नीतिशास्त्र २०१८ - हिंट्स ३


3461   14-Nov-2018, Wed

या लेखात आपण नीतिशास्त्र २०१८च्या पेपरमधील ‘सेक्शन बी’मध्ये विचारल्या जाणाऱ्या केस स्टडी समजून त्यांची संभाव्य उत्तरे काय असावीत, याचा उहापोह करणार आहोत. एकूण सहा केस स्टडी या भागात विचारलेल्या आहेत. आपण त्यातील दोन केस स्टडी या लेखात व उर्वरीत पुढील लेखात पाहणार आहोत. केस स्टडी सोडविताना कोणत्या बाबींमध्ये पहिले आहे, त्याच बाबींचा आधार घेऊन आपण पुढील केस स्टडी समजून त्यांच्या उत्तराची एकंदर रूपरेषा कशी असावी, ते समजून घेणार आहोत. 

प्र. 7. Rakesh is a responsible district level officer, who enjoys the trust of his higher official. Knowing his honesty, the government entrusted him with the responsibility of identifying the beneficiaries under a healthcare scheme meant for senior citizens. 

The criteria to be a beneficiaries 
a) 60 years of age or above 
b) Belonging to a reserved community 
c) Family income of less than Rs. 1 lack per annum. 
d) Past treatment progresis is likely to be high to make a positive difference. To the quality of life of the beneficiary. 

One day, an old couple visited Rakesh's office with their application. They have been the residents of a village in his district since their birth. The old man is dignosed with a rear condition that causes obstruction in the large intenstine. As a consequence, he has severe abdominal pain frequently that prevents him from doing any physical labour. The couple have no children to support them. The expert surgeon whom they contacted is willing to do the surgery without charging any fees. However, the couple will have to bear the cost of incidental charges, such as medicines, hospitalization etc. to the tune Rs. 1 Lack. The couple fulfills all the criteria except criterion b. However, any fincancial aid would certainly make a significant difference In their quality of life. 
How should Rakesh respond to the situation? (250 words) 

स्पष्टीकरण : सनदी अधिकाऱ्यांचे हे कर्तव्य असते, की त्यांनी आचारसंहिता, नियम यांच्या अधिन राहून स्वत:चे कर्तव्य केले पाहिजे; परंतु काही वेळा वर दिल्याप्रमाणे नियमांच्या अधिन राहून जनहित साध्य होत नाही. त्यामुळे चौकटीच्या बाहेर जाऊन विचार करावा लागतो. 
१) दिलेल्या योजनेत काही असे प्रावधान आहे का, ज्याच्याद्वारे बी ही पात्रता नसतानाही मदत करता येईल हे शोधणे. 
२) वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी बोलून विशेष प्रकरण म्हणून विचार करणे. 
३) ‘मुख्यमंत्री राहत कोष’ वा ‘प्रधानमंत्री राहत कोष’ यांतून मत मिळेल यासाठी प्रयत्न करणे. 
४) आमदार व खासदार या पंतप्रतिनिधींच्या निधीतून उपचार होऊ शकतात यासाठी प्रयत्न करणे. 
५) चोकटीच्या बाहेर जावून समाजातील घटकांना मदत करण्याचे आवाहन करणे. 

प्र. 8. As a senior office in the ministry, you have access to important policy decision and upcoming big announcement such as road construction projects before they are notified in the public domain. The ministry is about to announce a mega road project for which the drawing are already in place. Sufficient care was taken by the planners to make use of the government land with minmum land acquisition from private parties. Compensations rate for private parties was also finalised as per government rules care was also taken to minimse deforestation. Once the project is announce, it is expected that there will be a huge surf in real estate prices in and around that area. 

Meanwhile, the minister concerned insist that you realises the road is such a way that it comes closer to his farm house. He also suggests that he would facilitate purchase of a big plot of land in your wifes name and the prevailing rate which is very nominal, in and around the proposed mega road Project. He also tries to convince you by saying that there is no harm in it as he is buying the land legally. He even promises to supplement your saving in case you do not have sufficient funds to buy the land. However by the act of realignment, a lot of agricultural land has to be acquired, thereby causing considerable financial burden on the government and also displacement of the farmers. As if this is not enough, it will involve cutting down of a large number of trees, demanding the area of its green………. Faced with this situation, what will you do? Critically examine various conflicts of interest and explain what are your responsibilities as a public servent. (250 words) 

स्पष्टीकरण : या प्रकरणात राजकीय दबाव व नीतिशास्त्रातील द्विधा मन:स्थिती या दोन बाबींना सामोरे जाताना एक कर्तव्यदक्ष अधिकारी म्हणून जे काही नियम व कायदे आहेत त्यानुसार काम झाले पाहिजे. आचारसंहितेचा भंग होता कामा नये. मंत्र्यांचा दबाव व आमिषाला बळी न पडता सरकारी नियम व तिजोरी या दोन्ही बाबींचा विचार करूनच मोठ्या प्रमाणावर शेतजमिनीमुळे सरकारी तिजोरीवर ताण येईल. व्यक्तिगत फायद्यासाठी जनहित बाजूला ठेवणे परवडणार नाही. मंत्र्याने दिलेले आमिष हे भ्रष्टाचाराचाच एक भाग आहे. सत्यनिष्ठा, वस्तूनिष्ठा, पारदर्शकता, उत्तरदायित्व इ. गुणांची पारख करणारा निर्णय इथे अपेक्षित आहे. सनदी सेवेची मूल्यनिष्ठा जोपासली जाणे इथे अधिक महत्त्वाचे आहे. स्वत:ची जबाबदारी व कर्तव्यनिष्ठा याला स्मरून नियोजित रस्ता, नियोजित आराखड्यानुसारच बनायला हवा. 


नीतिशास्त्र २०१८ : हिंट्स-२


1263   14-Nov-2018, Wed

नीतिशास्त्र २०१८ च्या मुख्य परीक्षेत विचारलेल्या प्रश्नांची संभाव्य उत्तरे आपण गेल्या लेखात पाहिली होती. त्यातील उर्वरित प्रश्नांची संभाव्य उत्तरे या लेखात पाहणार आहोत. प्रश्नांची उत्तरे लिहिताना अभ्यासक्रमाचा विचार प्राथमिक ठरतो. प्रश्न नेमक्या कोणत्या घटकावर विचारला आहे व का विचारला आहे, याचा विचार करूनच उत्तरे लिहिण्यास सुरुवात करावी. प्रश्न क्र. ४ पासूनची संभाव्य उत्तरे पाहू या : 

प्र. ४ (a) ‘In doing a good thing, everything is permitted which is not prohibited expressly or by clear implication.’ Examine the statement with suitable examples in the context of a public servant discharging his/her duties. 

स्पष्टीकरण : प्रशासनात काम करताना सनदी अधिकाऱ्यांनी जनहिताचा विचार करणे जसे प्राथमिक असते; तसेच आचारसंहितेचाही विचार मूलभूत असतो. भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशासाठी प्रादेशिकतेनुसार नियमांत बदल करण्याची गरज भासू शकते. सनदी अधिकाऱ्यांनी निर्णय घेताना व त्याची अंमलबजावणी करताना सचोटी, वस्तुनिष्ठता, उत्तरदायित्व आदी बाबींच्या आधारावरच कार्य केले पाहिजे. चांगले करण्यासाठीच प्रशासनाने कार्यरत राहावे व त्यासाठी सुप्रशासनाची निर्मिती करावी, हीच काळाची गरज आहे. 

प्र. ४ (b) With regard to mortality of actions, one view is that means are of paramount importance and the other view is that the ends. Justify the means. Which view do you think is more appopriate? Justify your answer. (150 words, 10 marks) 

स्पष्टीकरण : आपल्याला जे ‘साध्य’ करायचे असते त्यासाठी जो मार्ग वापरला जातो, तो मार्ग महत्त्वाचा की जे ‘साध्य’ करावयाचे त्यासाठी कोणताही मार्ग अवलंबणे जेणेकरून हवे ते ‘साध्य’ करता येईल. यासाठी गांधीजींचे उदाहरण घेतल्यास ‘सत्य’ व ‘अहिंसा’ हा मार्ग श्रेष्ठ असून, त्याद्वारे ‘साध्य’ करावयाचे ते स्वातंत्र्य होय. पोलिसांनी एन्काउंटरमध्ये गुन्हेगारांना ठार मारले, तर समाजाचे हित हे ‘साध्य’ साधले जाते; पण मार्ग नैतिकदृष्ट्या चुकीचा ठरतो. या दोन्हीपैकी कोणताही एक योग्य ठरेल, असे नाही तर ते परिस्थितीवर अवलंबून असते. 

प्र. ५ (a) Suppose the Govermnent of India is thinking of constructing a dam in a mountain valley bound by forests and inhabited by ethnic communities. What rational policy should it resort to in dealing with unforeseen contingencies? (150 words – 10 marks) 

स्पष्टीकरण : या प्रश्नांत पर्यावरण व ‘विकास’ या दोघांचा विचार करून निर्णय घेणे व त्याची अंमलबजावणी करणे अपेक्षित आहे. Environment Impact Assessment करून त्यानुसार भविष्यात वरील प्रकरणात येणारी आव्हाने जाणून त्यासाठी उपाययोजना करणे इथे अपेक्षित आहे. स्थानिकांना विश्वासात घेऊन, त्यांतील तरुणांना प्रशिक्षित करून या प्रक्रियेत आपण सामील करून घेऊ शकतो. तेथील स्थानिकांचे पुनर्वसन होणे व त्यांचे दैनंदिन जीवन प्रभावित होणार नाही, याची काळजी घेणे अपेक्षित आहे. 

