तयारीसाठी उपयोगी ठरेल. मागील वर्षी विचारण्यात आलेल्या प्रश्नांची घटकनिहाय संख्या आणि प्रश्नांचे स्वरूप कशा प्रकारचे होते त्याबाबत या लेखामध्ये चर्चा करण्यात येत आहे तर पुढील लेखापासून या विश्लेषणाच्या आधारे पदनिहाय पेपरची तयारी कशी करावी याबाबत चर्चा करण्यात येईल.

 

नागरिकशास्त्र आणि भारतीय राज्यघटना

  •     या घटकावर एकूण १५ प्रश्न विचारलेले आहेत. अभ्यासक्रमात वेगळ्याने उल्लेख केलेला असला तरी हे दोन्ही घटक एकत्रितपणे अभ्यासणे आवश्यक आणि व्यवहार्य आहेत. त्यामुळे स्थानिक आणि राज्य स्तरावरील प्रशासन हे नागरिकशास्त्रातील मुद्दे भारतीय राज्यघटनेच्या अभ्यासाचा भाग म्हणूनच अभ्यासावेत जेणेकरून परिणामकारक अभ्यास होईल.
  •     नागरिकशास्त्रावर ५ प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. या घटकावरील प्रश्न हे नेमकी तरतूद विचारणारे आहेत. तथ्यात्मक, बहुविधानी आणि विश्लेषणात्मक असे प्रश्नांचे वेगवेगळे स्वरूप दिसून येते.
  •    भारतीय राज्यघटनेवर १० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. या घटकावरील प्रश्न हे बहुविधानी आणि विश्लेषणात्मक स्वरूपाचे असले तरी नेमक्या तरतुदी आणि पारंपरिक आयाम समजून घेतल्यावरच ते सोडविता येतील अशा प्रकारचे आहेत.

 

 पंचवार्षकि योजना

  •   या घटकावर ५ प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. पंचवार्षकि योजनांच्या कालावधीतील वेगवेगळे आयाम विचारलेले दिसून येतात. योजनेची उद्दिष्टे, राजकीय आयाम, मूल्यमापन अशा मुद्यांचा प्रश्नांमध्ये समावेश केलेला दिसून येतो. त्यामुळे सर्व पंचवार्षकि योजनांचा तथ्यात्मक आणि विश्लेषणात्मक अभ्यास आवश्यक ठरतो.

 

   चालू घडामोडी

  •      भारताचे द्वीपक्षीय संबंध, आंतरराष्ट्रीय संस्था / संघटना, क्रीडा क्षेत्र, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार, पुस्तके, शासकीय योजना अशा मुद्दय़ांच्या चालू घडामोडींबाबत प्रश्न विचारलेले आहेत.
  •    या घटकावर १० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. यामध्ये बहुविधानी प्रश्नांचे प्रमाण जास्त आहे. त्यामुळे नेमकी माहिती असणे असे प्रश्न सोडविण्यासाठी आवश्यक आहे.
  •   बुद्धिमत्ता चाचणी, मूलभूत गणितीय कौशल्य आणि अंकगणित.
  •   या घटकावर एकूण ३० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. बुद्धिमत्ता चाचणीचे १५ आणि मूलभूत गणितीय कौशल्य आणि अंकगणित मिळून १५ अशी २०१८ सारखी विभागणी प्रत्येक वर्षी गृहीत धरता येईल.
  • बुद्धिमत्ता चाचणीचे प्रश्न हे जास्त लांबीचे आणि त्यामुळेच थोडय़ा जास्त प्रमाणात वेळ घेणारे आहेत. बहुतांश प्रश्नांमध्ये भाषिक तार्कीक क्षमतेचा वापर करावा लागेल अशा प्रकारे त्यांची रचना करण्यात आलेली दिसून येते.
  •  
  •   मूलभूत गणितीय कौशल्य आणि अंकगणित या घटकांवरील प्रश्न हे अभ्यासक्रमामध्ये नमूद केल्याप्रमाणे दहावीच्या काठीण्य पातळीचे आहेत. त्यामुळे पुरेशा सरावाने या १०-१५ गुणांची तजवीज सहज होऊ शकते.

 

पुस्तपालन व लेखाकर्म

  •    या घटकामध्ये संकल्पनात्मक आणि पारंपरिक प्रश्नांवर भर देण्यात आलेला आहे. तसेच बँक जुळवणी पत्रक, घसारा मूल्य इत्यादीबाबत गणिते विचारण्यात आली आहेत. नियम वापरून योग्य पर्याय शोधण्यासारखे प्रश्नही विचारलेले दिसून येतात.
  •    या घटकावर २० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. नेमका आणि मुद्देसूद अभ्यास केल्यास आत्मविश्वासाने सोडविता येतील अशी प्रश्नांची काठीण्य पातळी आहे. प्रश्नसंख्या, प्रश्नांचे स्वरूप आणि काठीण्य पातळी यांचा विचार करता हा घटक सर्वाधिक गुणदायक ठरू शकतो. त्यामुळे अभ्यास करताना अभ्यासक्रमातील कोणताच मुद्दा वगळू नये.

