notre-dame-cathedral-fire-1880141/

‘नोत्र दाम’ची शोकांतिका


2019   22-Apr-2019, Mon

सुमारे ८०० वर्षांच्या संघर्षमय इतिहासाची साक्ष देणारी आणि अनेक मानवनिर्मित संकटे झेललेली पॅरिसमधील जागतिक वारसा वास्तू गेल्या आठवडय़ात आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडली. ज्वाळांनी वेढलेले ‘नोत्र दाम’ चर्चचे संग्रहालय पाहून जग हळहळले.

एकटय़ा फ्रान्सचाच नव्हे, युरोप-अमेरिकेचा सांस्कृतिक ठेवा असलेल्या या संग्रहालयाने युद्धे आणि महायुद्धेही अनुभवली. त्यांचा दाह सोसला. परंतु त्याचा फ्रेंच गॉथिक शैलीतील बांधकामाचा तटून उभा राहिला. ए-ाा पाऊंड, अर्नेस्ट हेमिंगवे यांच्यासह अनेक दिग्गज साहित्यिक याच वास्तूच्या सावलीत फ्रेंच संस्कृतीचे प्रतीक बनले. प्रसिद्ध फ्रेंच साहित्यिक व्हिक्टर ह्य़ूगो यांनी ‘नोत्र दाम’वर हंचबॅक ऑफ नोत्र दाम ही कादंबरी (१८३१) लिहून त्याच्या जतनाकडे लक्ष वेधले. हा सगळा इतिहास आगीच्या निमित्ताने ‘बीबीसी’च्या ऑनलाइन आवृत्तीत प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.

‘नोत्र दाम’ला लागलेल्या आगीच्या ज्वाळा गगनाला भिडल्या असतानाच त्याच्या पुनर्बाधणीसाठी देणग्या जाहीर होऊ लागल्या. त्या जाहीर करण्याची स्पर्धाच अब्जाधीशांमध्ये सुरू झाली. काही तासांत एक अब्ज डॉलर्स जमा झाले. परंतु अब्जाधीशांच्या देणग्यांवरून वादही उद्भवला आहे. याबाबतचा वृत्तांत ‘वॉशिंग्टन पोस्ट’, ‘यूएसए टुडे’सह अनेक वृत्तपत्रांनी ठळकपणे प्रसिद्ध केला आहे. त्यात फ्रान्समधील ‘यलो व्हेस्ट’ चळवळीचे प्रमुख इनग्रिड लिव्हावसिअर आणि कामगारनेते फिलीप मार्टिनेझ यांच्याबरोबरच अन्य नेत्यांच्या आक्षेपांचे दाखले देण्यात आले आहेत. ‘ते जर ‘नोत्र दाम’साठी अब्जावधी डॉलर देऊ  शकत असतील तर सामाजिक संकटात मदत करण्यासाठी आमच्याकडे पैसे नाहीत, असे कारण त्यांनी देऊ  नये,’ हे मार्टिनेझ यांचे म्हणने ‘वॉशिंग्टन पोस्ट’ने प्रसिद्ध केले आहे. कर वाचवण्यासाठी उद्योगपती देणग्या देतायत, त्यांनी प्रथम कर भरावा, अशी मागणी काही जण करीत आहेत. परंतु आपण कर वाचवण्यासाठी देणग्या देत नसल्याचे काही उद्योगपतींनी स्पष्ट केले आहे. त्याची नोंदही या वृत्तांतात घेण्यात आली आहे. काहींनी पॅरिसमधल्या गरिबांच्या उत्थानासाठी आणि बेघरांना घरे बांधून देण्यासाठीही मदतीची मागणी केली आहे. तर गरिबांना मदत आणि ‘नोत्र दाम’ची पुनर्बाधणी यांची तुलना होऊ  शकत नसल्याचे काहींचे म्हणणे आहे. अशा दोन्ही बाजू मांडण्याचा प्रयत्न या वृत्तांतांमध्ये केला आहे.

फ्रान्सचे अध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांनी ‘नोत्र दाम’ची पुनर्बाधणी पाच वर्षांत करण्याची घोषणा केली आहे. त्यांच्या राजकीय विरोधकांनीही हे काम २०२४च्या पॅरिस ऑलिम्पिकपूर्वी पूर्ण करण्याची मागणी केली आहे. परंतु या कामाला दशकभरही लागू शकते, असे वास्तुशास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे. त्याचबरोबर आतापर्यंत जमा झालेल्या सुमारे एक अब्ज डॉलरच्या देणग्या त्यासाठी पुरेशा नाहीत. त्यासाठी दोन-तीन अब्ज डॉलर लागणार असल्याच्या बातम्या प्रसिद्ध झाल्या आहेत. शिवाय या वास्तूची पुनर्बाधणी करताना आधुनिकता आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील संतुलन साधण्याचा प्रश्न हाही वादाचा मुद्दा बनला असल्याकडे ‘न्यू यॉर्क टाइम्स’ने लक्ष वेधले आहे. परंतु सध्या वादापेक्षा वास्तूच्या सौंदर्याचे किती आणि कुठे नुकसान झाले आहे, याचा आढावा घेण्याचे काम युद्धपातळीवर सुरू आहे.

‘नोत्र दाम’च्या आगीमागील नेमके कारण शोधण्याचे प्रयत्न सरकारी यंत्रणा करीत आहेत. आग लावण्यात आली की लागली, याचा शोध सुरू असतानाच कर्मठ ख्रिस्ती माध्यमांनी आणि शेकडो संकेतस्थळांनी दुसऱ्या टोकाच्या प्रतिक्रिया व्यक्त केल्या आहेत. काहींनी आगीला ‘दैवी कोप’ म्हटले आहे. सध्या ‘नोत्र दाम’चा दैवी न्याय, अशा एका सार्वत्रिक कर्मठ प्रतिक्रियेची चलती आहे. काहींनी हे दहशतवादी कृत्य असल्याचा संशयही व्यक्त केला आहे. या सर्व प्रतिक्रियांचे विश्लेषण करण्याचा आणि त्यावर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न वॉशिंग्टन पोस्टने लेखात केला आहे.

‘नोत्र दाम’ हानीच्या सर्वेक्षणास आणखी आठवडाभर लागण्याची शक्यता आहे. परंतु जसजशी सर्वेक्षणाची माहिती बाहेर येत आहे, तसतसे कॅथलिक नागरिक, कला इतिहासप्रेमी आणि मधुमक्षीकाप्रेमींचे चेहरे उजळत आहेत. त्यांच्या मनातील भावना एबीसी न्यूज आणि बीबीसीच्या ऑनलाइन वृत्तांतात टिपण्यात आल्या आहेत. ‘नोत्र दाम’मधील कलावास्तूच्या हानीचे प्रमाण कमी आहे. मधमाशांच्या वसाहतीही वाचल्या आहेत. एवढय़ा मोठय़ा आगीतूनही ‘नोत्र दाम’चे चिमुकले रहिवासी बचावले आहेत. आगीत सुमारे दोन लाख मधमाशा नष्ट झाल्याचे प्राथमिक वृत्त होते, परंतु त्यांची गुणगुण कानांना सुखावत आहे, असे ‘बीबीसी’च्या वृत्तांतात म्हटले आहे. त्यांचा जीव वाचणं हा एक चमत्कारच असल्याच्या भावना व्यक्त होत आहेत.

donald-trump-mueller-report-1880137/

संशयास्पद निर्दोषत्व!


2934   22-Apr-2019, Mon

इंग्रजीत एक वचन आहे : अ‍ॅबसेन्स ऑफ एव्हिडन्स इज नॉट एव्हिडन्स ऑफ अ‍ॅबसेन्स. कित्येकदा एखादी गोष्ट आढळली नाही ही बाब, ती गोष्ट अस्तित्वात नसल्याचा पुरावा ठरू शकत नाही! अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या, अध्यक्षपदाचा प्रचार ते व्हाइट हाऊस या मार्गातील अनेक कथित गैरप्रकारांचा धांडोळा घेणारा बहुप्रतीक्षित आणि आता बहुचर्चित ‘रॉबर्ट म्युलर अहवाल’ संपादित स्वरूपात प्रकाशित झाल्यानंतर त्याला उपरोल्लेखित वचन लागू पडते. अमेरिकी अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत ट्रम्प जिंकावेत यासाठी त्यांच्या प्रचार यंत्रणेने रशियन (सरकारी व बिगरसरकारी) मंडळींशी संधान बांधले का आणि त्यांचे कथित साटेलोटे पडताळण्यासाठी झालेल्या तपासात तोवर अध्यक्ष बनलेले ट्रम्प यांनी हस्तक्षेप केला का, या दोन प्रमुख मुद्दय़ांवर ४४८ पानी म्युलर अहवालात भर देण्यात आला.

रशियन हस्तक्षेप झाला हे म्युलर सिद्ध करू शकले. रशिया व ट्रम्प यांच्या सहकाऱ्यांचे उद्दिष्ट (ट्रम्प यांचा विजय) एकच होते, हे तर स्पष्टच होते. मात्र, रशियन आणि ट्रम्प यांच्या यंत्रणांचे या बाबतीत संगनमत होते, हे म्युलर नेमकेपणे सिद्ध करू शकले नाहीत. त्याचप्रमाणे, या प्रकरणाशी संबंधित झालेल्या तपासात आणि पर्यायाने न्यायप्रक्रियेत अमेरिकेचे अध्यक्ष या नात्याने ट्रम्प यांनी ‘गुन्हेगारी स्वरूपाचा हस्तक्षेप’ केला का, याविषयीदेखीलठोस पुरावे म्युलर यांना आढळले नाहीत. मात्र या बाबतीत संशयाला जागा असल्याचे त्यांनी अनेक ठिकाणी नमूद केले आहे. त्यांचे एक विधान पुरेसे सूचक आहे, ते असे- इतक्या सखोल तपासानंतर आमची अशी खात्री पटली असती, की अध्यक्षांनी खरोखरच न्यायप्रक्रियेत हस्तक्षेप केलेला नाही, तर आम्ही नक्कीच तसे म्हटले असते. पण असा निष्कर्ष आम्हाला काढता येत नाही!

म्युलर अहवालातील या संदिग्धतेला ट्रम्प यांनी व्यक्तिगत विजय मानला आणि स्वतच स्वतला निर्दोष ठरवून टाकले हे त्यांच्या एकूण स्वभावाशी आणि कार्यपद्धतीशी सुसंगतच होते. रशियन हस्तक्षेपाविषयी चौकशी करण्यासाठी विशेष वकिलांची (रॉबर्ट म्युलर) नियुक्ती झाल्याचे समजताच ट्रम्प कशा प्रकारे हादरले, हेही अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. गेल्या महिन्यात अमेरिकेचे अ‍ॅटर्नी जनरल विल्यम बार यांनी म्युलर अहवालाचा चार पानी सारांश प्रसिद्ध केला आणि त्यात ट्रम्प यांच्याविरोधात पुरेसे पुरावे नसल्याचे त्यांनी जाहीर केले होते.

त्या सारांशापेक्षा परवा प्रकाशित झालेला संपादित अहवाल फार वेगळा नसेल, हे अपेक्षित होते. तरीही काही बाबी गंभीर आहेत आणि अमेरिकेतील लोकशाही व्यवस्थेविषयी चाड असलेल्यांसाठी त्या चिंताजनक ठरतात. रशियन हस्तक्षेपाचा मुद्दा सर्वात धोक्याचा ठरतो. व्लादिमीर पुतीन यांचे सरकार आणि रशियातील सरकारधार्जिण्या कंपन्यांनी, व्यक्तींनी २०१६ मध्ये झालेल्या अमेरिकी अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत जनमतावर प्रभाव टाकण्यासाठी आणि ट्रम्प यांच्या प्रतिस्पर्धी उमेदवार डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या हिलरी क्लिंटन यांची ई-मेल्स हॅक करून त्यांच्या प्रचारात गोंधळ उडवून देण्यासाठी काय काय केले, याची साद्यंत माहिती अहवालात आहे.