प्र. ५ (b) Explain the process & resolving ethical dilemmas in public administration. (150 words – 10 marks) 

स्पष्टीकरण : नीतिशास्त्राचा अभ्यास करताना ‘नीतिशास्त्रातील द्विधामन:स्थिती’ हा घटक महत्त्वाचा आहे. जेव्हा एकापेक्षा अधिक पर्यायापैकी नैतिकतेच्या आधारे एक पर्याय निवडायचा असतो त्याला ‘नीतिशास्त्रातील द्विधा मन:स्थिती’ म्हणतात. नीतिशास्त्रातील सिद्धांत उपयुक्ततावाद सुखवाद, आत्मकेंद्रीवृत्ती, कर्तव्यानुसारी नीतिशास्त्र इ. या विचार उपयुक्त ठरतो. या सिद्धांताबरोबर आचारसंहिता नियम, संविधान व लोकशाहीतील मूल्ये इथे गृहित धरून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. 

प्र. ६ (a) ‘The true rule, in determining to embrace or reject anything, is not whether it has any evil in it; but whether it has more evil than good. There are few things wholly evil or wholly good. Almost everything, expecially of governmental polic, is an inseperable compound of the two; so that our best judgement of the preponderance between them is continually demanded.’ 

– Abraham Lincoln (15 words – 10 markes) 

स्पष्टीकरण : शासनाच्या धोरणांचा विचार करताना त्यातून जे परिणाम होतात, त्यात चांगल्या व वाईट परिणामांचा विचार इथे क्रमप्राप्त ठरतो. लिंकनचे हे विधान पाहताना IPS 377, सबरीमाला मंदिर, IPC497 इ. ची उदाहरणे आपण पाहू शकतो. शासनाचे धोरण वा कायदे यातून बऱ्याचदा मानवी अधिकारांची पायमल्ली होताना दिसते. ‘निश्चलीकरणाचे’ उदाहरण घेतल्यास त्याचा उद्देश्य आणि परिणाम यांचा विचार या विधानाला पूरक असा आहे. तेव्हा उदाहरणांच्या आधारे उत्तर लिहावे. 

प्र. 6 (b) : Anger and intolerance are the enemies of correct understanding. - Mahatma Gandhi (150 words - 10 marks) 

स्पष्टीकरण : Correct understanding म्हणजे इतरांच्या भावना व त्यांची मते समजून घेणे, असे करताना राग व असहिष्णूता या दोन्ही बाबी अडचणीच्या ठरतात. रागामुळे आपल्यातील संयम हा गुण टिकून राहात नाही व आपण हळुवारपणे असहिष्णू बनतो. गौतम बुद्धानेही म्हटले आहे, की राम म्हणजे तप्त कोळसा दुसऱ्यावर फेकण्याआधी आपल्या हाताला इजा करतो. 

प्र. 6 (C) Falsehood takes the place of truth when it results in unblemished common good. – Tirukkural (150 words - 10 marks) 

स्पष्टीकरण : तिरुक्कुरल यांचे विधान या बाबीवर प्रकाश टाकते, की जर जनहितासाठी खोटेपणा करावा लागला, तर तो खरेपणाची जागा घेतो; परंतु हे नेहमीच खरे ठरेल, असे नाही. समाजहितासाठी खोटा एन्काउंटर करणे याचे समर्थन होऊ शकत नाही. तेव्हा परिस्थितीचा विचार करून या विधानाची सार्थता समजून घेतली पाहिजे. 


यूपीएससी जीएस-४ ‘नीतीशास्त्र’


1114   14-Nov-2018, Wed

नीतीशास्त्राला शालेय अभ्यासक्रमांत म्हणावे तितके महत्त्वही दिले जात नाही. परंतु, एकंदर प्रशासकीय यंत्रणा पाहता प्रशासकीय आयोगाने प्रशासकीय अधिकाऱ्यांच्या कामाबाबत असमाधान व्यक्त केले आहे. भ्रष्टाचार, अपारदर्शी कारभार, प्रतिसाद न देणारी यंत्रणा, अधिकारांचा गैरवापर इ. बाबींचा विचार करता नीतीशास्त्र हा ‘जीएस ४’ पेपर मुख्य परीक्षेत अंतर्भूत करण्यात आला. 

नीतीशास्त्र हा पेपर २०१३ मध्ये मुख्य परीक्षेचा भाग बनला. तेव्हापासून त्याबद्दल नीतीसोबत कुतूहलही विद्यार्थ्यांच्या मनात होते आणि एकंदर २०१३ ते २०१७ या वर्षाचा निकाल पाहता नीतीशास्त्र हा विषय गुणांच्या बाबतीत विद्यार्थ्यांसाठी सकारात्मक ठरला. २०१७चा अपवाद आपण पाहू शकतो ज्यात इतर ‘जीएस’च्या तुलनेत ‘जीएस ४’ मध्ये गुण कमी दिलेले आढळले. यूपीएससीचा विचार करता असे म्हटले जाते की, ‘मुख्य परीक्षेतील वैक‌ल्पिक विषय, निबंध व नीतीशास्त्र हे निकालाच्या दृष्टीने किंगमेकर ठरणारे पेपर आहेत.’ असे असल्यामुळे आपण नीतीशास्त्राचे विश्लेषण व अभ्यासक्रम याची माहिती घेणार आहोत. 

नीतीशास्त्राबद्दल खालील बाबी लक्ष्यात घ्याव्यात 

* हा विषय तत्त्वज्ञानाशी साधर्म्य राखणारा विषय आहे. 
* तत्त्वज्ञानांचा विचार करता यात भारतीय व पाश्चिमात्य तत्त्वज्ञानांचा नीतीशास्त्राच्या दृष्टीने विचार महत्त्वाचा ठरतो. 
* नीतीशास्त्राची स्वत:ची विशेष अशी भाषाशैली आहे. ती समजून उत्तरात लिहिणे अपेक्षित असते. 
* अभ्यासक्रमातील संकल्पना समजून घेतल्यानंतर या विषयात पुस्तकी ज्ञानाचा विशेष फायदा होत नाही. 
* विचारले जाणारे प्रश्न हे पुस्तकी नसतात. 
उदा. What is your concept of happiness? 
(तुमची सुखाची संकल्पना नेमकी काय ते स्पष्ट करा) 
What is your concapt of patriotism? 
(तुमची देशभक्तीची संकल्पना स्पष्ट करा?) 
* नैतिक मूल्यांना समोर ठेवून सततची विचारप्रक्रिया या विषयात अपेक्षित आहे. 
* प्रश्न ‌वाचल्यानंतर एक बाब स्पष्ट होते की आयोगाला उमेदवाराच्या नैतिक मूल्यांच्या बैठकीचा आढावा घ्यायचा आहे. 
* उत्तरे लिहिताना नैतिकमूल्य व मानवीमूल्यांची चौकट लक्षात घेतली पाहिजे. 
* अभ्यासक्रम तोंडपाठ असणे उत्तरे लिहिताना खूप उपयोगी पडतो. नीतीशास्त्रातील संकल्पना समोर ठेऊन उत्तरे लिहिता येतात. ज्यामुळे त्या उत्तराला नीतीशास्त्राचा स्पर्श गवसतो. 
उदा. आयोगाने २०१७ मध्ये विचारलेला प्रश्न पाहूया. 

Q. young people with ethical conduct are not willing to come forward to join active politics. suggest stepts to motivate them to come forward (150 words 10 marks) 

वरील प्रश्नात नैतिक मूल्ये आचरणात आणणारे तरुण सक्रिय राजकारणात मागे घेण्यास इच्छुक नसतात. तेव्हा त्यांना सक्रिय राजकारणात भाग घेण्यासही प्रसन्न करण्यासाठी उपाययोजना सुचविण्यास सांगितले आहे. या प्रश्न वाचल्यानंतर अभ्यासक्रमातील अॅटिट्यूड ही संकल्पना डोळ्यासमोर आली पाहिजे. 

अॅटिट्यूड म्हणजे वृत्ती होय. एखाद्या व्यक्तीकडे समूहाकडे वा वस्तूकडे पाहण्याचा आपला सकारात्मक वा नकारात्मक दृष्टिकोन म्हणजे अॅटिट्यूड होय. वरील प्रश्नात सद्यस्थितीतील राजकारणाचा विचार केल्यास राजकारणाबद्दल असणारा नकारात्मक दृष्टिकोन होय. त्यासाठी नीतीशास्त्राविना सत्तेसाठी होणारे राजकारण कारणीभूत आहे. मोठ्या प्रमाणावर होणारा भ्रष्टाचार, मानवी मूल्यांची पायमल्ली, अनिश्चितता अशी अनेक कारणे पाहता येतील. असे असताना नीतीमूल्यांचे पालन करणारी तरुण पिढी त्याकडे आकर्षित होणे शक्य नाही. 

इथे मला हे स्पष्ट करावयाचे आहे की, जर आपण विचारलेल्या प्रश्नांची सांगड अभ्यासक्रमातील संक्लपनेशी लावू शकतो तर उत्तर सटीक लिहिता येते. एखाद्या व्यक्तीच्या अॅटिट्यूडमध्ये बदल कसा होऊ शकतो वा कशाप्रकारे घडवून आणता येईल ते आपण ती मूलभूत संकल्पना समजून घेताना शिकलेलो असतो. यात एखाद्याचे मन वळविण्याची कला या मूलभूत संकल्पनेचाही विचार महत्त्वाचा ठरतो. 