 

    आर्थिक सुधारणा आणि कायदे

  •      या घटकावर २० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. घटकाच्या अभ्यासक्रमामध्ये समाविष्ट प्रत्येक मुद्दय़ावर प्रश्न विचारण्यात आला          आहे. प्रश्नांच्या स्वरूपामध्ये पारंपरिक, तथ्यात्मक, बहुविधानी, मूलभूत संकल्पनांवर आधारित असे वैविध्य आढळून येते.
  •     आर्थिक सुधारणांशी संबंधित सर्व मूलभूत संकल्पना समजून घेणे, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील ठळक आणि दूरगामी परिणाम करणाऱ्या घडामोडींचा कालानुक्रम समजून घेणे, संबंधित सार्वजनिक वित्त व व्यापारविषयक मुद्दे समजून घेणे आणि याबाबतच्या चालू घडामोडींविषयक सजग राहणे, या बाबी वरील घटकाच्या तयारीसाठी आवश्यक आहेत.
  • वरील मुद्दय़ांपकी बुद्धिमत्ता चाचणीच्या प्रश्नांच्या तयारीबाबत यापूर्वी चर्चा करण्यात आली आहे.  इतर घटकांच्या तयारीबाबत या आणि पुढील लेखामध्ये चर्चा करण्यात येईल.

पुरस्कारांचे महत्त्व

current affairs, loksatta editorial-Mpsc Exam Preparation Apk 94

702   13-Oct-2019, Sun

लिपिक टंकलेखक मुख्य परीक्षा सराव प्रश्न

लिपिक टंकलेखक मुख्य परीक्षा १३ तारखेला होत असून यामध्ये ‘पुरस्कार’ घटकाचा स्वतंत्रपणे उल्लेख करण्यात आला आहे. या घटकाचे सराव प्रश्न या लेखामध्ये देण्यात येत आहेत.

प्रश्न १. सन २०१९च्या पुण्यभूषण पुरस्कार कोणास प्रदान करण्यात आला?

१) आशा भोसले

२) बाबासाहेब पुरंदरे

३) जयंत नारळीकर

४) डॉ. जी. बी. देगलूरकर

 

 प्रश्न २. पुढीलपकी कोणत्या पुरस्कारास ‘प्रति नोबल पुरस्कार’ म्हटले जाते?

१) मॅगसेसे पुरस्कार

२) राईट लाईव्हलीहूड पुरस्कार

३) एबल पुरस्कार

४) गांधी शांतता पुरस्कार

 

प्रश्न ३. ७८वे शांतीस्वरूप भटनागर पुरस्कारविजेते व त्यांचे कार्यक्षेत्र यांच्या योग्य जोडय़ा जुळवा.

अ. डॉ. सुबीमल घोष

क . वैद्यकशास्त्र

ब. डॉ. मोहम्मद जावेद अली

कक. अभियांत्रिकी

क. माणिक वर्मा                                ककक. पर्यावरण

ड. डॉ. नीना गुप्ता                               कश्. गणित

१) अ- ३, ब- १, क- २, ड- ४          २) अ- ४, ब- २, क- ३, ड- १

३) अ- १, ब- २, क- ३, ड- ४          ४) अ- ४, ब- ३, क- २, ड- १

 

   प्रश्न ४. दादासाहेब फाळके पुरस्काराबाबत अयोग्य विधान कोणते?

अ. पन्नासावा दादासाहेब फाळके पुरस्कार अमिताभ बच्चन यांना प्रदान करण्यात आला.

ब. भारतीय चित्रपटांच्या विकासामध्ये योगदानासाठी हा पुरस्कार देण्यात येतो.

पर्यायी उत्तरे

१) अ आणि ब दोन्ही

२) केवळ अ

३) केवळ ब

४) अ आणि ब दोन्ही नाही

 

   प्रश्न ५. ‘ग्लोरियस डायस्पोरा – प्राइड ऑफ इंडिया’ या कॉफी टेबल पुस्तकाचा विषय कोणता आहे?

१) यशस्वी अनिवासी भारतीय           २) प्रवासी भारतीय सन्मान विजेते

३) भारतात स्थायिक झालेले यशस्वी परदेशी नागरिक

४) वरील सर्व

 

   प्रश्न ६. क्रीडा क्षेत्रातील पुरस्कार व त्यांचे निकष यांची अयोग्य जोडी कोणती?

१) राजीव गांधी खेलरत्न – आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सलग चार वष्रे अत्युत्कृष्ट कामगिरी

२) अर्जुन पुरस्कार – आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सलग चार वष्रे अत्युत्कृष्ट कामगिरीसहित खिलाडूवृत्ती, नेतृत्वगुण आणि शिस्तीचे प्रदर्शन

३) मौलाना अबुल कलाम आझाद चषक – खेळाडूंना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अत्युत्कृष्ट कामगिरी करण्यासाठी साहाय्य करणे

४) ध्यानचंद पुरस्कार – आंतरराष्ट्रीय स्पर्धामध्ये पदक विजेते व निवृत्तीनंतर क्रीडा क्षेत्राच्या विकासामध्ये योगदान

 

    प्रश्न ७. साहित्य अकादमीकडून पुढीलपकी कोणता पुरस्कार दिला / दिले जातो/ जातात?