ट्रम्प दोषी आहेत वा निर्दोष आहेत यापेक्षाही आजवर जी बाब केवळ गावगप्पांमध्ये चर्चिली जायची, तिचे पुरावेच म्युलर यांनी मांडले ही बाब अमेरिकी नागरिकांना हादरवणारी आहे. भविष्यात अशा किती निवडणुकांमध्ये रशियन किंवा बाह्य़शक्तींचा हस्तक्षेप होऊ शकतो आणि तो कसा रोखायचा याविषयीच्या मंथनात ट्रम्प यांनीही सहभागी होणे गरजेचे आहे. त्याऐवजी ‘संगनमत नाही’ आणि ‘हस्तक्षेप नाही’ (नो कोल्युजन, नो ऑब्स्ट्रक्शन) इतके शब्द वापरत स्वतची पाठ थोपटून घेणारे ट्रम्प, रोम जळत असताना फिडलवादनात मग्न असलेल्या निरोपेक्षा वेगळे नाहीत!

म्युलर यांच्यामार्फत चौकशी सुरू असताना ट्रम्प यांनी त्यांच्या तत्कालीन अ‍ॅटर्नी जनरलपासून व्हाइट हाऊस आणि विधि खात्यातील अधिकाऱ्यांना प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष धमकावले. खुद्द म्युलर यांच्याकडून ही चौकशी पूर्ण होऊ नये यासाठी विविध उपाय शोधले. अध्यक्षांची थेट चौकशी सुरू नाही असे जाहीर करण्याविषयी त्यांनी काही अधिकाऱ्यांना हुकूम दिले. जे अधिकारी बधले नाहीत, त्यांची जाहीर निर्भर्त्सना करण्यापर्यंत ट्रम्प यांची मजल गेली होती. हे सगळे करण्याऐवजी ट्रम्प गप्प बसले असते, तर किमान न्यायप्रक्रियेत हस्तक्षेप केल्याच्या संशयातून त्यांची सुटका झाली असती. पण म्युलर तपास सुरू झाल्यापासूनच काही तरी उघडकीस येणार ही भीती त्यांच्या मनात पक्की बसली होती. असे काही उघडकीस आलेले नसले, तरी अमेरिकेचा पहिला ‘संशयास्पद’ अध्यक्ष यावर म्युलर अहवालातून शिक्कामोर्तब मात्र नक्कीच झालेले आहे.

artificial-intelligence-and-human-conversation-1880127/

कृत्रिम प्रज्ञा आणि मानवी संभाषण


1308   22-Apr-2019, Mon

कृत्रिम बुद्धिमत्तेला मानवी संभाषण यायला हवे. ही शक्यता काही दशके दूर वाटली तरी अशक्य नक्कीच नाही.

मानवी बुद्धिमत्तेचा सर्वात सुंदर आविष्कार कुठला हे ठरवायचे झाल्यास ‘संवाद व भाषेला’ पहिल्या पाचमध्ये नक्कीच स्थान मिळावे. जगात साधारणपणे सात हजार भाषा वापरात असून सर्वात जास्त बोलली जाते अनुक्रमे चिनी मॅनडरीन, स्पॅनिश, इंग्लिश, फ्रेंच, अरेबिक, हिंदी, बंगाली, रशियन, जपानी, जर्मन इत्यादी. आपल्या देशात तर बघायलाच नको. एकंदर २२ प्रमुख भाषा व ७८० बोलीभाषा वापरात आहेत.

पण भाषा हा तितकाच क्लिष्ट विषय. त्यात व्याकरण, वाक्प्रचार, म्हणी, गद्य-पद्य, औपचारिक-अनौपचारिक, उपहास-चेष्टा, भाषांतर व प्रादेशिक छटा असे अनेक पदर. परत मग विविध प्रकारचे उच्चार आणि शेवटी आकलन. गणितातला तरबेज गडी भाषेच्या विषयात फारशी रुची नसल्यामुळे म्हणा, अगदीच काठावर पास होतोय. तीच गत भाषेची आवड असलेल्यांची. ते बिचारे गणितात एकदम जेमतेम, असे चित्र शालेय जीवनात आपण बरेचदा अनुभवले असेल. पण मशीनला भाषा शिकवायची असल्यास? शून्य व एक अशी फक्त ‘बायनरी’ भाषाच समजणारा बिचारा संगणक. त्याने वरील सर्व क्लिष्ट ज्ञान, त्यातील बारकावे शिकून आपल्याशी माणसाप्रमाणे बोलावे, परत अनुभवातून प्रगतीही करावी ही अपेक्षा. आधी लिहिल्याप्रमाणे एआयचा (कृत्रिम प्रज्ञा) ‘आयक्यू’ सध्या फक्त एका सहा वर्षांच्या मुलाइतकाच प्रगत झालाय, मग त्याने एका प्रौढ मनुष्यासारखे ऐकावे, बोलावे ही शक्यता काही दशके दूर वाटली तरी अशक्य नक्कीच नाहीय. तेव्हा आजचे सदर ‘कॉन्व्हर्सेशनल एआय’ म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या माध्यमातून मानवी संभाषण या विषयावर.

कितीही किचकट असले तरी कृत्रिम बुद्धिमत्तेला मानवी संभाषण यायलाच हवे, पण एआय गणिती संख्याशास्त्रावर आधारित तर नैसर्गिक भाषेत सूत्र, समीकरणांचा लवलेशही नाही. मग कसं काय कोडं सोडवायचं? उत्तर फारच सोप आहे – ‘अनुभवातून, उदाहरणातून, आधीच्या डेटातून’.  सुरुवातीला एकाच भाषेवर लक्ष केंद्रित करू. म्हणूनच या एआयप्रणाली सर्वत्र उपलब्ध असलेला मानवी भाषांसंबंधी डेटा वापरून शिकतात. जसे शब्दकोश, वर्तमानपत्रे, पुस्तके, इंटरनेटवरील संबंधित मजकूर तसेच ऑडिओ डेटा म्हणजे भाषणे, उच्चार, भाषांतर इत्यादी.

‘नॅच्युरल लँगवेज प्रोसेसिंग व स्पीच’ या एआयच्या प्रमुख शाखा असून त्यातील उपशाखा आहेत. १) नॅच्युरल लँग्वेज अंडरस्टँडिंग (आकलन). २) नॅच्युरल लँग्वेज जनरेशन (निर्माण). ३) कंटेंट एक्स्ट्रॅक्शन (मजकूर शोधणे). ४) सेंटिमेंट अनॅलिटिक्स (अभिप्राय). ५) क्लासिफिकेशन (वर्गीकरण). ६) स्पीच टू टेक्स्ट (ध्वनी ते शब्द). ७) टेक्स्ट टू स्पीच (शब्द ते ध्वनी). ८) ट्रान्सलेशन (भाषांतर). हे झाले शास्त्रीय वर्गीकरण. व्यावसायिक वापरासाठी हल्ली सहज उपलब्ध असेलेले प्रॉडक्ट्स, ज्यातील बरेच ‘व्हच्र्युअल एजंट्स’ तुम्ही कळत-नकळत वापरलेही असतील. ते पुढीलप्रमाणे –

१) चॅट-बॉट : मर्यादित स्वरूपात, ठरलेल्या विषयांवर लिखित संभाषण, चॅट माध्यमातून.

२) ईमेल-बॉट : ठरवून दिलेल्या विषयांवर नवीन ईमेल पाठवणे, आलेल्या ईमेल्सना उत्तर किंवा त्यांचे ग्राहक सेवा अर्जामध्ये ‘ऑटोमॅटिक’ रूपांतर.

३) व्हॉइस-बॉट : यात एक प्रकार ठरलेल्या विषयांवर शाब्दिक संभाषण, वरील चॅट-बॉटचा ध्वनी आविष्कार. दुसरा प्रकार म्हणजे अ‍ॅमेझॉन अलेक्सा, गुगल असिस्टंट, अ‍ॅपल सिरी वगैरे स्मार्ट व्हॉइस सव्‍‌र्हिसेस.

४) ट्रान्सलेशन-बॉट : लिखित वा बोललेल्या शब्दांचे भाषांतर.

५) सेंटिमेंट-अनॅलिटिक्स व क्लासिफिकेशन : संभाषण ऐकून वा मजकूर वाचून त्यातील ठरावीक शब्दांवरून भावना, अभिप्राय शोधणे.

६) कंटेंट-बॉट : यात एक प्रकारे संभाषण ऐकून वा मजकूर वाचून सारांश काढणे, महत्त्वाचे शब्द शोधणे. दुसरा प्रकार त्याविरुद्ध, दिलेल्या विषयावर मजकूर निर्माण करणे, बोलून दाखवणे.

काही प्रत्यक्ष वापरात असलेली निवडक उदाहरणे व किस्से.

१) गौरव एका टेलिकॉम कंपनीच्या ग्राहक सेवा शाखेत कामाला आहे. कंपनीच्या ग्राहकांना फोन, ईमेल, चॅट माध्यमातून विविध माहिती पुरविणे, त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देणे, नवीन ऑर्डर वा तक्रार नोंदवून घेणे, नवीन प्रॉडक्ट्सचे मार्केटिंग अशी सेवा तो व त्याचे हजारो सहकारी पुरवीत असतात. जागतिक सरासरीनुसार ३०-४० टक्के वेळा यातील माहिती व संभाषण अत्यंत सोपे, एकाच प्रकारचे असते. जसे माझी बिल रक्कम किती? वायफाय बंद आहे, वगैरे. यातील बरेच ट्रॅफिक हल्ली रोबोटिक ‘व्हच्र्युअल एजंट्सकडे’ वळविले जाते, ज्याला ‘डीफ्लेक्शन’ म्हणतात. हे बॉट प्राथमिक कामे स्वत: पूर्ण करून गरज पडल्यास किंवा ग्राहकाने मागणी केल्यास ‘मानवी एजंट्सकडे’ फोन, चॅट हस्तांतरित करतात, ज्याला ‘वॉर्म-ट्रान्सफर’ म्हणतात. कंपनीला फायदा खर्च, गुणवत्ता व उपलब्धता आणि ग्राहकांना लगेचच सेवा मिळाल्यामुळे वेळ वाया जाणे, अचूक व योग्य माहिती कधीही, कुठेही मिळवता येणे इत्यादी. पण मुख्य म्हणजे कंपनीचा सेवा पुरविण्याचा काही प्रमाणात वाचलेला खर्च, व्यावसायिक स्पर्धेमुळे काही टक्के तरी, ग्राहकांपर्यंत सुटीच्या रूपात पोहोचतोय. पण गौरवसारख्या कर्मचाऱ्यांचे काय, हा प्रश्न आहेच. एक तर बॉट फक्त प्राथमिक २०-३० टक्के कामेच सध्या ‘ऑटोमेट’ करू शकतात. दुसरे गौरवसारखे अनुभवी कर्मचारी, नवीन किंवा नाराज ग्राहकांना वैयक्तिक चर्चेसाठी जास्त वेळ देऊ  शकतात, ज्याने सर्वाचाच फायदा होतो. ज्या कंपन्यांना ग्राहक सेवेसाठी प्रचंड प्रमाणात मनुष्यबळ लागते त्यांना एक उपयुक्त सुविधा या बॉट्सने निर्माण केली. तुम्ही पण प्रयत्न करा पुढील संकेतस्थळी जाऊन. तिथे उजवीकडे सर्वात खाली एक ‘चॅट आयकॉन’ दिसेल. त्यावर क्लिक करा. (https://www.airtel.in/help/).