प्रश्नाला अभ्यासक्रमाची जोड देण्यासाठी अभ्यासक्रम नीट समजून घेणे अपेक्षित असते. तसेच प्रश्न नीट वाचून त्याचा मूलभूत संकल्पनांशी संबंध जोडण्याचा सराव करणे गरजेचे असते. याकरिता खालील संदर्भग्रंथांचा उपयोग होऊ शकतो. 

नीतीशास्त्र पुस्तके : 1. lexicon chronide phslication 
2. ethics, integrity & ptitude 
dr. sushil bari 
3. Ethics - Dr. subbarao 

मराठी पुस्तके : नीतीशास्त्र सुश्रुत रवीश, अर्पक्षा दीक्षित 

मराठी वाङ्मय पेपर- २


555   14-Nov-2018, Wed

मराठी वाङ्मय या वैकल्पिकविषयाच्या पेपर - २ बद्दलचे विश्लेषणआपण या लेखात पाहणार आहोत. मराठी वाङ्मयाचा पेपर २ म्हणजे आपली साहित्याबद्दलची जाण समर्पकपणे शब्दात उतरवणे होय. अभ्यासक्रमाला असलेली गद्य व पद्य यांच्या वारंवार वाचनातून आपल्याला नेमके काय गवसले याचा ????? या पेपरमध्ये केला जातो. २०१८ च्या पेपरमध्ये २०१७ च्या तुलनेत स्वरूपामध्ये कोणताही बदल केलेला नाही. गुणांची विभागणीही २०१७ प्रमाणेच आहे. सर्वप्रथम आपण आयोगाद्वारे केलेल्या सर्वसाधारण सूचना पाहूयात- 
- प्रश्नपत्रिकेत ८ प्रश्न दोन विभागात समान विभाजित केलेले आहेत. 
- ८ पैकी ५ प्रश्न सोडविणे अपेक्षित आहे. 
- प्र. क्र. १ व ५ सोडविणे बंधनकारक आहेत. उरलेल्यांपैकी ३ प्रश्न सोडविताना प्रत्येक विभागातून १ प्रश्न सोडविणे आवश्यक आहे. 

रसास्वाद (१०० गुण – १० प्रश्न प्रत्येकी १० गुण) 

मराठी वाङमय पेपर २ चे वैशिष्ट्य म्हणजे रसास्वाद होय. शालेय जीवनात आपण संदर्भासहित स्पष्टीकरण हा घटक अभ्यासला होता. त्याचप्रमाणे ‘रसास्वद’ हा घटक असून यात दिलेल्या पद्य वा गद्याच्या ओळींमधून आपल्याला प्रतित होणारा अर्थ व लेखक वा कवीची भाषाशैली यांची वैशिष्ट्ये यांना शब्दरूप द्यायचे असते. रसास्वाद हा घटक खऱ्या अर्थाने विद्यार्थ्याच्या साहित्यविषयक जाणीवांना प्रकट करतो. पेपरमध्ये पहिलाच प्रश्न हा असल्यामुळे रसास्वादावरून एकंदर विद्यार्थ्यांची साहित्यविषयक जातकुळी बघितली जाते असे म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. 
आपण प्रत्येक विभागातील विचारलेले प्रश्न हे अभ्यासक्रमाला असणाऱ्या पुस्तकांच्या आधारे बघणार आहोत. 
स्मृतिस्थळ (२५ गुण) 
महानुभाव पंथाचे तत्वज्ञान यात दिलेले असून यावर एक रसास्वाद १० गुणांसाठी तसेच तत्कालीन राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचे साधार वर्णन १५ गुणांसाठी विचारलेले आहे. 
- शेतकऱ्याचा असूड (२५ गुण) - १) रसास्वाद - १० गुण 
२) शेतकऱ्यांच्या अवमत स्थितीचे वर्णन - १५ गुण 
- ब्राह्मणकन्या (२५ गुण) - १) वैजनाथस्मृतिवर रसास्वद – १० गुण 
२) ‘मानवी प्रेरणा, पुरुषसत्ताक समाजव्यवस्था व स्त्रीचे निवड स्वातंत्र्य या विषयीची ठाम भूमिका केतकरांच्या ‘ब्राह्मणकन्या’ या कादंबरीत गृहित धरलेली दिसते’ (१५ गुण) या विधानाचा विचार करताना ‘???? निवडीच स्वातंत्र्य नाही’ हे लक्षात घ्याव. 
- साष्टांग नमस्कार (२५ गुण) – १) रसास्वाद – १० गुण 
२) मानवी स्वभावातील विसंगती नादिष्टपणा व छांदिष्टपणा यांचे दर्शन कसे घडविले साधार स्पष्ट करा. यासाठी या पुस्तकाची प्रस्तावना व पात्रांचा सुक्ष्मातिसूक्ष्म अभ्यास उपकारक ठरेल. 
- आठवणींचे पक्षी (३० गुण) - १) रसास्वाद – १० गुण 
२) आठवणींचे पक्षी यातील जीवनानुभव सामान्यपासून तत्त्व????? करणाऱ्यांपर्यंत सर्वांना अंर्तमुख करणारे आहेत. चर्चा करा – २० गुण यासाठी प्रल्हादचे अनुभव व जीवनाकडे बघण्याचा दृष्टीकोन यांची उदाहरणे घेवून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. 
- एकेकपान गळावया (१५ गुण) ‘कादंबरीची कल्पना स्त्री-पुरुष नाते-संबंधांभोवतीच फिरते.’ असे विधान स्पष्ट करताना ही कादंवरी नसून ती लघूकादंबरी आहे हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. 
- जन हे वोळतु जेथे (१५ गुण) ‘बिशू’च्या माध्यमातून व्यक्तिमत्त्व विकास स्पष्ट करताना ‘क्षिप्रा’ व ‘सरहद’ यांचाही विचार तिथे असणे क्रमप्राप्त ठरते. 
- जेव्हा मी जात चोरली होती (२० गुण) – बागूल हे दलित जीवनाचे प्रभावी भाष्यकार आहे याची चिकित्सा करणे. यासाठी कथांतील दलित संकल्पना व संवेदना जाणून त्यांची उदाहरणे घेवून लिहिणे. 
- ????? (२० गुण) – ‘लेखनातील जीवनानुभव मर्यादित स्वरुपाचे आहेत’ यावर भाष्य करताना लेखकाची मर्यादा व समीक्षकाचे पूर्वानुग्रह लक्षात घेवून उत्तर लिहावे. 

- पैजन (३० गुण) : १) रसास्वाद ‘सुंदरा मनामधि भरली...’ 
२) प्रस्तावनेची सुरुवात असणारे विधान शाहीरी वाङ्मयाला ‘मराठी काव्याची ?????’ यावर प्रश्न विचारला आहे. संतसाहित्य, महानुभव हे शाहीरी काव्याआधी अस्तित्वात आहेत हे लक्षात घेवून उत्तर लिहावे. 
- दमयंती स्वयंवर (२५ गुण) : १) रसास्वाद ‘प्रकट तिजपुढारी जाहला...’ 
२) रघुनाथपंडितांच्या काव्यागुण हा सरळ-सरळ प्रश्न आहे. 
- विशाखा (३० गुण) : १) रसास्वाद – ‘परी भव्य ते तेज पाहून पुजून...’ 
२) विशाखाचा आशय यावर विधान दिलेले आहे. त्यात अन्याय, जुलूम, विषमता यांच्याविरुद्धचा ‘आक्रोश’ असे म्हणताना एक बाब लक्षात घेतली पाहिजे की आक्रोशाकरीता कविता नसते. 
- जाहिरनामा (२५ गुण) : १) रसास्वाद – ‘संपलाच नाही भाकरीचा मार्ग’ 
२) ‘श्रमिकांच्या जीवनानुभवांचे विविध पदर जाहीरनामा उलगडून दाखवते’ असे म्हणताना जानकी आक्का सारखे संदर्भ घेवून लिहिणे. 
- संध्याकाळच्या कविता (२५ गुण) : १) रसास्वाद ‘नको मोजू माझ्या...’ 
२) ग्रेसची प्रतिमासृष्टी – प्रतिमासृष्टी सर्व कवितासंग्रहांची करूनच ठेवावी दरवर्षी असे प्रश्न विचारले जातात. 
- नामदेवाची अभंगवाणी (१५ गुण) ‘अंतर्मुखता, आत्मपरता आणि जिव्हाळा हा नामदेवांच्या कवितेचा गाभा आहे’ हे या विधानाची चर्चा करताना विधानातील मुख्य शब्दांना अनुसरून उदाहरणे देवून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. 
- बालकवींची कविता (१५ गुण) : ‘एक निसर्गकवी’ म्हणून बालकवींच्या काव्याविष्काराचा परामर्श घेताना त्यातील प्रेमभाव, रंगाची आसक्ती इ. चा विचार महत्त्वपूर्ण ठरतो. 
- या सत्तेत जीव रमत नाही (१५ गुण) : सामाजिकतेच्या पलिकडे जावून मानवी अस्तित्वाचा शोध घेणारी नामदेव ढसाळ यांची कविता मानवी??? अस्तित्वाचे जे-जे सूक्ष्मतम भाव ???? त्याचे वर्णन इथे अपेक्षित आहे. 
- ‘मृद‌्गंध (२० गुण) : संध्याकाळच्या कवितेवरही प्रतिमासृष्टी हा प्रश्न आला आहे. त्यामुले वर सांगितल्याप्रमाणे असे प्रश्न आधीपासूनच तयार असलेले फायदेशीर ठरतात. 