अ. भाषा सन्मान पुरस्कार

ब. भाषांतरासाठीचा पुरस्कार

क. बाल साहित्य पुरस्कार                 ड. युवा पुरस्कार

पर्यायी उत्तरे

१) वरील सर्व

२) केवळ अ, ब आणि क

३) केवळ ब आणि क

४) केवळ अ, क आणि ड

 

उत्तरे व स्पष्टीकरणे

ल्ल     प्र. क्र.१ . योग्य पर्याय क्र.(४) विज्ञान, कला, संस्कृती, संगीत, समाजसेवा, उद्योग व क्रीडा क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या व्यक्तींना पुण्यभूषण फाउंडेशनकडून पुण्यभूषण पुरस्कार सन १९८९ पासून दरवर्षी प्रदान करण्यात येतो. या वर्षीचा पुरस्कार पुरातत्व क्षेत्रामधील कामगिरीसाठी डॉ. जी. बी. देगलूरकर यांना प्रदान करण्यात आला.

 

प्र.क्र. २. योग्य पर्याय क्र.(२) जगासमोरील तातडीच्या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी व्यवहार्य व आदर्श उपाय मांडणाऱ्या व्यक्ती / संस्थांना साहाय्य आणि सन्मानित करण्यासाठी स्वीडनच्या राईट लाईव्हलीहूड फाउंडेशनकडून सन १९८०पासून राईट लाईव्हलीहूड पुरस्कार देण्यात येतात. या वर्षीच्या पुरस्कारप्राप्त व्यक्ती / संस्था पुढीलप्रमाणे-  स्वीडनच्या पर्यावरण कार्यकर्त्यां ग्रेटा थनबर्ग, सहाराच्या मानवी हक्क कार्यकर्त्यां अमिनातू हैदर, चीनच्या महिला हक्क विधिज्ञ गुओ जिआनमी आणि ब्राझीलची हुतूकारा यानोमामी संघटना व तिचे पर्यावरण कार्यकत्रे दावी कोपेनावा यांना जाहीर झाले आहेत.

 

   प्र. क्र. ३. योग्य पर्याय क्र.(१)

या वर्षीचे इतर शांतीस्वरूप भटनागर पुरस्कारविजेते पुढीलप्रमाणे –

जीवशास्त्र – डॉ. कायारत साईकृष्णन,

डॉ. सौमेन बसक;

रसायनशास्त्र – डॉ. राघवन बी. सुनोज, डॉ. तपस कुमार माजी;

गणित – डॉ. दिशांत मयूरभाई पांचोली,

डॉ. नीना गुप्ता;

भौतिकशास्त्र – डॉ. अिनदा सिन्हा,

डॉ. शंकर घोष;

वैद्यकशास्त्र- डॉ. धीरज कुमार

भारतातील विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षेत्रातील कामगिरीसाठी वैज्ञानिक व औद्योगिक संशोधन परिषदेकडून शांतीस्वरूप भटनागर पुरस्कार सन १९५८पासून देण्यात येतात.

 

    प्र.क्र.४. योग्य पर्याय क्र. (४)

सन १९६९ पासून माहिती व प्रसारण मंत्रालयाकडून दादासाहेब फाळके पुरस्कार हा भारतीय चित्रपटांच्या विकासामध्ये योगदानासाठीचा भारतातील सर्वोच्च पुरस्कार प्रदान करण्यात येतो. सुवर्णकमळ, शाल व रु. १० लक्ष असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. भारतातील पहिला पूर्ण लांबीचा चित्रपट – राजा हरिश्चंद्र – दिग्दíशत करणारे दादासाहेब फाळके यांच्या नावे हा पुरस्कार देण्यात येतो.

 

    प्र. क्र. ५. योग्य पर्याय क्र.(२)

सन २००३ ते २०१९ या कालावधीतील प्रवासी भारतीय सन्मानविजेत्यांची माहिती असणारे हे कॉफी टेबल पुस्तक उपराष्ट्रपती व्यंकय्या नायडू यांच्या हस्ते प्रकाशित करण्यात आले.

 

प्र.क्र. ६. योग्य पर्याय क्र.(३) मौलाना अबुल कलाम आझाद चषक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीसाठी विद्यापीठांना प्रदान करण्यात येतो. तर खेळाडूंना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अत्युत्कृष्ट कामगिरी करण्यासाठी साहाय्य करण्यासाठी द्रोणाचार्य पुरस्कार देण्यात येतो.

 

प्र.क्र.७. योग्य पर्याय क्र.(१)

या चार पुरस्कारांबरोबरच भारतातील महत्त्वाच्या २४ भाषांमध्ये दरवर्षी साहित्य अकादमी पुरस्कारही देण्यात येतात.


Top