२) अनोळख्या ठिकाणी आपण रस्ता चुकलोय आणि तिथली भाषा येत नाही. हल्ली मोबाइल अ‍ॅपवर ‘लँग्वेज ट्रान्सलेटर’ उपलब्ध असतात. व्हॉइस व टेक्स्ट माध्यमात. गरजेला कामी पडणारी व प्राथमिक स्वरूपाची कामचलाऊ सुविधा मिळते, तीही फुकट. (https://translate.google.com/)

३) एका जागतिक बँकेच्या ग्राहक सेवा केंद्रात दिवसाला लाखो ईमेल्स येतात, तितकेच फोन कॉल, चॅट. काही साधारण माहिती मागणारे, काही नवीन प्रॉडक्ट, ऑर्डरविषयी चौकशी वगैरे. पण यातील काही टक्के कॉल वा ईमेल अत्यंत नाराज, चिडलेले, सोडून जाऊ  शकणाऱ्या ग्राहकांचे असू शकतात. साहजिकच अशा ग्राहकांना वेगळ्या पद्धतीने हाताळण्याची गरज असते. सेंटिमेंट-अनॅलिटिक्स व क्लासिफिकेशन वापरून अशी संभाषणे वेगळी करता येतात. त्यातील ठरावीक शब्दांवरून. परत हीच मंडळी समाजमाध्यमांवर बँकेबद्दल नकारात्मक टिप्पणी तर पोस्ट करीत नाहीत ना यावरही हे बॉट्स देखरेख ठेवून असतात. मग हे काम वेगळ्या टीमकडे दिले जाते.

४) सध्या निवडणुका सुरू आहेत. काही दिवसांपूर्वी एका प्रसिद्ध वृत्तपत्रात सत्ताधारी पक्षाच्या सर्वात मोठय़ा नेत्याने २०१९ मध्ये केलेली सर्व भाषणे व त्यातील सर्वाधिक वापरलेल्या शब्दांचा उतरत्या क्रमाने आलेख, त्याचबरोबर बाजूला असाच आलेख २०१४ मधला दाखवून अत्यंत सुंदररीत्या दोन निवडणुकांमधील बदललेले विषय, मुद्दय़ांबद्दल भाष्य केले होते. ही सर्व भाषणे जर १०० हून अधिक धरली, सरासरी एक भाषण एक तास आणि एक मिनिटात दीडशे शब्द (जागतिक सरासरी) तरी आपण नऊ  लाख शब्द ऐकून, त्यातील ठरावीक शब्द वेगळे काढून, मग शेवटी त्यांचा आलेख वगैरे बनविणे किती किचकट व वेळखाऊ  काम असेल? परत रोज नवीन भाषण, म्हणजे परत रोज ‘रीपीट’. इथे कामी येते स्पीच अनॅलिटिक्स. सर्वप्रथम ‘व्हॉइस’ क्लिप्सना लिखित शब्दांमध्ये रूपांतरित केले जाते, ‘स्पीच टू टेक्स्ट’ एआयप्रणाली वापरून. पुढची पायरी ‘कीवर्ड’ सर्च करून कुठले शब्द किती वेळा उच्चारले अशी माहिती. मग त्यावरून ‘डेटा व्हिज्युअलायझेशन’ म्हणजे हाती आलेल्या माहितीचा प्रदर्शनीय अहवाल बनविणे. ज्यात आलेख, सारांश वगैरे आले. पुढील संकेतस्थळ पाहा-  (https://wordcounter.net/)

५) हल्ली सर्रास वापरत असलेले न्यूज अ‍ॅप ‘कंटेंट ऑटोमेशन’ नामक एआय प्रणालीचा वापर करून विविध स्रोतांतून बातम्या गोळा करतात व पूर्ण स्वयंचलित पद्धतीने प्रत्येक बातमीचा सारांश बनवितात, जो आपल्याला अ‍ॅपमध्ये सादर होतो.

उदाहरणार्थ (https://inshorts.com/).

‘रॅपिड६०’ नामक एआय प्रणाली, मिळवलेली प्रत्येक बातमी काटछाट करून केवळ ‘साठ शब्द आणि एक सूचक फोटो’ अशा छोटय़ा रूपात सादर करते.  ‘नॅच्युरल लँग्वेज प्रोसेसिंग व स्पीच’ मध्ये आजपर्यंत सर्वात जास्त संशोधन, गुंतवणूक झाली आहे. जगातील प्रमुख पाच तंत्रज्ञान कंपन्यांचे स्वत:चे असे स्मार्ट व्हॉइस सव्‍‌र्हिसेस ब्रँड आहेत. अमेझॉन- अलेक्सा, गुगल- असिस्टंट, अ‍ॅपल- सिरी, मायक्रोसॉफ्ट- कोर्टाना, फेसबुक- अजून प्रतीक्षेत. अजून एक कंपनी ज्याबद्दल आवर्जून लिहावेसे वाटते ती म्हणजे ‘आयबीएम’. यांच्या ‘मिस् डीबेटर’बद्दल आपण पूर्वीच्या सदरात बघितलेच आहे. तिने ‘कृत्रिम संभाषण’ एका वेगळ्याच पातळीवर नेऊन ठेवलंय. अर्थात अजून बरीच मजल मारायची आहे पुढच्या दोन दशकांत. जोपर्यंत एआय एनएलपीप्रणाली ‘टुरिंग टेस्ट’ पास नाही होत तोपर्यंत तरी आपण या बॉट्सना बाळबोधच म्हणू, संभाषणचातुर्यात.

लेखक टाटा कन्सल्टन्सी सव्‍‌र्हिसेसमध्ये साहाय्यक उपाध्यक्ष आणि सध्या अ‍ॅनालिटिक्स आणि इनसाइट्सच्या यूएसए सेंटरचे प्रमुख म्हणून कार्यरत आहेत.

loksatta-editorial-on-jet-airways-crisis-1878363/

सरकारी समाराधना


312   21-Apr-2019, Sun

उद्योग मरतो. पण उद्योगपतींचे बाळसे तसूभरही कमी होत नाही.. उद्योग बँकांच्या गळ्यात मारला जातो. हेच ‘जेट’चे झाले..

हवाई वाहतूक जगात सर्वाधिक वेगाने वाढणाऱ्या आपल्या देशात मृत पावणाऱ्या विमान कंपन्यांचाही वेग सर्वाधिक असावा यास काय म्हणावे? औद्योगिक उत्पादन निर्देशांकाने नीचांक गाठलेला, बँकांच्या कर्जाचे डोंगर हाताबाहेर गेलेले, अनेक कंपन्यांचे प्रवर्तक दिवाळखोरीच्या मार्गावर आणि तरीही भांडवली बाजाराचा निर्देशांक चढाच, हे कसे? या अशा विसंवादाने भरलेल्या आणि या विषयी पूर्णपणे अनभिज्ञता दाखवणाऱ्या आपल्या देशात त्यामुळे जेट ही दुसऱ्या क्रमांकाची हवाई वाहतूक कंपनी अखेर बंद पडली याचे आश्चर्य वाटून घ्यावे काय? ही बंदावस्था तात्पुरती आहे असे कंपनीतर्फे सांगितले गेले. पण आपल्या देशाच्या इतिहासात तात्पुरती बंद पडलेली विमान कंपनी पुन्हा जिवंत झाल्याचा एकही दाखला नाही.

या इतिहासास आपण अपवाद आहोत असे जेटने सिद्ध केल्यास ते कौतुकास्पद ठरेल. पण त्या कंपनीच्या आर्थिक अवस्थेकडे नजर जरी टाकली तरी असे होणे किती अवघड आहे, हे जाणवेल. आता या सगळ्याचे शवविच्छेदन सुरू होईल पण या कंपनीत चाकरी करणाऱ्या साडेसोळा हजार जणांच्या कुटुंबांचे काय याविषयी चकार शब्ददेखील कोणी काढणार नाही. परंतु कर्मचाऱ्यांना आणि धनकोंना होरपळून टाकणाऱ्या या उन्हाळ्यात या जेट नाटय़ाचे सूत्रधार, कंपनीचे प्रवर्तक नरेश गोयल आणि कुटुंबीय हे किंग फिशरचा प्रवर्तक विजय मल्या याच्याप्रमाणे लंडनमधल्या सुखद वातावरणात निवांत असतील. कारण ते ब्रिटिश नागरिक आहेत आणि आता जेट ही त्यांची डोकेदुखी नाही. ती त्यांनी कधीच स्टेट बँक ऑफ इंडियाच्या गळ्यात मारली आहे.

हे जेटचे झेंगट स्टेट बँकेला आपल्या गळ्यात घ्यावे लागले कारण या बँकेचे हजारो कोटी रुपयांचे कर्ज या कंपनीत अडकले आहेत. म्हणजे आता ते सोडवणे ही बँकेची जबाबदारी. कंपनीचे अध्यक्ष गोयल काखा वर करून निवांत आहेत. हे पैसे सोडवायचे तर जेटसाठी नवा कोणी तारणहार लागणार. तो शोधण्याचा प्रयत्न खरे तर गोयल यांनी करायला हवा. पण त्यांचे म्हणणे मी हा प्रयत्न करायचा तर विमान कंपनी चालू ठेवा. ती ठेवायची तर आणखी १५०० कोटी रुपये द्या. ते द्यायला आपल्या बँका तयार नाहीत. ते योग्यच. कारण असा पसा देणे म्हणजे संचित तोटा वाढवत नेणे. जेटचा गेल्या काही महिन्यांतील दिवसाचा तोटा २१ कोटी रुपये इतका आहे. यावरून ती किती अव्यावसायिक पद्धतीने चालवली जात होती ते लक्षात येईल.

ती आणखी चालवू दिली असती तर तोटाच तेवढा वाढला असता. बँकांनी अधिक निधीस नकार दिल्याने ते टळेल. पण त्यामुळे या उद्योगपती म्हणवणाऱ्या व्यापारी इसमाने आपली ही २५ वर्षांची कंपनी सरळ बंद केली. जेट हे माझे लाडके अपत्य असे गोयल म्हणतात. लाडक्याबाबत त्यांचे हे असे वर्तन. आता गोयल यांचे हे मृतवत अपत्य वाचवणे वा न वाचल्यास त्याचे पुढे काही करणे ही सर्व डोकेदुखी स्टेट बँकेची. बँकेने त्या दिशेने काहीही केले नाही तर या इतक्या प्रचंड कर्जावर पाणी सोडावे लागणार आणि काही करायला जावे तर या कंपनीसाठी नवा गुंतवणूकदार शोधावा लागणार. तो मिळाला तरी बँकेला विचारणार : इतक्या कर्जासकट मी ही कंपनी का घ्यावी? म्हणजे मग बँकेला कर्जाचा काही वाटा सोडून द्यावा लागणार.

आर्थिक परिभाषेत यास हेअरकट असे म्हणतात. म्हणजे काहीही झाले तरी हजामत होणार ती बँकांचीच. विजय मल्या यांची किंगफिशर एअरलाइन बुडाली तेव्हाही बँकांनाच स्वतचे कर्ज असेच तासून घ्यावे लागले. हे झाले विमान कंपन्यांचे. त्याखेरीज असे असंख्य उद्योग दाखवून देता येतील की त्यांनी राम म्हटला आणि बँकांना घोर लागला.

कुडमुडी भांडवलशाही म्हणतात ती हीच. याचे व्यवच्छेदक लक्षण म्हणजे उद्योग मरतो. पण उद्योगपतींचे बाळसे तसूभरही कमी होत नाही. यातील संतापजनक बाब म्हणजे इतक्या प्रकरणांत हात पोळून घेतल्यानंतरही आपल्याकडच्या परिस्थितीत एका पचीही सुधारणा नाही. या निर्लज्जावस्थेचे जेट हे ताजे प्रतीक. गेल्या वर्षांपासून या कंपनीची परिस्थिती तोळामासा आहे, याची जाणीव अनेक वित्तसंस्थांना होती आणि तशी ती करूनही दिली जात होती. तरीही या कंपनीने चांगली वर्षांवर्षांची आगाऊ तिकीट विक्री केली. या तिकीट विक्रीतून तब्बल ३,५०० कोटी रुपये जेटने गोळा केले. ते जमा होत असताना आपले दुकान उद्या सुरू राहणार आहे की नाही याची चिंता कंपनीला भेडसावत होती. तरीही आगाऊ तिकीट विक्री केली गेली. परिणामी ज्यांनी ज्यांनी जेटवर भरवसा ठेवून आपल्या सुट्टय़ा आदी प्रवासांची नोंदणी केली ते सगळे आता लटकले. याचा साधा अर्थ असा की डोक्यावर असलेल्या प्रचंड कर्जाव्यतिरिक्त जेटला आपल्या ग्राहकांचे हे आगाऊ घेतलेले ३,५०० कोटी रुपये परत करावे लागणार आहेत. याच्या जोडीला सहा महिन्यांहून अधिक काळ थकलेले कर्मचाऱ्यांचे वेतन-भत्ते लक्षात घेतले तर जेटसमोरील संकटांचा डोंगर किती अवाढव्य आहे, हे कळेल.