अशाप्रकारे प्रश्न या पेपरमध्ये विचारलेले आहेत. ज्या अभ्यासक्रमातील पुस्तकांवर प्रश्न विचारलेले नाहीत त्यावर येत्या काळात प्रश्न विचारण्याची शक्यता अधिक असते उदा. ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’ तसे आयोगाने सर्व घटक समाविष्ट करण्याचा प्रयत्न केलेला आहे.

मराठी वाङ्मय


648   14-Nov-2018, Wed

या लेखात आपण वैक‌ल्पिक विषय ‘मराठी वाङ्मय’ या पेपर I २०१८चे विश्लेषण पाहणार आहोत. मुख्य परीक्षेस ५०० गुणांसाठी वैकल्पिक विषयाचे दोन पेपर असतात. हे दोन्ही पेपर प्रत्येकी २५० गुणांसाठी असतात. ‘मराठी वाङ्मय’ या वैक‌ल्पिक विषयाचे २०१८चे पेपर पाहता काही महत्त्वाच्या नोंदी खालीलप्रमाणे आहेत. - पेपरच्या स्वरूपामध्ये २०१७च्या तुलनेत कोणताही बदल केलेला नाही. 
- प्रश्न विचारण्याची पद्धती पाहिल्यास प्रश्नात नेमकेपणा दिसतो. उदा. श्रेष्ठ कवी म्हणून अरुण कोलटकर यांची योग्यता सप्रमाण सिद्ध करा. 
- २०१८च्या मुख्य परीक्षेचा विचार करता नेमकेपणाचे प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती स्पष्ट दिसून येते. ‘जीएस’च्या पेपरमध्ये आपण हे पाहिलेले आहे. तेच वैक‌ल्पिक विषयांच्या पेपरमध्येही आपण अनुभवू शकतो. 
- Facts - तथ्य आपणास यथायोग्य पद्धतीने नोंदवता येणे येथे अपेक्षित आहे. उदा. ‘आधुनिक कविपंचक’ असे कोणाला उद्देशून म्हटले गेले आहे? का? 
- यूपीएससीत वैक‌ल्पिक विषयांचे महत्त्व जाणून, त्यासाठी अधिकाधिक श्रम घेऊन त्यातील सूक्ष्मातिसूक्ष्म घटकांचा अभ्यास करणे अपेक्षित आहे. 

मराठी वाङ्मय पेपर I स्वरूप 
एकूण गुण २५० 
वेळ ३ तास 
एकूण प्रश्न १) ८ प्रश्न प्रत्येकी ५० गुण (प्रत्येक प्रश्नात उपप्रश्न) 
२) या ८ प्रश्नांपैकी ५ प्रश्न सोडविणे आवश्यक 
३) प्रश्न क्र. १ व प्रश्न क्र. ५ सोडविणे बंधनकारक 
४) Section A व Section B मधील प्रश्न १ व ५ सोडून तीन प्रश्न सोडविणे. या तीन प्रश्नांपैकी किमान १ प्रश्न दोन्ही Section म्हणून अपेक्षित आहे. 

पेपरच्या स्वरूपावरून एक बाब स्पष्ट होते की, ‘जीएस’मध्ये दिलेले सर्व प्रश्न सोडविणे बंधनकारक आहेत. परंतु, वैक‌ल्पिक विषयाच्या पेपरमध्ये आपणास जास्तीचे प्रश्न देऊन आपल्या सोयीनुसार व आयोगाच्या सूचनांना अनुसरून प्रश्न निवडण्याची मुभा आहे. 

Section A 

Section A चा विचार करता खालील बाबी ‌आढळून येतात. 

- प्रश्नांचे स्वरूप पाहता त्याच त्या आशयाचे प्रश्न आयोगाने विचारलेले आहेत. अभ्यासक्रमाच्या घटकांचा विचार करता भाषा व भाषेची लक्षणे, लोकवाङ्मय, मराठी व्याकरण या तिघांचा विचार करता सर्वाधिक प्रश्न हे ‘भाषा’ या विषयावर विचारलेले आहेत. 

I) भाषा व भाषेची लक्षणे : (१३५ गुण) 

या घटकावर प्रश्न क्र. १ ते ४ यांचा विचार करता एकूण ९ प्रश्न विचारलेले आहेत. प्रश्न क्र. १ हा बंधनकारक असून त्यातील ५ प्रश्नांपैकी ३ प्रश्न हे भाषेवर विचारलेले आहेत. अभ्यासक्रमातील घटकांचा विचार करता खालील उपघटकांवर प्रश्न विचारलेले आहेत. 

I) प्रमाणभाषा व बोली : 
१) प्रमाणभाषा व बोली यातील संबंध 
२) डांगी बोली प्रमुख वैशिष्ट्ये 
३) वऱ्हाडी बोली शब्दसंग्रह स्वरूप वैशिष्ट्ये 

II) भाषा व भाषेची लक्षणे 
१) भाषेची लक्षणे 
२) सोस्यूर याचे भाषाविषयक दृष्टिकोन (२०१७मध्ये सोस्यूर व चॉम्स्कीवर प्रश्न) 
३) व्यावहारिक भाषा व काव्य भाषा 
४) स्तरभेदांनुसार होणारे भाषिक परिवर्तन 

III) मराठी भाषेवरील प्रभाव 
१) तेराव्या शतकातील मराठीचे वेगळेपण 
२) सतराव्या शतकातील मराठी भाषा 

वरील घटकांचा विचार करता २०१७मध्ये ‘अहिराणी’ बोली विचारली, तर २०१८ मध्ये ‘डांगी’ व ‘वऱ्हाडी’ बोली विचारली आहे. सोस्यूरचा प्रश्न २०१७ व २०१८मध्ये विचारला गेला. भाषेची लक्षणे तेरावे शतक, १७वे शतक यातील मराठी, यावर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती नियमितपणे गतवर्षीच्या प्रश्नांच्या आधारे आपण पाहू शकतो. 

II) लोकवाङ्मय (२५ गुण) 
लोकवाङ्मय २०१८मध्ये जरा दुर्लक्षित राहिले, असे म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. ‘लोककथा प्रकार’ व ‘सर्वसामान्य मराठी नाटक आणि लोकनाट्य’ यावर प्रश्न विचारलेले आहेत. 

III) मराठी व्याकरण (४० गुण) 
१) उभयान्वयी प्रत्यये व शब्दयोगी अव्यय फरक 
२) कर्तरी, कर्मणी भावे प्रयोगाचे उपप्रकार ३) विभक्ती I असे तीन प्रश्न आपण पाहू शकतो. २०१७च्या तुलनेत व्याकरणावर अधिक भर दिसून येतो. 

Section B 

यात Specific व Facts विचारण्याचे प्रमाण अधिक आहे. जर सटीक व सप्रमाण अभ्यास असेल, तर यातील प्रश्नांची उत्तरे लिहिता येतात. 

- साहित्यिक (७० गुण) : आधुनिक कविपंचक, भालचंद्र नेमाडे, नाटककार खाडिलकर व अरुण कोलटकर यावर प्रश्न विचारले आहेत. 
- महानुभाव (१० गुण) : महंदबेचे काव्य म्हणजेच धवडे यावर प्रश्न 
- संतसाहित्य (२५ गुण) : संत एकनाथ व संत कवयित्री यावर प्रश्न. 
- साहित्य समीक्षा (३० गुण) : आस्वादक समीक्षा (२०१७ स्त्री वादी समीक्षा) साहित्य समीक्षेची कार्ये 
- आधुनिक (४० गुण) मराठी कवितेवर स्त्री वादाचा प्रभाव व साहित्य, समाज आणि संस्कृती परस्परसंबंध, दलित कथा व ग्रामीण कथा 
- बखर साहित्य (गुण) : बखर साहित्य इतिहास की कल्पित 
* पंडिती काव्य (१० गुण) : तैसी आर्या मयूरपंताची 

Section B चा विचार करता एक बाब स्पष्ट होते ती म्हणजे वरील घटकांबाबतचे तथ्य (Facts) आपल्याला योग्यरित्या लिहिता येणे अपेक्षित आहे. त्यासाठी पुन्हा पुन्हा वाचन व नियमित लिखाण करणे अपेक्षित आहे. मराठी वाङ्मय हा एक महत्त्वपूर्ण वैकल्पिक विषय म्हणून यूपीएससीच्या इतिहासात स्वत:चे अस्तित्व टिकवून आहे.

जीएस-४ : मुख्य परीक्षा - २०१८


664   14-Nov-2018, Wed

यूपीएससी मुख्य परीक्षा २०१८ यातील ‘जीएस-४’ या पेपर विषयाचे विश्लेषण आपण या लेखात पाहणार आहोत. एकंदर यूपीएससी मुख्य परीक्षेतील अधि‌काधिक गुण देणारा हा विषय म्हणून ‘जीएस-४’ नीतीशास्त्र याकडे पाहिले जाते. यूपीएससी यशस्वीतेचा मूलमंत्र म्हणजे ‘वैकल्पिक विषय’, ‌‘निबंध’ आणि ‘जीएस-४’ नीतीशास्त्र असे सर्वसाधारणपणे म्हटले जाते. तसे पाहिले तर २०१७चा अपवाद सोडल्यास ‘जीएस-४’ हा नेहमीच चांगले गुण मिळविण्यासाठी वाव असणारा विषय राहिला आहे. ‘जीएस-४’ हा तत्त्वज्ञानाशी साधर्म्थ राखणारा विषय असल्यामुळे त्यासाठीची भाषाशैली व आकलन इथे महत्त्वपूर्ण ठरते. २०१८च्या पेपरवरून आपण काही बाबी स्पष्ट होतात. त्या आपण या लेखाद्वारे समजून घेणार आहोत. जेणेकरून २०१९ मध्ये त्याचा आपल्याला फायदा होण्याची दाट शक्यता निर्माण होईल. 

‘जीएस-४’ नीतीशास्त्र पेपरचे स्वरूप 

एकूण गुण - २५० (SECTION - A 130 गुण SECTION B - 120 गुण) 

वेळ - ३ तास 

प्रश्न - I) १९ (तसे पाहिल्यास ते १२ आहेत. मात्र, उपप्रश्न गृहित धरल्यास प्रश्नांची संख्या वाढते.) 
II) SECTION A - ६ प्रश्न (उपप्रश्न ७ - ६ + ७ = १३) 
III) SECTION B - ६ केसस्टडी 

शब्दमर्यादा I) १० गुणांसाठी प्रत्येकी १५० शब्द 

II) केसस्टडी : २० गुणांसाठी प्रत्येकी २५० शब्द : २०१७ चा विचार करता ‘जीएस-४’मध्ये स्वरूपाच्या बाबतीत बदल झालेला नाही. 

‘जीएस-४’ SECTION ए : विश्लेषण 

पहिल्या सेक्शनचा विचार केल्यास यात अभ्यासक्रमातील मूळ संकल्पनांवर आधारित प्रश्न विचारण्याची आयोगची वृत्ती आहे. तेव्हा यातील एकूण १३ प्रश्न हे अभ्यासक्रमही प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षपणे साधर्म्य राखतात. २०१८ मध्ये काही बदल व पारंपारिकता दिसून येते ती पाहूया. 

पारंपरिक अभ्यासक्रमातील संकल्पना 

२०१३ ते २०१८ चे पेपर पाहिल्यास एक बाब स्पष्ट होते ती म्हणजे काही घटकांवर आयोगाद्वारे पुन्हा पुन्हा प्रश्न विचारले जात आहेत. त्यातील २०१८ मध्ये विचारलेल्या संकल्पना खालीलप्रमाणे आहेत. 

१) Three basic values for civil service हा प्रश्न ज्यात सनदी सेवेतील मूल्यांचा विचार आहे. २०१३, २०१७ व २०१८ अशा तिन्ही वर्षांत विचारलेला आहे. त्यामुळे सनदी सेवेसाठीच्या मूल्यांचा अभ्यास व त्यांचे सनदी सेवेसाठी महत्त्व अभ्यासणे खूप महत्त्वाचे आहे. 
२) confilict interest ही मूलभूत संकल्पना २०१५, २०१७, २०१८ चा तिन्ही वर्षांत विचारली आहे. 
३) अभ्यासक्रमातील काही संकल्पना असे की Ethical Dileman, public interest, code of 
ethics, morality, code of conduct, right to lufamation (माहितीचा अधिकार) यावर सरळसरळ प्रश्न विचारलेले आहेत. यावरून एक बोब स्पष्ट होते की अभ्यासक्रमातील संकल्पना जर समजून घेतल्यास तर नीतीशास्त्र हा पेपर आपण अधिक चांगल्या पद्धतीने सोडवू शकतो. 
४) Environmental ethics 2014 मध्ये विचारले होते. २०१८ मध्ये 
II) सुभाषिते (Quotes) dam constrnd व त्याचे परिणाम 

जीएस ४ मध्ये दरवर्षी किमान २ सुभाषिते (Quotes) विचारली जातात. परंतु, २०१९च्या पेपरमध्ये खालील आक्षयाची सु‌भाषिते विचारले आहेत. 
* वॉरेन बफे यांचे inteqrity, intilligency of Energy यांच्या परस्पर संबंधांचे सुभाषित 
* समाजाच्या भल्यासाठी असत्यही सत्याचे रूप घेते - तिरुक्कुरल 
* अब्राहम लिंकन - True rule, Good & Evil, Government policy 
* महात्मा गांधी - Anger आणि Intderance 

त्यामुळे असे तत्त्वज्ञानाशी साधर्म्य राखणारे प्रश्न लिहिण्याचा सराव करणे गरजेचे आहे. तसे पहिल्यास वरील सर्व सुभाषिते वाचल्यावर त्यांचा अर्थ स्पष्ट होतो. 


‘जीएस-४’ या पेपरमधील केस स्टडी हा घटक १२० गुणांसाठी विचारला गेला आहे. म्हणजे साधारणपष ५० टक्के गुण हे केस स्टडीला दिलेले आहेत. यशाचा मटामार्ग यातील लेखन कौशल्य भाग १४ या लेखात केस स्टडी कशी सोडवावी याचे विवेचन केलेले होते. तसेच ‘जीएस-२’ लेख प्रकाशितही झाले आहेत. तेव्हा ते नजरेखालून घातल्यास ‘जीएस-४’ बद्दल दृष्टीकोन अधिक स्पष्ट होईल. 
२०१८ मध्ये खालील विषयांवर केस स्टडी विचारल्या आहेत. 
१. समाजातील दुर्बल घटक व प्रशासन 
२. समाजसेवा व प्रशासन कायदा 
३. सामाजिक नीतीमूल्य व मागास भाग 
४. पर्यावरणाचे नीतीशास्त्र व अर्थव्यवस्था 
५. सनदी अधिकारी व मंत्री संबंध 
६. प्रशासकीय नीतीमूल्ये 

२०१३ ते २०१८ यातील केस स्टडी या घटकाचे विश्लेषण केल्यास तोच तो पणा यात जाणवतो. जर मूलभूत संकल्पनांशी संबंधित सर्व प्रकारच्या case study समजून घेऊन सोडविण्याचा सराव केल्यास नक्कीच फायदा होईल.

जीएस-३ मुख्य परीक्षा : २०१८


5299   14-Nov-2018, Wed

यूपीएससी मुख्य परीक्षा २०१८ मधील जीएस-३ या पेपरचे विश्लेषण आपण या लेखात पाहणार आहोत. यूपीएससी मुख्य परीक्षेतील थोडा किचकट पेपर म्हणून या पेपरकडे पाहिले जाते. जीएस-३ या पेपरचे मुख्य घटक म्हणजे भारतीय अर्थव्यवस्था, कृषी, विज्ञान व तंत्रज्ञान, पर्यावरण व सुरक्षा व्यवस्था हे होत. साधारणपणे मुख्य परीक्षेचे स्वरूप पाहता या पेपरचा विचार केल्यास चालू घडामोडींची भूमिका खूप महत्त्वपूर्ण ठरते. बहुतांशी प्रश्न हे अभ्यासक्रमाशी संबंधित चालू घडामोडींवरच आधारित असतात. पुस्तकी माहितीचा इथे फारसा उपयोग होत नाही तसेच त्यावर विसंबून राहणे जीएस-३ करिता त्रासदायक ठरू शकते. 

जीएस-३ पेपरचे स्वरूप 

एकूण गुण - २५० 

वेळ - ३ तास 

प्रश्न - २०-१० प्रश्न प्रत्येकी १० गुण, १० प्रश्न प्रत्येकी १५ गुण, शब्दमर्यादा - १० गुणांसाठी १५० शब्द, १५ गुणांसाठी २५० शब्द, गेल्या वर्षीच्या तुलनेत म्हणजेच २०१७ चा विचार करता २०१८ मध्ये या पेपरमध्ये स्वरूपाच्या बाबतीत बदल झालेला नाही. 

अभ्यासक्रमातील मुख्य घटक व गुणांचे विभाजन - २०१८ 

अर्थशास्त्र - ६५ गुण (२०१७-७५ गुण) 

कृषी - ६० गुण (२०१७ - ५० गुण) 

विज्ञान व पर्यावरण - ७५ गुण (२०१७ - ७५ गुण) 

सुरक्षा व्यवस्था - ५० गुण (२०१७ - ५० गुण) 

वरील गुणांचे विभाजन बघता फक्त अर्थशास्त्र व कृषी या घटकांमध्ये १० गुण कमी-जास्त झालेले असून २०१७ च्या तुलनेत विज्ञान व तंत्रज्ञान व पर्यावरण; तसेच सुरक्षा व्यवस्था घटकांच्या प्रश्न संख्येत बदल केलेले नाहीत. मात्र, या घटकांच्या प्रश्न संख्येत बदल झालेले आहेत. उदा. २०१७ मध्ये पर्यावरण या घटकावर ३ प्रश्न विचारले होते. तर २०१८ मध्ये एकच प्रश्न विचारलेला दिसतो. 

जीएस-३ मध्ये १० गुणांसाठी विचारलेले प्रश्न व विश्लेषण : 

* शाश्वत विकासाचे ध्येय (SDG) यावर प्रश्न विचारलेला आहे. याआधी सहस्त्रक विकासाचे ध्येय (MDG) यावरही आयोगाने प्रश्न विचारलेला आहे. SDG-२०१५ ते २०३० या कालावधीसाठी असल्याने आगामी परीक्षांमध्येही अपेक्षित असणार यात शंका नाही. 