तो तसा वाढत असताना गोयल आणि कंपूने काहीही केले नाही ही यातील संतापाची बाब. हे गोयल मूळचे एका विमान वाहतूक कंपनीत कारकून. तेथपासून स्वतची कंपनी काढेपर्यंत त्यांचा झालेला प्रवास निर्वविाद कौतुकास्पद. पण हे कौतुक तेथेच संपायला हवे. गोयल यांना त्याचे भान राहिले नाही आणि ते देणाऱ्या व्यवस्था खिशात असल्याने त्यांना ते कोणी आणूनही दिले नाही. वास्तविक ही नोंदणीकृत कंपनी. म्हणजे गोयल यांच्या या कंपनीत लाखो गुंतवणूकदार आहेत. म्हणजे त्यांवर त्यांचाही तितकाच हक्क. पण आपल्याकडे तो केवळ कागदोपत्रीच राहतो. कारण आपण स्थापन केलेली आहे म्हणजे ही कंपनी आपलीच जहागिरी आहे, असाच दृष्टिकोन आपल्याकडे उद्योगपती म्हणवून घेणाऱ्यांचा असतो. नवसाने झालेला आहे म्हणून गद्धेपंचविशीतील पोरास काही कोणी मांडीवर घेऊन बसत नाही. गोयल यांना हे कधीही लक्षात आले नाही.

‘माझी कंपनी, माझी कंपनी’ म्हणून ते ज्यात त्यात लुडबुड करीत राहिले. अशा वेळी बाजारपेठ नियंत्रक, गुंतवणूकदार आदींनी त्यांना सरळ करावयास हवे होते. त्यासाठी आवश्यक ती पाश्चात्त्य अर्थशिस्त आपल्याकडे नाही. एतिहाद या कंपनीने गुंतवणूक केलेली असतानाही अमेरिकी डेल्टा कंपनीशी हे गोयल जेटच्या मालकीसाठी बोलणी करीत होते. जेटचा समभाग दीडशे रुपयांच्या आसपास असतानाही ३०० रुपये दराने तो घेण्याची डेल्टाची तयारी होती. पण गोयल यांना ४०० रुपये प्रतिसमभाग हवे होते. ते देण्यास डेल्टाने नकार दिला. परिणामी तो व्यवहार फिसकटला आणि अंतिमत: जेटमध्ये डेल्टाने गुंतवणूक केलीच नाही. पण ज्यांनी केली होती त्या एतिहादसारख्यांनीही ती काढून घेतली. टाटाही पुन्हा जेटकडे फिरकले नाहीत. कारण गोयल यांचा दुराग्रह.

असे झाल्यावर यात बुडतात ते गुंतवणूकदार, ग्राहक आणि अशा उद्योगांतील कर्मचारी. त्यांची फिकीर कोण करतो? स्वतचा प-पचा खर्च कंपनीकडून वसूल करणारे गोयल यांच्यासारखे अनेक आपल्याकडे विनासायास फोफावतात. कारण उद्योग हा काही एक शिस्तीने, सचोटीने करावयाचा व्यवहार नसून सरकारी खर्चाने चालणारी समाराधना आहे, असेच आपल्याकडे मानले जाते. त्यामुळे उद्योग मरतात. पण उद्योगपती अमरच. गेल्या काही वर्षांत असे ३५ वा अधिक उद्योगपती आपल्या मृत उद्योगांचे मढे बँकांकडे सोडून परदेशात गेले. यावरून परिस्थितीत किती आणि काय सुधारणा झाली ते कळेल. समाराधना सुरूच आहे.

editorial-on-pakistani-prime-minister-imran-khan-modi-government-

अस्वलाच्या गुदगुल्या


195   21-Apr-2019, Sun

मोदी सरकारचे गोडवे गाऊन पाकिस्तानी पंतप्रधान इम्रान खान यांना मिळणार काय, हा प्रश्न आहे..

निवडणुकांत पाकिस्तानचा मुद्दा हा आपल्याकडून काढला गेल्यामुळे पाकिस्तानला भारतीय निवडणुकींविषयी भाष्य करण्याची संधी मिळाली. वास्तविक आपल्या पाच वर्षांतील कामगिरीवरच प्रचारात भर ठेवण्यासाठी मोदी सरकारकडे मुद्दे नाहीत असे नाही..

उत्तरायुष्यात निवृत्तिवेतन मिळावे म्हणून काही कोणी स्वातंत्र्यलढय़ात भाग घेत नाही त्याप्रमाणे निवडणुकीत मिरवता यावे म्हणून काही कोणते सरकार शत्रुपक्षावर हल्ला करीत नाही. व्यक्ती आणि सरकार यांनी निदान तसे करणे अपेक्षित आहे. थोडक्यात या दोन्ही क्रिया म्हणजे तत्कालीन परिस्थितीवर व्यक्ती वा सरकार यांची प्रतिक्रिया असते. परिस्थिती भिन्न असती तर प्रतिक्रियाही भिन्न असल्या असत्या. याचा अर्थ स्वतंत्र असतानाही काही कोणी स्वातंत्र्यलढय़ात भाग घेऊ शकणार नाही. त्याचप्रमाणे शत्रुपक्षाकडून काहीच कागाळी घडली नसेल तर कोणतेही सरकार त्या देशावर उगाच वार करणार नाही. हे सत्य. त्याचाच दुसरा अर्थ असा की आपण स्वातंत्र्यलढय़ात भाग घेतला हे व्यक्तीने मिरवायचे नसते आणि आपण शत्रुराष्ट्रास चोख प्रत्युत्तर दिले म्हणून सरकारने आपलीच पाठ थोपटून घ्यायचे नसते. हे एकदा मान्य केले की विद्यमान निवडणूक हंगामात आपल्याकडे पाकिस्तानास दिलेल्या प्रत्युत्तराचा मुद्दा का उपस्थित केला जातो, असा प्रश्न पडणे अैनैसर्गिक, आणि राष्ट्रविरोधीही, मुळीच म्हणता येणार नाही. तो आताच पडायचे कारण म्हणजे या सगळ्या संदर्भात पाकिस्तानची बदलती भूमिका. आपल्या या शेजारी देशाने रविवारी पुन्हा भारताशी चर्चेची तयारी दाखवली, ही बाब लक्षणीय. पाकिस्तानचे भावी परराष्ट्र सचिव सोहेल महंमद यांनी उभय देशांतील संबंध सुधारण्यासाठी काय करता येईल, यावर भाष्य केले आहे.

पुलवामा येथे भारतीय निमलष्करी दलाच्या जवानांवरील निर्घृण हल्ल्यास प्रत्युत्तर म्हणून आपल्या सरकारने पाकिस्तानातील बालाकोट येथे हवाई छापे घातले. म्हणजे बालाकोट ही पुलवामाची प्रतिक्रिया. या प्रतिक्रियेत शत्रुराष्ट्राचे ३५० जण ठार करण्यात आल्याची माहिती पहिल्यांदा अधिकृत सूत्रांनी दिली आणि भाजपचे अध्यक्ष अमित शहा यांनी अधिकृतपणे हा आकडा २५० केला. ही माहिती सरकारला कोठून आणि कशी मिळाली याचे स्पष्टीकरण अद्याप तरी देण्यात आलेले नाही. ते असो. तथापि अलीकडे एका मुलाखतीत या संदर्भात पुरावे कधी दिले जाणार असे विचारले गेले असता, पंतप्रधान मोदी म्हणाले : पुरावे आपण देण्याची गरजच नाही. या हल्ल्यांची माहिती देऊन पाकिस्ताननेच ते दिले आहेत.

पंतप्रधानांचे विधान खरे आहे. कारण भारताने बालाकोटवर मारा केल्याचे वृत्त आपल्याआधी पाकिस्तानी सुरक्षा यंत्रणांनीच दिले. पण खरे असले तरी हे विधान फसवे ठरते. याचे कारण पुढे जाऊन पाक लष्करी प्रवक्त्याने भारतीय बॉम्बफेक निरुपयोगी ठरल्याचाही दावा केला आणि पाकिस्तानी हवाई दलाने हस्तक्षेप केल्याने भारतीय विमानांना घाईघाईत पळून जावे लागले, म्हणून त्यांनी आपल्याकडची स्फोटके मध्येच टाकून दिली, असेही पाक लष्कर म्हणाले. पाकिस्तानच्या दाव्यावर विश्वास ठेवायचा तर या मुद्दय़ाचाही विचार करावा लागणार. पंतप्रधान तो करण्यास तयार आहेत असे दिसत नाही. हे सर्व तपशील वास्तविक आता उगाळण्याचे कारण नाही. यावर जे काही वाग्युद्ध व्हायचे होते ते झाले. तथापि या विषयास पुन्हा स्पर्श करावा लागतो. कारण अमेरिकी दैनिकाशी बातचीत करताना पाकिस्तानचे पंतप्रधान इम्रान खान यांनी केलेली विधाने. त्यातील दोन मुद्दे दखलपात्र ठरतात.

एक म्हणजे ‘‘बालाकोटवर हल्ला करून भारताने आमची काही झाडे पाडली आणि त्याला प्रत्युत्तर म्हणून आम्ही भारतीय भूमीतील काही दगड उडवले’’ असे इम्रान खान म्हणतात. म्हणजे या साऱ्यास द्यायला हवे तितके महत्त्व  अजिबात देण्यास पाकिस्तानचे पंतप्रधान तयार नाहीत. त्यांच्या मते झाले ते इतकेच. त्यांचे दुसरे विधान आहे ते भारत, पाकिस्तान आणि काश्मीरसंदर्भात. सध्या सुरू असलेल्या निवडणुकांत पुन्हा मोदी सरकारला बहुमत मिळून ते सत्तेवर आले तर काश्मीर समस्या सोडवण्यासाठी ते जास्त चांगले ठरेल, असे इम्रान खान म्हणतात. म्हणजे काँग्रेस वा अन्य कोणत्याही आघाडी सरकारपेक्षा भारतात काश्मीर आदी समस्यांसाठी भाजपच सत्तेवर आलेला चांगला, असा त्यांच्या विधानाचा अर्थ. हे त्यांचे विधान बुचकळ्यात पाडणारे ठरते.

याचे कारण आपण पाकिस्तानला कसा ठाम धडा शिकवला असा दावा सरकार करणार आणि आपल्या राष्ट्रप्रेमी सरकारने तो केलेला असल्याने आपल्याला त्यावर विश्वास ठेवावा लागणार. ते ठीकच. पण आपण जर पाकिस्तानला धडा शिकवला असेल तर पाकिस्तान सरकारला या धडा शिकविणाऱ्याचेच प्रेम कसे, असा प्रश्न उपस्थित होतो. आपण जर बालाकोट हल्ल्यातून पाकिस्तानचे नाक कापले असे आपले म्हणणे असेल आणि पाकिस्तान आपण म्हणतो त्याप्रमाणे खरोखरच जर त्यातून रक्तबंबाळ झालेला असेल तर प्रत्यक्षात  पाकिस्तानला आपला राग यायला हवा. कारण एका गालावर श्रीमुखात ठेवून दिल्यावर दुसरा गाल पुढे करायला पाकिस्तान काही गांधीवादी नाही. याबाबत कोणाचे दुमत असणार नाही. आणि ते जर नसेल तर हेच सरकार पुन्हा सत्तेवर येण्यात पाकिस्तानला इतका रस कसा?