* २०१८-१९ बजेटचा विचार करता त्यातील मुद्द्यांवर प्रश्न विचारलेले आहेत. जसे की, Long term Capital Gain Tax व Divident Distribution Tax (DDT) तसेच Minimum Supper Price (MSP) म्हणजेच किमान आधारभूत किंमत जी दीडपट होण्याची तरतूद बजेटमध्ये होती त्यावर प्रश्न विचारले आहेत. 

* चालू घडामोडींचा विचार करता नक्षलवाद, सिक्कीमसारखे शंभर टक्के सेंद्रिय राज्य व चीनच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचा म्हणजेच वन बेल्ट वन रोड व सीपेक व त्यात भारताची भूमिका यावर प्रश्न विचारलेला आहे. सध्या 'शहरी नक्षलवाद' ही संज्ञाही चर्चेत आहे. त्यावरही येत्या काळात प्रश्न विचारण्याची शक्यता असणार आहे. 

* पारंपरिक अभ्यासक्रमातून प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्तीही २०१८ च्या GS-III मध्ये दिसून येते. जसे की घन कचरा (Solid Waste) व्यवस्थापन, पानथळ (Wet Land) जमिनींचा शाश्वत वापर, अन्नप्रक्रिया व Quantum Theory यावर प्रश्न विचारलेले दिसून येतात. मात्र, या प्रश्नांच्या बाबतीत खालील बाब महत्त्वाची आहे. 

प्रश्न विचारताना विशिष्ट बाबींवर प्रश्न विचारलेले आहेत. जसे की, 'Bose-Einstein Statistics' व रामसार करार यातील दोन स्थळांची उदाहरणेही विचारलेली आहेत. याचा अर्थ स्पष्ट आहे की अभ्यास करताना उदाहरणांचा विचार करणे क्रमप्राप्त ठरते. 

१५ गुणांसाठी विचारलेले प्रश्न व विश्लेषण 

* चालू घडामोडींचा वरचष्मा इथेही दिसून येतो. प्रश्न विचारताना आयोगाने चर्चेत असणाऱ्या बी. एन. श्रीकृष्ण समिती (Data Security), आपत्ती निवारणासाठीचे फ्रेमवर्क. जागतिक व्यापारातील चलनासंबंधीचे मुद्दे व प्रोटेक्शनिझम, राष्ट्रीय बायोफार्म मिशन, जैवविविधता व जैवविधता कायदा, व अमली पदार्थ तस्करी यावर प्रश्न विचारले आहेत. गेल्या वर्षभरात वरील विषय चर्चेत होते. यावर हे स्पष्ट होते की, अभ्यासक्रमातील घटकांशी सुसंगत असणाऱ्या चालू घडामोडींवर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती अधोरेखित होते. 

* नीती आयोगावर पहिल्यांदाच आयोगाने प्रश्न विचारला आहे. त्यातही 'नियोजन आयोग' व 'नीती आयोग' तुलनात्मक प्रश्न विचारला आहे. यावरून एक बाब स्पष्ट होते ती म्हणजे जर सरकारने जुने धोरण वा संस्था यांच्या जागी नवीन धोरण वा संस्था अस्तित्वात आणल्या असतील तर भविष्यात त्यावर प्रश्न विचारले जावू शकतात. असे योजनांच्या बाबतीतही होऊ शकते. 

* कृषीचा विचार करता पारंपरिक अभ्यासक्रमातील पिकांबद्दल व त्यांच्या लागवडीच्या पद्धतीबद्दल प्रश्न विचारण्याची वृत्ती २०१७ नंतर २०१८ मध्येही पहायला मिळते. तसेच कृषीबद्दलच्या योजनांचा विचार करता National Horticulture Mission यावर प्रश्न विचारलेला आहे. कृषीबाबत सर्व योजना आपल्याला माहित असणे जीएस-३ साठी महत्त्वाचे आहे. 

* उर्जेच्या बाबतीत अणुऊर्जेवर प्रश्न विचारलेला आहे. 

अपारंपरिक स्रोत चर्चेत असताना अणुऊर्जेवर प्रश्न विचारणे हे आयोगाच्या एकंदर वृत्तीबाबत सूचक असे आहे. 


जीएस-२ : मुख्य परीक्षा २०१८


2388   14-Nov-2018, Wed

यूपीएससी मुख्य परीक्षा २०१८च्या जीस-२ या पेपरविषयीचे विश्लेषण आपण या लेखात पाहणार आहोत. २९ सप्टेंबर रोजी दुपारच्या सत्रात आयोगातर्फे हा पेपर घेण्यात आला. जीएस-२ म्हणजे भारतीय राज्यघटनाप्रशासनकल्याणकारी योजना व धोरणे; तसेच आंतरराष्ट्रीय संबंध यांचा समावेश असलेला पेपर होय. गुणांचा विचार केल्यास सहजासहजी यात अपेक्षित गुण मिळत नाहीत. त्यासाठी सटीक उत्तरे, योग्य उदाहरणे व चालू घडामोडींचा चांगला अभ्यास अपेक्षित असतो. या पेपरसाठीची भाषाशैलीही राज्यघटनेला साजेशी अशी असली, तर त्याचा गुणांवर चांगलाच परिणाम दिसून येतो. 

जीएस-२ पेपरचे स्वरूप - २०१८ 
एकूण गुण : २५० 
वेळ : ३ तास 
प्रश्न : २०, १० प्रश्न प्रत्येकी १० गुण, १० प्रश्न प्रत्येकी १५ गुण 
शब्दमर्यादा : १० गुणांसाठी १५० शब्द, १५ गुणांसाठी २५० शब्द 
गतवर्षीच्या म्हणजेच २०१७च्या तुलनेत पेपरच्या स्वरूपात कोणताही बदल झालेला नाही. 

अभ्यासक्रमातील घटकांच्या आधारे गुणांचे विभाजन व प्रश्नांचे विश्लेषण 
भारतीय राज्यघटना : ११५ गुण 
या वर्षीच्या पेपरमध्ये २०१७च्या तुलनेत मुलभूत संकल्पना वा पारंपरिक प्रश्नही चालू घडामोडीच्या जोडीला विचारले गेले आहेत. एकंदरीतच भारतीय राज्यघटनेबद्दलचे आपले आकलन २०१८च्या पेपरसाठी अतिशय महत्त्वपूर्ण मानले जाते. संविधानातील घटाकांवर जर प्रश्न विचारले असतील, तर त्यांची उत्तरे योग्य पद्धतीने लिहिणे अपेक्षित आहेत. अन्यथा पेपर तपासणाऱ्या व्यक्तीचा दृष्टिकोन नकारात्मक होऊ शकतो. म्हणजे संविधानातील मूलभूत घटकांबद्दल जर आपणास योग्य पद्धतीचे आकलन नसेल, तर ते उत्तरांतून दिसून येईल. 
संविधानातील मुलभूत घटकांचा विचार करता सीएजी कलम १४८ प्रश्न विचारलेला आहे. संविधानातील नमूद संसदेच्या समित्यांवर प्रश्न असून त्यात एस्टिमेट कमिटीबद्दल प्रश्न विचारलेला आहे. आर्थिक आणीबाणी (कलम ३६०) बद्दलही, त्यासाठीची कारणे, त्यामुळे होणारा परिणामही आयोगाने विचारलेला आहे. ट्रीब्युनल्स व न्यायालय यांची तुलना व ट्रीब्युनल्सद्वारे न्यायालयाच्या अधिकारांवर येणारी गदा याबद्दलचे आपले मत विचारलेले आहे.

भारत व अमेरिका यांच्यातील लोकशाही मूल्ये कोणकोणती आहेत ते नमूद करण्यासाठीचाही प्रश्न आयोगाने विचारलेला आहे. स्थानिक स्वराज्य संस्था त्यासंबंधीची आर्थिक संसाधने; तसेच अस्तित्वात असणारे सारे आयोग मानव अधिकार आयोगात विलीन करण्याबाबतचे विद्यार्थ्यांचे मत नमूद करण्यास सांगितले आहे. हे सारे प्रश्न पारंपरिक अभ्यासक्रमांचा भाग म्हणून आपण पाहू शकतो. 
चालू घडामोडींचा मुख्य परीक्षेतील प्रश्न बनविण्यात सिंहाचा वाटा असतो. इव्हीएम व त्यासंबंधींची विश्वासार्हता टिकविण्यासंबंधीची निवडणूक आयोगासमोर असणारी आव्हाने, अनुसूचित जातींसाठीचा आयोग व धार्मिक अल्पसंख्याक यांच्या आरक्षणाविषयीचे धोरण, दिल्ली व नायब राज्यपाल यात सर्वोच्च न्यायालयाची भूमिका असे प्रश्न चालू घडामोडींच्या आधारे विचारले गेले आहेत. 

कल्याणकारी योजना व धोरणे : ६० गुण 
सर्वांसाठी स्वास्थ, भूक व त्यासंबंधीची आव्हाने व उपाय, विविध धोरणांचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम असे प्रश्न या घटकावर विचारलेले आहेत. येथे लक्षात घेण्यासारखी बाब म्हणजे, 
१. स्वास्थ धोरणावर २०१५मध्येही प्रश्न विचारलेला आहे. 
२. गरिबी, भूक यावर २०१७मध्ये व २०१८मध्ये जीएस-१मध्ये प्रश्न विचारलेला आहे. 
३. २०१७च्या ३ प्रश्नांच्या तुलनेत पर्यावरण या घटकावर २०१८मध्ये एकच प्रश्न विचारलेला आहे. २०१८मध्ये जीएस-१मध्ये या घटकावर प्रश्न विचारलेला दिसून येतो. 
४. जीएस-२ मधील घटक असले, तरी इतर पेपरमध्ये या घटकांवर प्रश्न दिसून येतात. 

प्रशासन : २५ गुण 
प्रशासन हा घटक खूप महत्त्वपूर्ण घटक आहे. जीएस-२ प्रमाणेच जीस-४ मध्येही याचे महत्व आहे. जीएस-४मध्ये या घटकावर प्रश्न विचारलेलेही आहेत. २०१८च्या जीएस-२मध्ये ‘ई-प्रशासना’वर प्रश्न विचारलेला आहे. ‘डिजिटल इंडिया’ याचे एक महत्त्वपूर्ण अंग म्हणून आपण ई प्रशासन हा घटक पाहतो. तसेच, ‘नागरिकांची सनद’ यावरही प्रश्न विचारलेला आहे. प्रशासनातील सुप्रशासनाचे घटक म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाते. अभ्यासक्रमातील घटक व सरळ प्रश्न असल्यामुळे लिहिण्यास सहज सोपे असे हे घटक आहेत. 

आंतराराष्ट्रीय संबंध : ५० गुण 
आंतरराष्ट्रीय संबंधाच्या अनुषंगाने आयोगाने आशागबात करार, अमेरिका व इराण अणुऊर्जा करार, त्यात भारताची भूमिका व भारतावर पडणारा प्रभाव याबद्दल प्रश्न विचारला आहे. भारत व इस्राइल यांचे संबंध यावरही प्रश्न विचारलेला आहे. वरील प्रश्न हे चालू घडामोंडींवर आधारित असणारे असे प्रश्न आहेत. आंतराष्ट्रीय संबंधाच्या बाबतीत अशा प्रकारे चालू घडामोडींवर आधारित प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती नियमितपणे आपण पाहू शकतो. 

जीएस-२ २०१८बद्दल निष्कर्ष 
१. अभ्यासक्रमांच्या आधारे सरळ प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती. 
२. अभ्यासक्रमातील मूलभूत संकल्पनांवर भर 
३. चालू घडामोडींची महत्त्वपूर्ण भूमिका 

असे असल्यामुळे अभ्यास करताना मूलभूत संकल्पनांना बाजूला सारून फक्त चालू घडामोडींवर भर देऊन चालणार नाही. जीएस-२ हा पेपर गुणांच्या दृष्टिने काटेकोरपणे सटीक लिहिणे गरजेचे असते. नियमित सराव व आयोगाच्या प्रश्नांचे विश्लेषण हे येथे महत्त्वपूर्ण ठरते. 

GS-I मुख्य परीक्षा - २०१८


286   14-Nov-2018, Wed

यूपीएससी मुख्य परीक्षा २०१८चा विचार करता GS-I या पेपरचे विश्लेषण आपण करणार आहोत. २९ सप्टेंबर रोजी हा पेपर आयोगातर्फे सकाळी ९ ते १२ या वेळेत घेण्यात आला. तसे पाहिले, तर या पेपरमध्ये खूप काही बदल नाहीत. पारंपरिकच स्वरूप आपणास दिसून येते. २०१७ प्रमाणेच १० प्रश्न १० गुणांसाठी व १० प्रश्न १५ गुणांसाठी विचारले आहेत.

 GS-I - २०१८ पेपरचे स्वरूप 
एकूण गुण - २५० 
प्रश्न संख्या व गुणविभाजन : १० प्रश्न १० गुणांसाठी, १० प्रश्न १५ गुणांसाठी. 
शब्दमर्यादा : १० गुणांसाठी १५० शब्द, १५ गुणांसाठी २५० शब्द 
वेळ : स. ९ ते १२ (३ तास) 

अभ्यासक्रमातील घटकांनुसार गुणांचे विभाजन 
I : इतिहास : ६० गुण 
१. संस्कृती : ३५ गुण 
२. भारताचा स्वातंत्र्यलढा : १० गुण 
३. जगाचा इतिहास : १५ गुण 

निष्कर्ष : 
१) २०१७च्या तुलनेत गुणांचे विभाजन पाहता भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यावर खूप कमी गुणांसाठी म्हणजेच १० गुणांसाठी एकच प्रश्न विचारला. २०१७ मध्ये एकूम ६५ गुणांसाठीचे प्रश्न या घटकांवर विचारले होते. 
२) जगाच्या इतिहासाचा विचार केल्यास २०१३ व २०१४ मध्ये त्यावर अधिक प्रश्न विचारलेले दिसून येतात. परंतु, नंतरच्या काळात जसे २०१७मध्ये १० गुणांसाठी ‘मलयन पेनिन्सुला’ हा प्रश्न विचारला होता. २०१८ मध्ये १५ गुणांसाठी प्रश्न विचारला आहे. 
३) भारतीय संस्कृती : २०१७ मध्ये फक्त १० गुणांसाठी एक प्रश्न विचारला होता. परंतु, २०१८ मध्ये यावर ३५ गुणांसाठीचे प्रश्न विचारून भारतीय संस्कृतीबद्दलचे महत्त्व आयोगाने अधोरेखित केले आहे. 
४) स्वातंत्र्यानंतरचा भारत या घटकावर २०१८मध्ये प्रश्न विचारलेला नाही. २०१३मध्ये या घटकावर ५० गुणांसाठी प्रश्न विचारले होते. त्यानंतर म्हणजे २०१३ ते २०१८ या काळात या घटकावर एकही प्रश्न विचारलेला नाही. याचा अर्थ नक्कीच असा होत नाही, की या घटकाकडे दुर्लक्ष केले तरी चालेल. आयोग यावर प्रश्न विचारण्याची दाट शक्यता येत्या काळात आहे. 

II) भूगोल - ८५ गुण 
१) हवामान (Climate) : १० गुण 
२) आपत्ती (Disaster) : प्रश्न विचारलेला नाही. 
३) प्राकृतिक भूगोल (Physical) : २० गुण 
४) संसाधने (Resources) : १० गुण 
५) औद्योगिक संरचना (Industrial Location) : ३० गुण 
६) शहरीकरण (Urbanisation) : १५ गुण 

निष्कर्ष : 
१) हवामान या घटकावर २०१७मध्ये एकूण ६० गुणांचे प्रश्न विचारलेले आहेत. हे प्रमाण कमी झालेले दिसले. 
२) आपत्ती निवारण यावर प्रश्न विचारणे अपेक्षित असताना विचारलेला नाही. 
३) संसाधनांवर २०१७मध्ये प्रश्न विचारलेला नव्हता, तो २०१८मध्ये विचारला आहे. 
४) शहरीकरणावर २०१७मध्ये १५ गुणांसाठी प्रश्न विचारले होते. त्यात बदल नाही. 
५) २०१८मध्ये औद्योगिकीकरणाच्या बाबतीत २०१७ला १५ गुणांसाठी विचारलेले ३० गुणांसाठी विचारले आहेत. 

III) भारतीय समाज : १०५ गुण 
१) धर्म, प्रादेशिकता व सशक्तीकरण : ३५ गुण 
२) गरिबी, लोकसंख्या, विकास : ४० गुण 
३) जागतिकीकरण परिणाम : १५ गुण 
४) महिला : १५ गुण 
निष्कर्ष : १. २०१८मध्ये भारतीय समाज या घटकाला विशेष विशेष प्राधान्य दिलेले दिसून येते. २०१७मध्ये या घटकावर ५० गुणांसाठीचे प्रश्न विचारले होते. परंतु, २०१८मध्ये यावर १०५ गुणांचे प्रश्न विचारून आयोगाने हे स्पष्ट केले आहे, की कुठल्याही घटकाला आपण बाजूला सारून परीक्षेला जाणे धोकादायक ठरू शकते. 
२. २०१७मध्ये धर्म, प्रादेशिकता व सशक्तीकरण या एकाच घटकावर आयोगाने प्रश्न विचारले होते. परंतु, २०१८चा विचार करता अभ्यासक्रमातील या घटकाशी निगडित सर्व उपघटकांवर आयोगाने प्रश्न विचारले आहेत. 
GS - I ‌व GS-III या पेपरमधील अभ्यासक्रमाचा विचार करता GS-III च्या अभ्याक्रमातील प्रश्न GS-I मध्ये विचारण्याची आयोगाची वृत्ती वारंवार दिसून येते. 
उदा. २०१७मध्ये ‘जुनो मिशन’, २०१८मध्ये IRNSS हे विज्ञान तंत्रज्ञानाशी संबंधित प्रश्न जे GS-III मध्ये विचारले पाहिजेत ते GS-I मध्ये विचारले आहेत. 
२०१८मध्ये ‘निळी क्रांती’ विचारली आहे. हाही घटक GS-III शी संबंधित आहे. 
२. GS-I व GS-II च्या बाबतीतही गरिबीबद्दलच्या शासकीय योजानांच्या बाबतीत हे दिसून येते. 
३. GS - I च्या अभ्यासक्रमाबाहेरचेही प्रश्न जे इतर GS-II ‌वा GS-III जसे पर्यावरण, शेती याबाबतही दिसून येते. 
४. तेच ते प्रश्न विचारताना दिसून येतात. उदा. भारतीय धर्मनिरपेक्षता ही पाश्चिमात्य देशांपेक्षा कशी भिन्न आहे, ते २०१४ व २०१८ दोन्ही वर्षी विचारलेली आपण पाहतो. 