ही त्या देशाची राजकीय लबाडी आहे, अपरिहार्यता आहे. मोदी सरकारने त्या सरकारला असा काही धडा शिकवला आहे की दुसरे काही बोलण्याची त्या सरकारची शक्यताच नाही, असे काही खुलासे या संदर्भात होतात. पण तर्काच्या कसोटीवर तपासून पाहिल्यास ते फोल ठरतात. ज्याच्या हातून मार खाल्ला त्याचेच कौतुक पाकिस्तान कशाला करेल? हा बुद्धिभेदाचा प्रकार आहे असे मानले तरी मोदी सरकारचे गोडवे गाऊन पाकिस्तानी पंतप्रधान इम्रान खान यांना मिळणार काय, हा प्रश्न आहे.

आणि त्यातच खरी मेख आहे. ती शोधण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय मंचाचा विचार करावा लागेल. तो केल्यास असे दिसेल की भारतीय पंतप्रधान निवडणुकीच्या हंगामात पाकिस्तानच्या नावे खडे फोडत असताना पाकिस्तान मात्र भारत सरकारचे गुणगान करतो. तेव्हा आंतरराष्ट्रीय प्रतिमासंवर्धनात पाकिस्तानने आपल्यावर मात केल्याचा निष्कर्ष निघू शकेल. दुसरा मुद्दा पाकिस्तानला यामुळे भारताचे बालाकोट दावे फोल ठरवण्याची संधी मिळेल.

अशा वेळी महत्त्वाचा प्रश्न असा की ती संधी आपण आपल्या हातांनीच दिली किंवा काय. हा प्रश्न विद्यमान वातावरणात चर्चिला जाणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. ते अशासाठी की या निवडणुकांत पाकिस्तानचा मुद्दा हा आपल्याकडून काढला गेल्यामुळे पाकिस्तानला भारतीय निवडणुकींविषयी भाष्य करण्याची संधी मिळाली. तेव्हा मोदी सरकारने आपल्या पाच वर्षांतील कामगिरीवरच प्रचारात भर ठेवला असता तर ते अधिक उपयुक्त ठरले असते. तसे करण्यासाठी मोदी सरकारकडे मुद्दे नाहीत असे नाही. उज्ज्वला गॅस योजना ते दिवाळखोरीची सनद अशा अनेक आघाडय़ांवर सरकारने गेल्या पाच वर्षांत काही महत्त्वाचे निर्णय धडाडीने घेतले. त्याखेरीज शेतकऱ्यांसाठी पीक विमा योजना आणि गरीब रुग्णांसाठी आरोग्य योजनादेखील सरकारच्या नावावर आहेत. तेव्हा हे इतके भांडवल असतानाही सरकारने पाकिस्तानचा मुद्दा प्रचारात घेण्याचीच गरज नव्हती. अलीकडे एका सभेत पंतप्रधान मोदी यांनी पुन्हा हा मुद्दा छेडला आणि तरुण मतदारांनी लष्करी शौर्य दाखवणाऱ्यांना पहिले मत अर्पण करण्याचे आवाहन केले. तसे ते शब्दश: करावयाचे तर निवडणुकीच्या रिंगणात संबंधित लष्करी अधिकारी असायला हवेत. कारण हे शौर्य त्यांचे आहे. पण लष्कर तर या सगळ्या राजकारणापासून सुदैवाने चार हात लांब असते.

ते तसेच असायला हवे आणि ते तसेच राहील याची खबरदारी संबंधितांनी घ्यायला हवी. पण सांप्रत काळात ती घेतली गेली असे म्हणता येणार नाही. पाकिस्तानला लाखोली वाहणे आकर्षक असेल. पण ही आकर्षकता अस्वलाच्या गुदगुल्यांसारखी आहे. वरकरणी अस्वलाची क्रिया साधी वाटली तरी अंतिमत ती जीवघेणी ठरू शकते. या सरकारला मिठी मारून ती तशीच आहे हे पाक पंतप्रधान इम्रान खान यांनी दाखवून दिले आहे. झाले ते झाले. उर्वरित निवडणूक हंगामात तरी हे टाळायला हवे.

alibaba-chief-jack-ma-sparks-working-hours-debate-in-china-1879184/

परवलीचे शब्द हरवले


1583   21-Apr-2019, Sun

खासगी आयुष्याचा तोल सांभाळण्यासाठी जर आपण या स्पर्धेत हातपाय मारत असू, पण त्यातच सारी क्षमता खर्च होत असेल तर?

कलेसाठी झिजावे, कलेसाठीच जगावे आणि कलेसाठी जगताजगता कलेच्या मंचावरच एका परमोच्च समाधानाच्या क्षणी देहाचे कलेवर होऊन जावे, असे ज्यांच्या बाबतीत घडते, तो खरा कलावंत म्हणून त्याचे नावही अजरामर होते. कलेची काही क्षेत्रे सोडली तर अशी आसक्ती इतरत्र फारशी आढळत नाही. अनेकांच्या बाबतीत तर, नाइलाजाने एखाद्या क्षेत्रात ढकलले गेल्यानंतर गटांगळ्या खात असताना केवळ तरंगते राहण्यापुरते हातपाय मारण्याचीच उमेद शिल्लक राहिलेली दिसते. जीवघेणी गळेकापू स्पर्धा आणि त्यामध्ये तगून राहण्याची क्षमतेपलीकडची तगमग ही या अवस्थेची कारणे असावीत.

आजकाल अशा स्पर्धा वेगवेगळ्या क्षेत्रांत सुरू असल्याने, या स्पर्धेत कोणते क्षेत्र पुढे राहते याचीही एक स्पर्धा सुरू असते आणि या स्पर्धेत आपले क्षेत्र पुढे राहिलेच पाहिजे यासाठी त्या त्या क्षेत्रातील प्रत्येकास कसून तयारी करावीच लागते. तसे झाले नाही, तर जे क्षेत्र मागे पडेल त्या क्षेत्रातील प्रत्येकाचीच ती हार ठरते. शर्यतीतला घोडा धाव घेण्याच्या क्षमतेचा उरला नाही, की त्याची कोणती गत होते, ते सर्वासच ठाऊक असते. या स्पर्धाच्या स्पर्धेत धाव घेणाऱ्या प्रत्येकाचीच अवस्था शर्यतीच्या मदानात धावणाऱ्या घोडय़ासारखीच असते आणि काहीही करून मदानावर उभे असणे ही त्याच्या अस्तित्वाची कसोटी असते. या कसोटीत कधी तरी धाप लागते, कधी जीवही घुसमटतो आणि नको ती स्पर्धा असेही वाटू लागते. तरीही त्याला त्यातून बाहेर पडता येत नाही. कारण तेथून बाहेर पडल्यानंतर ज्या दुसऱ्या मदानात जावे, तर तेथेही तशाच स्पर्धेचा सामना करावा लागणार असतो.

आजकाल कामाच्या प्रत्येक क्षेत्रात हीच स्थिती दिसते. या स्पर्धेत पुढे राहण्यासाठी गतिमान ठरण्यातील गंमतही प्रत्येक जण अनुभवतो आणि स्वत:स सिद्धदेखील करतो. पण कलावंतांच्या कलेसाठी जगण्याच्या आणि कलेसाठी झिजण्याच्या आसक्तीचा लवलेश तेथे फारसा दिसत नाही. कारण या स्पर्धेत, कलेच्या उपासनेपेक्षा, व्यवहाराची किंमत मोठी आहे. अशी किंमत जोवर मिळते, तोवर या व्यवहारात स्वत:स गुरफटवून घेण्यात प्रत्येकास रस असतो. त्याहून मोठी किंमत मिळाली की पहिला व्यवहार गौण होतो आणि नव्या व्यवहाराच्या नव्या स्पर्धेत उतरण्यासाठी क्षमता बांधण्याची तयारी सुरू होते.

अशा व्यवहाराची असंख्य क्षेत्रे आसपास असतात आणि प्रत्येक नव्या क्षेत्रात डोकावल्यावर, अलीबाबाच्या गुहेसारखा, हवे ते सारे देणारा खजिना तेथे खुणावतही असतो. केवळ, ‘तिळा उघड’ हा परवलीचा शब्द त्या क्षणी आठवला की त्या गुहेचे दरवाजे आपोआप खुले होतात. आत प्रवेश करणारा प्रत्येक जण त्या खजिन्यावर हुरळून जातो. असे अनेक जण एकदा त्या गुहेत शिरले, की आपल्या पदरात अधिकाधिक पडावे याची स्पर्धा सुरू होते आणि पुरेसे माप पदरात पडले की परतण्यासाठी मागे फिरताच, गुहेचे दरवाजे बंद झाल्याचे लक्षात येते. तरीही हेच वास्तव आहे आणि या वास्तवाचा सामना करताकरता अशा अनेक गुहांचे बाहेर पडण्याचे दरवाजे बंद झाले आहेत.

याचेच संकेत चीनमध्ये मिळू लागले आहेत. तेथेही एका ‘अलीबाबा’ने आपल्या गुहेचे दरवाजे खुले केले आणि आतील खजिन्याच्या मोहाने अनेकांनी त्या गुहेसमोर गर्दी केली. मग परवलीचा शब्द उच्चारला गेला आणि गुहाभर गर्दी आतमध्ये जमा होताच, गुहेचे दरवाजे बंद झाले. खजिन्याच्या झगमगाटाने हुरळून गेलेल्या गर्दीला बाहेर पडण्याचा मार्ग बंद झाल्याचे भान उरले नाही. इथला खजिना आपल्यासाठी आहे आणि जास्तीत जास्त वाटा आपल्यास मिळावा याकरिता स्पर्धा सुरू झाली. मग अलीबाबाने या स्पर्धेला शिस्त लावण्याचे काम हाती घेतले. आता तेथील स्पर्धेला नव्या कार्यसंस्कृतीचा मुलामा चढविण्याची तयारी सुरू झाली आहे. ‘बारा तास गुणिले सहा दिवस’ या कार्यसंस्कृतीच्या विळख्यात आपण पुरते गुरफटले जाणार आणि यातून बाहेर पडण्याचे फारसे मार्ग नाहीत, हे गुहेतील गर्दीस आता जाणवू लागले आहे.

‘सकाळी नऊ ते रात्री नऊ’ या कार्यसंस्कृतीची तेथील तरुणाईच्या विश्वास फारशी ओळख नाही. कारण, कमी वेळातही भरपूर काम करून आपली क्षमता सिद्ध करता येते हे या तरुणाईने दाखवून दिल्याने, पाच दिवसांचा आठवडा, कमीत कमी कामाच्या वेळा आणि खासगी आयुष्यासाठी भरपूर सुविधा या कार्यसंस्कृतीने या पिढीवर सुरुवातीस घातलेले गारूड उतरणार याचीच चुणूक अलीबाबाने दाखविली आहे. चीनमधील तंत्रज्ञान क्षेत्रातील बडी असामी म्हणून – याच क्षेत्रातील स्पर्धेसाठी सळसळणाऱ्या तरुणाईच्या जोरावर- स्वत:स सिद्ध केलेल्या जॅक मा नावाच्या दुसऱ्या क्रमांकाच्या धनवंताच्या अलीबाबा नावाच्या बडय़ा कंपनीची ही कहाणी तरुण पिढीच्या भवितव्याची अंधूकशी चाहूल देणारी ठरणार आहे. कारण, जॅक मा याने चीनमध्ये आपल्या अलीबाबाद्वारे नव्या कार्यसंस्कृतीची बीजे रोवण्याची मोहीम हाती घेतली आहे आणि ‘बारा तास गुणिले सहा दिवस काम’ ही आजवर केवळ चच्रेत असलेली कार्यसंस्कृती आपल्या उंबरठय़ावर येऊन ठेपल्याची जाणीव या क्षेत्रातील स्पर्धेत उतरण्यास सज्ज असलेल्या प्रत्येकास होऊ लागली आहे.

आठवडय़ाचे सहा दिवस, दररोज बारा तास काम करा आणि भरपूर कमवा या सिद्धान्ताचा जॅक मा याने पुरस्कार केला आणि याची तयारी असलेल्यांनाच अलीबाबाच्या गुहेचे दरवाजे खुले राहतील असेही त्याने बजावले. तंत्रज्ञान क्षेत्रात जेवढे अधिक तास काम करावे तेवढा कंपनीचा फायदा होतो, हे सिद्ध झाले असले तरी तरुणाईचे मन मोकळे करण्याची एकमेव आभासी जागा असलेल्या समाजमाध्यमांवर मात्र या कार्यसंस्कृतीविषयी जोरदार चर्चा सुरू झाली आहे. असे झाले, तर खासगी आयुष्याला वेळ कधी देणार हा प्रश्न आता विचारला जाऊ लागला आहे. कारण, खासगी आयुष्याचा तोल सांभाळण्यासाठी जर आपण या स्पर्धेत हातपाय मारत असू, पण त्यातच सारी क्षमता खर्च होत असेल, तर खासगी आयुष्याचे क्षण वाटय़ालाच येणार नाहीत, या भयाण वास्तवाचे भूत आता अनेकांसमोर उभे राहिले आहे.

जॅक मा यांच्या नव्या कार्यसंस्कृतीमुळे जगभरातील कार्यसंस्कृतीचा व्यापक पट आपोआप उलगडला जाऊ लागला आहे. अनेक देशांत कमी तास काम करूनही अधिकाधिक उत्पादनक्षमता सिद्ध झाल्याची उदाहरणे समोर येऊ लागली. कार्यालयांत किती तास बसता यावर नव्हे, तर किती क्षमतेने काम करता यावर देशाच्या सकल राष्ट्रीय उत्पन्नाचे आकडे अवलंबून असतात, असा युक्तिवाद पुढे येऊ लागला आहे.

ते काहीही असले, तरी नव्या कार्यसंस्कृतीचा जन्म होऊ घातला, हेच वास्तव असल्याने आणि त्या कार्यसंस्कृतीस सामोरे जाण्याखेरीज पर्याय नसल्याने, ती अंगी रुजविण्याची क्षमता स्वत:च्या अंगी निर्माण करण्याचे आव्हान यापुढच्या पिढीस स्वीकारावे लागणार आहे. काम करत असतानाच देह झिजावा, असे वाटो वा  न वाटो, तसे घडण्याच्या शक्यता बळावतील, हेही एक वास्तव आहे. पण असे झालेच, तर त्याची इतिहासात नोंद होईलच, असे मात्र नाही.

sydney-brenner-

सिडनी ब्रेनर


5337   20-Apr-2019, Sat

दारिद्रय़ाचा शाप, त्यात दक्षिण आफ्रिकेतील हलाखीचे जीवन यातून बाहेर पडून वैद्यकातील नोबेलपर्यंत मजल मारता येऊ  शकते, असे क्वचितच कुणी मान्य करील; पण सिडनी ब्रेनर यांनी हे करून दाखवले होते. एवढेच नव्हे, तर स्वत: त्या दुष्टचक्रातून बाहेर पडल्यानंतरही त्यांनी मागच्यांचा विचार करून वर्णद्वेषाविरोधातील लढाई सुरू ठेवत कृष्णवर्णीय विद्यार्थ्यांसाठी कायम निधी देऊ न आपण ज्या परिस्थितीतून आलो त्याची सदैव जाण ठेवली. रेणवीय जीवशास्त्राच्या सुवर्णकाळातील एक आघाडीचे शिलेदार म्हणजे ब्रेनर. सिंगापूरमध्ये त्यांचे नुकतेच निधन झाले.

त्यांच्या संशोधनातून अल्झायमर (स्मृतिभ्रंश) व एड्स या रोगांची मानवाला असलेली समज वाढण्यात मदत झाली होती हे तर खरेच, पण १९५२ मध्ये जेम्स वॉटसन व फ्रान्सिस क्रिक यांनी डीएनएच्या चक्राकार रचनेचा शोध लावल्यानंतर त्याचा प्रत्यक्ष उपयोग करून जनुकीय संकेतावलीची संकल्पना मांडण्यात ब्रेनर आघाडीवर होते. या संकेतावलीनुसारच पेशीतील प्रथिनांना संदेश मिळत असतात व त्यावर आपल्याला कुठले रोग होणार हे ठरत असते.

केंब्रिजमध्ये त्यांनी १९६०च्या सुमारास सी इलेगन्स या एक मिलिमीटर लांब गोल कृमीवर संशोधन केले. हा कृमी पारदर्शक असतो. त्यासाठीच त्यांना २००२ मध्ये जॉन सुल्सटन व एच. रॉबर्ट हॉरवित्झ यांच्यासमवेत नोबेल मिळाले. अनेक रोगांच्या निदानात त्यांच्या संशोधनामुळे आमूलाग्र बदल झाले. आपल्या पेशींचे जीवनचक्र ठरवणाऱ्या आज्ञावलीचे काम कसे चालते हे त्यांनी दाखवून दिले होते. सी इलेगन्स हा जनुकीय क्रमवारी उलगडलेला पहिला प्राणी होता. आमच्या तिघांबरोबर नोबेलचा चौथा मानकरी हा सी इलेगन्स आहे, असे ते त्या वेळी गमतीने म्हणाले होते. ब्रेनर यांचा जन्म दक्षिण आफ्रिकेतला. ज्यू आई-वडिलांचे ते पुत्र. त्या वेळी एक वाचनालय ब्रेनर यांच्या मदतीस आले. तेथे त्यांनी ‘दी सायन्स ऑफ लाइफ’ या एच. जी. वेल्स यांच्या पुस्तकाचे तीन खंड वाचले, तेव्हापासून त्यांना जीवशास्त्राची गोडी लागली. जोहान्सबर्ग येथे विद्यापीठातील शिक्षणानंतर त्यांनी सिरील हिन्सशेलवूड या ऑक्सफर्डमधील नोबेल विजेत्याच्या मार्गदर्शनाखाली पीएच.डी. केली. १९५३ मध्ये केंब्रिज येथे कॅव्हेंडिश प्रयोगशाळेत वॉटसन व क्रिक यांनी उलडगलेल्या डीएनए रचनेचे प्रारूप पाहायला ते गेले. तो त्यांच्या आयुष्यातील कलाटणी देणारा क्षण होता.  १९५७ मध्ये त्या प्रयोगशाळेत त्यांनी क्रिक यांच्यासमवेत काम सुरू केले. डीएनए व प्रथिने यांच्यात निरोप्याचे काम करणाऱ्या आरएनएचा शोध त्या वेळी त्यांनी फ्रान्स्वा जेकब व मॅथ्यू मेसेलसन यांच्यासमवेत लावला. केंब्रिज येथे त्यांनी वैद्यकीय संशोधन मंडळाचे नेतृत्व केले. नंतर कॅलिफोर्नियातील बर्कले येथे रेणवीय विज्ञान संस्था स्थापन केली. त्याचे ते संचालक होते. नंतर तेथील साल्क जैवअभ्यास संस्थेत ते काम करीत होते. नंतर सिंगापूर येथे त्यांनी रेणवीय व पेशी जीवशास्त्र संस्था सुरू केली. ‘करंट बायॉलॉजी’ या नियतकालिकात त्यांनी लिहिलेला ‘लूज एंड्स’ हा स्तंभ बराच गाजला होता.

athour-mapia-news/livre-paris-paris-book-fair-1879188/

बुकबातमी : फ्रान्स आणि भारताचं (असंही) साटंलोटं!


663   20-Apr-2019, Sat

जैतापूर किंवा राफेलसारख्या विषयांत फ्रान्स-भारत सहकार्याबद्दल फार बरं बोललं गेलं नसेलही; पण ग्रंथव्यवहारात मात्र हे सहकार्य सर्वार्थानं ‘साजरं’ होणार आहे! पॅरिसमध्ये पुढल्या वर्षी, २० ते २३ मे २०२० असे चारही दिवस भरणाऱ्या प्रचंड पुस्तक-मेळ्यात भारत हा ‘अतिथी देश’ असणार आहे. फ्रेंचमध्ये या ग्रंथमेळ्याला ‘सलाँ दु लिव्रे’ म्हटलं जातं. किमान ४५ देशांमधले १२०० तरी प्रकाशक यात भाग घेतात, शिवाय ८०० परिसंवाद किंवा साहित्य-आधारित कार्यक्रम आणि ३०० लेखकांचे स्वाक्षरी-सोहळेही दरवर्षी या मेळ्यात होत असतात. गेल्याच महिन्यात २०१९ मधलं ‘सलाँ दु लिव्रे’ पार पडलं, तेव्हा ओमानला पाहुण्या देशाचा मान मिळाला होता. ओमानपेक्षा भारताचा सहभाग कैकपटींनी सशक्त असू शकतो!

त्यापुढली बातमी अशी की, २०२२ च्या जानेवारीत नवी दिल्लीत होणाऱ्या ‘विश्व पुस्तक मेळ्या’चा अतिथी देश फ्रान्स असेल. हे साटंलोटं- किंवा राजनैतिकदृष्टय़ा योग्य शब्द वापरायचे तर, ‘द्विपक्षीय सहकार्य’ ग्रंथव्यवहाराला कसं बळ देणार, अशी शंका असलेल्यांना काही गोष्टी सांगणं गरजेचं आहे. भारतीय भाषांपैकी एकटय़ा मराठीचा विचार केला, तरी ‘बलुतं’पासून ‘आमचा बाप आन आम्ही’पर्यंत अनेक पुस्तकं फ्रेंच भाषेत उपलब्ध आहेत. पुण्यातून फ्रेंच पुस्तकांचे थेट मराठी अनुवाद प्रकाशित होताहेत.. अशा किमान २३ भारतीय भाषा, शिवाय इंग्रजी.. असा पसारा असलेल्या भारताशी ग्रंथसहकार्य करणं कोण नाकारू शकेल! नॅशनल बुक ट्रस्ट ही भारताच्या ग्रंथव्यवहाराचा आंतरराष्ट्रीय समन्वय साधणारी संस्था त्यामुळेच महत्त्वाची ठरते.

अर्थात, भारतीय पुस्तकांपैकी इंग्रजीचा खप देशव्यापी मानला जात असला तरी, सरासरीनं इंग्रजी पुस्तकांच्याही फार तर ३००० प्रती खपतात, हा दोष प्रकाशकांचा नसून वाचकांचाही आहे.

books-wanted-for-our-men-in-camp-and-over-there-when-books-went-to-war

.. आणि पुस्तके युद्धावर गेली!


1415   20-Apr-2019, Sat

१९३३ च्या जानेवारीत अ‍ॅडॉल्फ हिटलर जर्मनीत सत्तेवर आला आणि पुस्तके जाळण्याचा पहिला कार्यक्रम सहा महिन्यांतच बर्लिनच्या बॅबेलप्लाझ या मध्यवर्ती चौकात पार पडला. वाद्यांचा घोष करत, गाणी गात आणि अग्नीच्या साक्षीने शपथा घेत सुमारे २५ हजार पुस्तके या कार्यक्रमात जाळण्यात आली. ग्रंथदहनाचे असे कार्यक्रम जर्मनीत नंतरही अनेक ठिकाणी झाले;

पण म्हणून माणसांनी पुस्तकांची आणि पुस्तकांनी माणसांची सोबत सोडली का?

पुस्तके जाळण्याचे प्रकार लोकशाहीतही घडतात. ते लाक्षणिक अर्थाने घ्यायचे असतात. पुस्तकातले विचार मान्य नाहीत, हे सार्वजनिकरीत्या सर्वाना सहज समजेल अशा रीतीने दाखवण्याचा तो मार्ग असतो. पुस्तके जाळण्याला लोकचळवळीचे स्वरूप येते तेव्हा तो चिंतेचा विषय असतो व त्याला उत्तर लोकांच्या चळवळीनेच द्यावे लागते. ‘व्हेन बुक्स वेन्ट टू वॉर’ (प्रकाशक : हॉवटन मिफिन हारकोर्ट पब्लिशिंग कं., पृष्ठे- २६७, किंमत- सुमारे ८०० रुपये) या लेखिका मॉली गप्टील मॅनिंग यांच्या पुस्तकात हिटलरशाहीत सुरू झालेल्या पुस्तके जाळण्याच्या चळवळीला अमेरिकी जनतेने, सरकारने, विविध वाचनालये व व्यावसायिक प्रकाशन संस्थांनी कसे उत्तर दिले आणि त्या प्रक्रियेत पुस्तकांचे स्वरूप कसे बदलत गेले, याची कहाणी सांगितली आहे. ती रंजक झाली आहे.