सामान्य अध्ययन पेपर तीन


965   03-Nov-2018, Sat

प्रस्तुत लेखामध्ये आपण सामान्य अध्ययन पेपर ३ अंतर्गत नमूद केलेला अभ्यासक्रम तसेच या पेपरचे स्वरूप आणि व्याप्ती याचा थोडक्यात आढावा घेणार आहोत. यूपीएससीने २०१३ मध्ये मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासक्रमामध्ये बदल केलेला आहे व प्रस्तुत बदलानुसार या पेपरमध्ये तंत्रज्ञान, आर्थिक विकास, जैवविविधता, पर्यावरण, सुरक्षा आणि आपत्ती व्यवस्थापन या घटकांचा समावेश करण्यात आलेला आहे. तसेच प्रत्येक घटकामध्ये अंतर्भूत असणारे मुद्दे याची यादीही देण्यात आलेली आहे.

आर्थिक विकास

या घटकामध्ये भारतीय अर्थव्यवस्था संबंधित मुद्दय़ांचा समावेश करण्यात आलेला आहे ज्यामध्ये अर्थव्यवस्थेशी निगडित आर्थिक वृद्धी आणि आर्थिक विकास, नैसर्गिक साधनसंपत्ती व या संपत्तीच्या वापराचे नियोजन, सर्वसमावेशक वाढ साध्य करण्यासाठी सरकारमार्फत राबविले जाणारे महत्त्वाचे उपक्रम, देशातील बजेट प्रक्रिया (c), कृषी आणि कृषी संबंधित संलग्न असणारे क्षेत्रे तसेच कृषी क्षेत्राची उत्पादकता आणि स्थूल देशांतर्गत उत्पादनातील वाटा वाढविण्यासाठी सरकारद्वारे राबविल्या जाणाऱ्या विविध योजना आणि या क्षेत्राला भेडसावणाऱ्या समस्या आणि त्या सोडविण्यासाठी सरकारने आखलेली ध्येयधोरणे, औद्योगिक क्षेत्र, सेवाक्षेत्र यांसारख्या आर्थिक विकासाला आणि आर्थिक वृद्धीला अधिक गती देणाऱ्या क्षेत्रासाठी सरकारमार्फत राबविले जाणारे विविध उपक्रम, योजना, आखण्यात आलेले कायदे, भारतामध्ये परकीय गुंतवणूक वाढविण्यासाठी आखण्यात आलेली रणनीती व याचबरोबर भारताचे परकीय व्यापार धोरण व निर्यात वाढीसाठी आखलेल्या विविध उपाययोजना, दळणवळण क्षेत्र अधिक सक्षम करण्यासाठी सरकारमार्फत केले जाणारे विशेष प्रयत्न, १९९१मध्ये भारताने अवलंबिलेले आर्थिक उदारीकरणाचे धोरण आणि याचा भारतीय अर्थव्यवस्थेवर झालेला परिणाम, जागतिकीकरणाचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर झालेले परिणाम इत्यादी महत्त्वपूर्ण मुद्दय़ांचा अभ्यास या घटकाची तयारी करताना करावा लागतो.

तंत्रज्ञान – हा घटक मुखत्वे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान या अनुषंगाने आहे. या घटकामध्ये भारत सरकारने विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रामध्ये विकास घडवून आणण्यासाठी कोणत्या प्रकारच्या धोरणाची आखणी केलेली आहे, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा विकास व व्यवहार उपयोगिता, तसेच याचा सर्वसामान्यांच्या जीवनावर होणारा परिणाम, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रामध्ये भारतीयांनी केलेली कामगिरी आणि दिलेले योगदान तसेच माहिती तंत्रज्ञान, संगणक, अवकाश संशोधन, नॅनो तंत्रज्ञान, जैव-तंत्रज्ञान आणि बौद्धिक संपदा अधिकार संबंधित मुद्दे इत्यादी बाबींचा समावेश आहे आणि या संदर्भात दररोज घडामोडी घडत असतात. त्यामुळे हा घटक अभ्यासताना उपरोक्त नमूद केलेल्या प्रत्येक बाबीची मूलभूत संकल्पनेसह योग्य समाज असावी लागते.

थोडक्यात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानचा घटक अभ्यासताना विज्ञान आणि तंत्रज्ञानामध्ये लावले जाणारे राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील नवनवीन शोध, आणि या शोधामुळे होणारे फायदे आणि तोटे, बौद्धिक संपदा अधिकार तसेच याचे होणारे परिणाम इत्यादी महत्त्वपूर्ण पलूंवर भर देण्यात येतो.

जैवविविधता, पर्यावरण आणि आपत्ती व्यवस्थापन – या घटकामध्ये पर्यावरण संवर्धन, पर्यावरण आणि जैवविविधतेचा होणारा ऱ्हास व या ऱ्हासासाठी जबाबदार असणारे घटक, जैवविविधतेला निर्माण झालेला धोका, पर्यावरणीय प्रदूषण, नदी प्रदूषण, हवा प्रदूषण, ध्वनी प्रदूषण व या मुळे उत्पन्न झालेल्या समस्या, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर जैवविविधता आणि पर्यावरण संरक्षणासाठी केल्या जाणाऱ्या विविध उपाययोजना, भारत सरकारमार्फत जैवविविधता आणि पर्यावरण संरक्षित करण्यासाठी पारित करण्यात आलेले विविध कायदे व त्यांची उपयुक्तता याच बरोबर पर्यावरणीय आघाताचे मूल्यमापन इत्यादी

मुद्दे अभ्यासावे लागतात. आपत्ती व्यवस्थापन यामध्ये आपत्तीचे प्रकार (नसíगक आणि मानवनिर्मित), आपत्तीमुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या, तसेच आपत्ती निवारणासाठी सरकारमार्फत आखण्यात आलेली आपत्ती व्यवस्थापन योजना व कायदे इत्यादी मुद्दे अभ्यासावे लागणार आहेत.

सुरक्षा – सद्यस्थितीत भारताला बाह्य आणि अंतर्गत सुरक्षा अबाधित ठेवण्यासठी अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे व या समस्या देशाच्या सार्वभौमत्वाला आवाहन देत आहेत.

सुरक्षा या घटकामध्ये भारताच्या बाह्य आणि अंतर्गत सुरक्षासंबंधी मुद्दय़ांचा समावेश करण्यात आलेला आहे. यामध्ये डाव्या विचारसरणीचा दहशतवाद अर्थात नक्षलवाद, सीमेपलीकडून होणारी घुसखोरी, दहशतवाद, वाढता प्रादेशिकवाद, पूर्वेकडील राज्यामध्ये होणारी घुसखोरी व वांशिक चळवळी, जम्मू आणि काश्मीरमधील दहशतवाद, आंतरराष्ट्रीय सीमा संबंधी असणारे वादविवाद, संघटित गुन्हेगारी, अवैध पसा हस्तांतरण, सीमेवर अवैधरीत्या होणारी नशिल्या पदार्थाची तस्करी आणि याचे असणारे संघटित स्वरूप, सततचे होणारे भाषिक वाद, राज्या-राज्यांतर्गत असणारे वाद, धार्मिक दंगे, सायबर सुरक्षा संबंधित मूलभूत माहिती, माध्यमे आणि सोशल नेटवìकग साइटस याचा  होणारा वापर, त्याद्वारे देशातील सामाजिक सलोख्याला निर्माण होणारा धोका, सुरक्षिततेला निर्माण होणारे आव्हान इत्यादी बाबी आणि या आव्हानांना सामोरे जाताना भारत सरकारने आखलेली रणनीती ज्यामध्ये सीमा सुरक्षा आणि व्यवस्थापन अधिक सक्षमरीत्या राबविणे, सीमेलगतच्या भागाचा विकास घडवून आणणे, याच बरोबर सागरी सुरक्षा अबाधित राखणे इत्यादी महत्त्वाच्या बाबींचा समावेश यात आहे.

तसेच देशाची बाह्य आणि अंतर्गत सुरक्षा अबाधित राखण्यासाठी सरकारमार्फत स्थापन करण्यात आलेल्या विविध सरकारी संस्था आणि संघटना व त्यांना नेमून दिलेले कार्य याचबरोबर सरकारमार्फत वेळोवेळी केल्या जाणाऱ्या उपाययोजना व कायदे याची माहिती असणे आवश्यक आहे.

उपरोक्त चíचलेल्या जवळपास सर्व घटकांमध्ये महत्त्वाच्या संकल्पनांचाही समावेश असतो आणि या संकल्पनांचे योग्य आकलन करणे अपेक्षित आहे. या साऱ्यामुळे विषयावर प्रभुत्व निर्माण करणे सोपे होते. आपण यापुढील प्रत्येक लेखामध्ये संबंधित घटकामधील काही महत्त्वाच्या संकल्पनांवरही चर्चा करणार आहोत. उपरोक्त चíचलेले सर्व घटक अभ्यासताना या घटकासंबंधित घडणाऱ्या महत्त्वाच्या चालू घडामोडी याचीही तयारी करावी लागणार आहे. अर्थात प्रत्येक घटकाचे प्राथमिक ज्ञान असल्याशिवाय चालू घडामोडीचे योग्य आकलन करता येत नाही.