१९३३ च्या जानेवारीत हिटलर सत्तेवर आला आणि पुस्तके जाळण्याचा पहिला कार्यक्रम सहा महिन्यांतच बर्लिनच्या बॅबेलप्लाझ या मध्यवर्ती चौकात पार पडला. हा कार्यक्रम सरकारी नव्हता. नाझी पक्षाच्या बजरंगी तरुणांनी तो योजला होता व शिस्तीत पार पाडला. खुद्द सांस्कृतिक खात्याचे मंत्री गोबेल्स महाशय कार्यक्रमाला जातीने हजर होते. जर्मन संस्कृतीला हानी पोहोचवणारी २५ हजार पुस्तके या कार्यक्रमात जाळण्यात आली. ही तथाकथित ‘अ-जर्मन’ पुस्तके जळत असताना वाद्यांचा घोष, गाणी व अग्नीच्या साक्षीने शपथा घेणे असे प्रकार चालू होते. प्रसंगी जमलेल्या ४० हजार लोकांसमोर बोलताना मंत्री म्हणाले, ‘फीनिक्स पक्ष्याप्रमाणे या राखेतून जर्मन राष्ट्राचा नवा आत्मा जन्म घेईल!’ अशा वृत्तीतून जन्मलेल्या नवीन जर्मन राष्ट्राने फारसे बाळसे धरले नाही हे आपण जाणतोच. पण पुस्तकांच्या पॉकेटसाइज व पेपरबॅक या आवृत्त्यांचा जन्म झाला व हे बाळ पुढे चांगलेच नावारूपाला आले. त्याबरोबरच काही पुस्तके व लेखक- जे विस्मरणात गेले होते- त्यांना नवसंजीवनी मिळाली.

जर्मनीत ग्रंथदहनाचे कार्यक्रम नंतरही अनेक ठिकाणी झाले. ज्यू लेखकांच्या साहित्यकृतींवर तर बंदी आलीच; पण १९४० पर्यंत ज्या १४८ लेखकांच्या साहित्यकृतींवर बंदी आली, ती यादी या पुस्तकात शेवटी दिली आहे. त्यात हेलन केलर, एच. जी. वेल्स यांसारखे लेखकही आहेत. या वृत्तीला उत्तर देणे जरुरीचे होते. लेखकांनी आपापल्या परीने ते काम चोख केले. हेलन केलर म्हणाली, ‘पुस्तके जाळल्यावर त्यातले विचार जास्त वेगाने पसरतील.’ एच. जी. वेल्सने तर जर्मनीत बंदी घातलेल्या पुस्तकांचे वाचनालय पॅरिसमध्ये सुरू केले. हे प्रयत्न प्रामाणिक असले, तरी तुटपुंजे होते. मात्र, अमेरिका युद्धात आली तसे हे चित्र बदलू लागले.

अमेरिकेत सैन्यभरती सुरू झाली तसे अनेक तरुण मोठय़ा संख्येने सैन्यात भरती झाले. प्रशिक्षण कालावधीत बराच वेळ सैनिकांना मोकळा असे. नंतरदेखील युद्धभूमीवर दाखल होईपर्यंत वा युद्धनौकेवर, कधी प्रत्यक्ष युद्धभूमीवरही सैनिकांना खूप वेळ मोकळा असे. अशा वेळी त्यांचा कंटाळा घालवणे व त्यांचे नीतिधैर्य टिकवून ठेवणे या आवश्यक गोष्टी होत्या. यासाठी सहज, कमी वेळात, स्वस्तात व वाहतुकीला सोयीस्कर अशा साधनांचा विचार सैन्याने सुरू केला, तसे त्यांना वाचनाचे व पुस्तकांचे महत्त्व लक्षात आले. पुस्तके फारच तुटपुंज्या संख्येत सैन्याकडे उपलब्ध होती. मग ‘अमेरिकन लायब्ररी असोसिएशन’ने हे काम अंगावर घेतले आणि देशभरात सैनिकांसाठी पुस्तके गोळा करण्याची मोहीम आखण्यात आली.

‘व्हिक्टरी बुक कॅम्पेन’ असे तिचे नाव ठेवण्यात आले. राष्ट्राध्यक्ष फ्रँकलिन रूझवेल्ट यांच्या पत्नीने- एलेनॉर यांनी जातीने यात लक्ष घातले. नंतरचे सारे काम अमेरिकी पद्धतीने पार पाडले गेले. कॅथरिन हेपबर्न हिच्यासारखे चित्रपट कलाकार, गायक, रेडिओ स्टार्स यांना या मोहिमेत सामील करून घेण्यात आले. अमेरिकी जनतेला जर्मनव्याप्त युरोपमधल्या ग्रंथहोळ्यांची आठवण करून देण्यात आली. या प्रसंगी न्यू यॉर्क पब्लिक लायब्ररीच्या पायऱ्यांवर झालेला सोहळा सर्वात मोठा होता. पहिल्या पंधरा दिवसांतच चार लाख २३ हजार पुस्तके गोळा झाली. काही महिन्यांतच ही संख्या ९० लाखांपर्यंत पोहोचली. यातली अनेक पुस्तके दूधवाले, स्काऊटमधली मुले व वर्तमानपत्रे टाकणारे यांनी गोळा केली होती. सैनिकांकडून मिळणारा प्रतिसाद उत्साहवर्धक होता. सरकारी वाचनालयांनी सैनिकांकडून मिळणारा पत्ररूपी प्रतिसाद फलकावर लावला. त्यांची पत्रे आफ्रिका वा युरोपमधल्या तसेच अमेरिकेतल्या विविध प्रशिक्षण केंद्रांवरून आलेली असत.

पण या मोहिमेला मर्यादा होत्या. वर्षांच्या अंताला पुस्तकांचे स्रोत आटत चालले. शिवाय दर्जाचा प्रश्नही निर्माण झाला. कोणी घरची रद्दीही दान केली होती. विणकाम, स्वयंपाक वा घर सजावट अशा विषयांवरची पुस्तकेही त्यात होती. सारी पुस्तके पुठ्ठा बांधणीची होती. शिवाय त्यांचे वजन व आकार या दोन्ही गोष्टी सैनिकांसाठी सोयीस्कर नव्हत्या. इसाबेल डय़ुबोइस या नौदलाच्या ग्रंथपालाने या ‘व्हिक्टरी बुक कॅम्पेन’वर सडकून टीका केली. तिच्या मते, या भेट मिळालेल्या पुस्तकांची हाताळणी व वाहतुकीवरील खर्च हा मनस्ताप देणारा होता.

एक वर्षांने या मोहिमेची मृत्युघंटा वाजू लागली. पण सैनिकांना वाचनासाठी काही लागते. त्याचा उपयोग असतो हे अधिकाऱ्यांच्या ध्यानात आले. मग मासिकांचा विचार केला गेला. ‘रीडर्स डायजेस्ट’, ‘पाप्युलर फोटोग्राफी’ अशा प्रकारच्या मासिकांचा प्रयोग यशस्वी झाला. मुद्दाम ती आकाराने छोटी व वजनाला आणखी हलकी करण्यात आली. सैन्यासाठी म्हणून काढलेली ‘सॅटरडे इव्हनिंग पोस्ट’ची आवृत्ती केवळ तीन इंच रुंद व साडेचार इंच लांब होती. मग पुढचे पाऊल पुस्तकांसाठी टाकण्यात आले. ही पुस्तके सैनिकांच्या गणवेशाच्या खिशात सहज मावत व वजनाला हलकी असत.

सैन्यासाठी म्हणून काढलेल्या पॉकेट बुक्सनी अमेरिकी ग्रंथ व्यवसायात क्रांती केली. आर्मी सव्‍‌र्हिस एडिशनची पुस्तके पातळ कागदावर आडवी छापलेली असत आणि त्यावर मुळातल्या हार्ड कव्हर आवृत्तीचे चित्र असे. नेहमीच्या प्रकाशकांनी ही पुस्तके प्रकाशित केली नाहीत. फक्त एक टक्का रॉयल्टी लावून ती ‘नॉर्टन पब्लिशिंग’ व इतर कंपन्यांनी छापून सैन्याला विकली. हा एक टक्काही लेखक व मूळ प्रकाशकात विभागला जाई. आर्मी सव्‍‌र्हिस एडिशनमध्ये आपले पुस्तक आले, की लेखकालाही अभिमान वाटे.

‘द एज्युकेशन ऑफ हायमन कॅप्लन’ (लेखक- लिओनार्ड रॉस) हे विनोदी पुस्तक वा कौटुंबिक वातावरणाचे चित्रण असलेले ‘ए ट्री ग्रोज् इन ब्रुकलीन’ (लेखिका- बेट्टी स्मिथ) अशा प्रकारची पुस्तके सैन्यात लोकप्रिय होती. अनेक ठिकाणी ‘द एज्युकेशन ऑफ हायमन कॅप्लन’मधल्या प्रकरणांचे रोज एक याप्रमाणे शेकोटीभोवती वाचन जाहीररीत्या चाले. जखमी सैनिकांसाठी इस्पितळात वाचन हा मोठा विरंगुळा होता. हॉलंडमध्ये नियुक्त असलेला एक अधिकारी आर्मी सव्‍‌र्हिस एडिशनची बरीच पुस्तके पाठीवर घेऊन फिरत असे. पण त्याचे आवडते ‘टारझन : द एप मॅन’ हे त्याला मिळत नव्हते. ते त्याला अमेरिकेतून पाठवण्यात आले.

धकाधकीच्या व अनिश्चिततेच्या वातावरणापासून सैनिकांना अशी पुस्तके दूर नेत. जीवनाविषयी आशा निर्माण करत. एखादे ठरावीक पुस्तक हाताशी असेल तर आपल्याला मृत्यू येणार नाही, अशीही काही सैनिकांची श्रद्धा असे. नर्ॉमडीच्या आक्रमणासाठी दोस्तांचे मोठे सैन्य ब्रिटिश किनाऱ्यावर गोळा झाले होते. विशेषत: यातल्या पहिल्या फळीच्या तुकडय़ांची हानी खूप होणार होती. या साऱ्याचा विचार करून जवळपास या वेळी दहा लाख पुस्तके सैनिकांसाठी आणण्यात आली.

सैनिकांचे काम सारखे असले तरी वाचनात विविधता होती. एखादा सैनिक शेक्सपीअर वाचत असेल, तर त्याचा सहकारी कॉमिक्समध्ये दंग असे. लैंगिक वर्णने असलेल्या पुस्तकांना अर्थातच मागणी असे. काहींवर अमेरिकेतल्या काही राज्यांमध्ये बंदी होती. पण ती सैनिकांना पुरवण्यात आल्याचे लेखिकेने लिहिले आहे. काही वाचकसैनिक आपल्या आवडत्या लेखकांना पत्रे लिहीत. त्याला लेखकाचे उत्तर आले तर ती सैनिकांसाठी आनंदाची पर्वणी असे. बेट्टी स्मिथला रोज सरासरी चार पत्रे येत. त्या सर्वाना ती उत्तरे लिही. युद्धकाळात सैनिकांना वाचनाची आवड लागली. युद्ध संपल्यानंतरच्या महाविद्यालयीन शिक्षणात त्याचा उपयोग झाला. टाइम मासिकाने लिहिले : ‘युद्धापूर्वी वाचन हे विशिष्ट वर्गाचे होते तसे नंतर ते राहिले नाही. सर्वसामान्य जनता मोठय़ा संख्येने वाचू लागली आहे.’ युद्ध संपेपर्यंत सुमारे १४०० पुस्तकांच्या लाखो आवृत्त्या युरोपात होत्या. हिटलरने जाळलेल्या पुस्तकांपेक्षा ही संख्या किती तरी अधिक होती.

या पुस्तकातली चित्रे मोहवणारी आहेत. मृत्यूच्या छायेत, मशीनगन चालवताना वाचणारे सैनिक यात भेटतात. युद्धात नवीन गोष्टींच्या संशोधनाला, वापराला गती येते हे पुस्तकांच्या रूपांतराचा जो आलेख लेखिकेने मांडला आहे त्यातून ध्यानात येते. मॉली मॅनिंग यांचे हे पुस्तक इतिहास तसेच पुस्तकांविषयीची पुस्तके या दोन्ही प्रकारात मोडते. दोन्ही प्रकारच्या वाचकांना ते आवडावे!

article-about-reality-of-mobile-app-development-company-1879185/

‘अ‍ॅप’की आँखों में कुछ..


367   20-Apr-2019, Sat

आजमितीला जगात अशा कंपन्यांची संख्या ३०० हून अधिक आहे. या  कंपन्यांचं मिळून मूल्य आहे १०,५००० कोटी डॉलर इतकं प्रचंड.  आपल्या देशातही अशा २० कंपन्या असल्याने खरं म्हणजे मग आपल्याला काय अनेकांनाच आनंद वाटायला हवा. पण इथंच तर खरी मेख आहे..

डॉट कॉम कंपन्यांच्या तेजीचे दिवस अजूनही आठवतात. पावसाळ्यात कुत्र्याच्या छत्र्या उगवतात त्या वेगाने त्या वेळी या कंपन्या उगवत होत्या. कोणी काही बँकिंग सुविधा देणारी, दुसरी एखादी घरबसल्या समभाग खरेदीविक्री करू देणारी, तिसरी बातम्या देणारी, चौथी आणखी कसली.. अशा अनेक. माध्यमांना कुठे ठेवू आणि कुठे नको.. असं झालं होतं या कंपन्यांबाबत. दिवसागणिक या कंपन्या नुसत्या फोफावत होत्या.

आणि अर्थविषयक नियतकालिकं, बाजारपेठ या अशा बातम्यांना चांगलंच खतपाणी घालत होती. या कंपन्यांचं मूल्य असं काही सांगितलं जात होतं, की बाकीच्या पारंपरिक कंपन्या पार लाजून चूर व्हाव्यात. आता भविष्य या कंपन्यांतच असणार आहे, पारंपरिक कंपन्यांनाही बदलावं लागणार आहे वगैरे वगैरे कारणं दिली जायची त्यासाठी. आठवतंय की, सत्यमसारख्या कंपनीचं बाजारमूल्य त्या वेळी टाटा स्टीलसारख्या कंपनीपेक्षाही अधिक दाखवलं गेलं होतं. खरं तर टाटा स्टील ही मूलभूत क्षेत्रात काम करणारी. त्या मानानं सत्यम अगदीच वरवरच्या क्षेत्रात होती त्या वेळी. पण सत्यमचा रामलिंगम राजू हा कोणी नव्या युगाचा जमशेटजी टाटाच जणू असं चित्र त्या वेळी रंगवलं गेलं. ब्रिक अँड मॉर्टर.. म्हणजे आपल्या दगडविटांच्या.. असं हिणवणीच्या सुरात म्हटलं जायचं पारंपरिक कंपन्यांना. एखाद्या कुटुंबातल्या स्वयंपाक आदी मूलभूत कामं करणाऱ्या महिलेपेक्षा पुढे पुढे करणारीलाच जास्त भाव मिळावा तसं झालं होतं त्या वेळी या माहिती कंपन्यांचं.

पण नंतर त्यांचं काय झालं हे काही वेगळं सांगायला नको. कुठल्या कुठे वाहून गेल्या त्या. रामलिंगम राजूसारखे तर तुरुंगातही गेले फसवणुकीच्या आरोपाखाली. अन्य अशा अनेक कंपन्या बुडाल्या. तशा त्या बुडणारच होत्या. त्यांच्या बुडण्याचं दु:ख नाही. तर चिंता आहे.. आणि होती.. त्या कंपन्यांतल्या गुंतवणूकदारांची. त्या लाटेत हात धुऊन घेण्याच्या उद्देशानं अनेकांनी प्रयत्न केले. फारच थोडय़ांना यश आलं. बहुसंख्यांच्या वाटय़ाला आलं ते अपयशच.

आता त्या अपयशाची आठवण काढायचं जेट हे काही एकमेव कारण नाही. त्या कंपनीनं नुकतीच आचके न देत मान टाकली. हजारो कोटींची र्कज आणि त्याहूनही हजारो कर्मचाऱ्यांची देणी, लाखो प्रवाशांकडनं घेतलेल्या तिकीटरकमा असं बरंच काही ती कंपनी देणं लागते. तिचंही नोंदणीकृत बाजारात आगमन झालं तेव्हा बाजारमूल्य असंच गडगंज होतं. त्यावर आधारित अनेकांनी तीत गुंतवणूक केली, समभाग घेतले. आता ते सगळेच गटांगळ्या खातायत. पण अडचण ही की, या कंपनीची स्थावर जंगम मालमत्ता विकून पैसे उभे करायचे म्हटलं तरी तेही करता येणं शक्य नाही. कारण तितकी काही मालमत्ताच नाही कंपनीकडे; पण हे काही एकमेव कारण आणि उदाहरण नाही.

तेव्हा डॉट कॉम कंपन्या होत्या. आता त्यातल्या बराचशा निजधामाला गेल्यात. पण त्यांची जागा आता अ‍ॅप्स या नव्या प्रकारांनी घेतलीय. हॉटेलातनं खाणं मागवायचं तर अ‍ॅप, कसलं बिल भरायचंय तर अ‍ॅप, सिनेमा पाहायचा तर अ‍ॅप, नाटकाची तिकिटं काढायची आहेत तरी अ‍ॅप आणि काहीच करायचंय नाही तरी अ‍ॅप. अशी ही अ‍ॅपच अ‍ॅप. स्मार्ट फोन नावाचा आधुनिक अल्लाउद्दीन आपल्या हाती लागला आणि या अ‍ॅपचा सुकाळ सुरू झाला.

त्या वेळी डॉट कॉम कंपन्यांच्या बाजारमूल्याची चर्चा व्हायची. आता ती या अ‍ॅपच्या मूल्यांची होतीये आणि काही अ‍ॅप्सनी तर विक्रमी मूल्य मिळवलंय. काही अब्ज कोटी रुपये वगैरे इतकं भव्य. या कंपन्यांची स्वत:ची अशी एक ओळख तयार झालीये. वेगळं त्यांचं असं मानाचं पान मांडलं जातं. या पंगतीत स्थान हवं असेल तर निकष आहे १०० कोटी डॉलर इतक्या मूल्याचा. म्हणजे ही किमान पातळी. एखाद्या कंपनीचं बाजारपेठीय मूल्य १०० कोटी डॉलरच्या पातळीला पोचलं, की या अशा खाशा स्वाऱ्यांत तिची गणना व्हायला लागते.

आजमितीला जगात अशा कंपन्यांची संख्या ३०० हून अधिक आहे. या तीनशे कंपन्यांचं मिळून मूल्य आहे १०,५००० कोटी डॉलर इतकं प्रचंड. अर्थात जगात म्हटलं तरी अशा कंपन्या काही मोजक्याच देशांत एकवटल्यात. उदाहरणार्थ चीन. त्या देशात यातल्या १३० आहेत. मग आहे अमेरिका. त्या देशात आहेत ८५. भारताचा क्रमांक त्यानंतर लागतो. आपल्या देशात अशा २० कंपन्या आहेत आणि इंग्लंडमध्ये सात.

खरं म्हणजे मग आपल्याला काय अनेकांनाच आनंद वाटायला हवा. इतक्या भव्य कंपन्या आहेत म्हणून. पण इथंच तर खरी मेख आहे. मार्टिन केनी आणि जॉन झेसमन या अर्थतज्ज्ञांनी अलीकडेच एका प्रबंधात या अशा कंपन्या, त्यांचं प्रचंड मूल्य आणि त्यामुळे गुंतवणूकदारांचा धोका दाखवून दिलाय.

यातलं आपल्याला काय काय कळतंय? किंवा काय कळून घ्यायची आपली सामाजिक क्षमता आहे?

उदाहरणार्थ हे दोघे दाखवून देतात की, असं अ‍ॅप वगैरे काही करणं आता किती सोपं आहे ते. कसं? तर डॉट कॉम कंपन्यांमुळेच. या डॉट कॉम कंपन्या ज्या वेळी उदयाला येत होत्या आणि पुढे २००० साली त्यांचा फुगा फुटला तोपर्यंत माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रात प्रचंड पायाभूत गुंतवणूक झाली होती. संगणक अधिकाधिक जलद होत गेले आणि त्यातनं जलद संदेशवहन करता यावं यासाठी ऑप्टिकल फायबर केबलचं जगभरात जाळं विणलं गेलं. पण नंतर या कंपन्यांचा फुगा फुटला.

पण मागे या पायाभूत सुविधा तशाच राहिल्या. त्यातूनच मग चौथ्या पिढीचे मोबाइल फोन आले, वायफाय वगैरे तंत्र विकसित झालं आणि संगणक लहान होत होत स्मार्ट फोनमध्ये जाऊन बसले. म्हणजे पूर्वी जी कामं करायला संगणक वा लॅपटॉप वगैरे लागायचा, ती कामं आता हातातल्या फोन्समधून व्हायला लागली.

आणि मग यातून जन्म झाला विविध अ‍ॅप्सचा.

मग यात धोका काय?

तो आहे या अ‍ॅप काढणाऱ्या कंपन्यांच्या बाजारमूल्यांचा. ते मूल्य अवाच्या सवा आहे. हे डॉट कॉम कंपन्यांसारखंच; पण या दोन्हींच्या अवस्थेत आता फरक आहे.

तो असा की, यातल्या एकाही अ‍ॅप चालवणाऱ्या कंपनीला एका पैचाही नफा इतक्या साऱ्या वर्षांत झालेला नाही. अगदी यातली मोठय़ात मोठी कंपनी घेतली तरी तीसुद्धा तोटय़ातच आहे. पण तरीही या कंपन्यांचं बाजारमूल्य इतकं अवाढव्य आहे, की थक्क व्हायला होतं. हे त्यांचं बाजारमूल्य किती काळ राहील?

हा यातला खरा मुद्दा. हे दोघं दाखवून देतात की, यातल्या बऱ्याच कंपन्या आता भांडवली बाजारात उतरणार आहेत. काहींची त्याबाबतची घोषणादेखील झालेली आहे. या कंपन्यांचं बाजारमूल्य इतकं प्रचंड आहे की, ज्या वेळी या कंपन्या भांडवली बाजारात उतरतील तेव्हा त्यांच्या समभागांनाही प्रचंड मागणी असेल. त्यांची किंमतही प्रचंड असेल.

मग काय होईल?

मग या अ‍ॅप कंपन्यांतले गुंतवणूकदार आपल्याकडे असलेल्या या कंपन्यांचे समभाग विकून टाकतील आणि मूळच्या गुंतवणुकीवर कित्येक पटींनी गडगंज नफा कमावतील.

आणि मग या अ‍ॅप कंपन्या डॉट कॉम कंपन्यांच्या मार्गानेच जातील.

अनेक डॉट कॉम कंपन्यांतल्या सामान्य गुंतवणूकदारांच्या हाती धुपाटणं आलं. आताही तेच होईल. तेव्हा अ‍ॅप की आँखों में दिसत असलेले हे महके हुए राज आपण समजून घ्यायला हवेत.

कशाच्या मागे किती वाहवत जायचं.. मग ते अ‍ॅप असो वा व्यक्ती.. हे कधी तरी कळायला हवंच ना..


Top