current affairs, loksatta editorial-Milk Project Gokul Milk Multistate Akp 94

‘बहुराज्य’वर विरजण!


138   31-Oct-2019, Thu

राज्यातील सर्वात मोठा सहकारी दूध प्रकल्प अशी बिरुदावली लागलेल्या ‘गोकुळ’ दूध संघाची वार्षिक सर्वसाधारण सभा म्हणजे कोल्हापुरातील कोणत्याही आखाडय़ाला मागे सारेल असा प्रकार ठरला आहे. बुधवारची सभा याच मार्गाने चालली. मात्र, यापूर्वीच्या सभांमध्ये मुद्दय़ावरील प्रकरण गुद्दय़ावर येत. यापूर्वी, गोकुळचा मलईदार कारभार वादाचे कारण असायचा; त्याची धग अजूनही आहेच. पण गेल्या दोन वर्षांपासून आगीत तेल ओतणारा मुद्दा पुढे आला, तो म्हणजे ‘गोकुळ’ला बहुराज्य (मल्टिस्टेट) दर्जा मिळवणे. संघाच्या कार्यव्याप्तीला अनुसरून हा निर्णय उचित आहे असे कोणालाही वाटणे स्वाभाविक आहे. संचालक मंडळाने असाच सूर आळवला. पण हे वरकरणी चित्र होते. वास्तव होते ते सत्ताकारणाचे. २२०० कोटी रुपयांची उलाढाल असलेल्या ‘गोकुळ’ अर्थात ‘कोल्हापूर जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघ’ या संस्थेवर वर्चस्व कोणाचे, यासाठी हा सारा आटापिटा आहे. म्हणजे खरे तर हा वाद सत्ताकारणाचा. चार वर्षांपूर्वी झालेल्या संघाच्या संचालक मंडळाच्या निवडणुकीत माजी आमदार महादेवराव महाडिक, पी. एन. पाटील यांनी सत्ता कायम राखली. परंतु त्यांना विरोधी गटाचे नेते आमदार सतेज पाटील, माजी आमदार चंद्रदीप नरके यांनी चांगलेच झुंजवले. हा अनुभव लक्षात घेऊन सत्तारूढ गटाने आणखी दूध संघ वाढवून संघ आपल्याच ताब्यात राहिला पाहिजे, अशी रणनीती आखली. त्याचा भाग म्हणून बहुराज्य संघ दर्जा मिळविण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले. दोन वर्षांपूर्वी हा विषय संघाच्या वार्षिक सभेत आला तेव्हा त्यावरून जोरदार गोंधळ माजला. परिस्थितीचा फायदा घेऊन संचालक मंडळाने बहुराज्यला ‘सभासदांनी मान्यता दिली’, असे इतिवृत्तात लिहिले. त्याआधारे महाराष्ट्र शासन, कर्नाटक शासन आणि केंद्र शासनाकडे मंजुरीसाठी प्रस्तावही पाठवला. हे होत असताना, दुसरीकडे सत्तारूढ गटाने बहुराज्यच्या मिषाने सत्तेचा मांडलेला डाव दूध उत्पादक शेतकरी व दूध संघांच्या पचनी पडला नाही. विरोधाची धार तीव्र होऊ  लागली. त्याचे राजकीय पडसाद उमटून लोकसभेत धनंजय महाडिक, तर विधानसभा निवडणुकीत अमल महाडिक यांना पराभवाचा झटका बसला. त्यामुळे सावध झालेल्या ‘गोकुळ’चे अध्यक्ष रवींद्र आपटे यांनी सभेच्या दोन दिवस आधी बहुराज्यचा विषय मागे घेत असल्याचे पत्र दिले. एका अर्थाने सत्तारूढ गटाने बहुराज्य प्रस्तावावर पाणी सोडले आहे. ही सत्तारूढ गटाची पीछेहाट आणि ‘गोकुळ’विरोधी कृती समितीचे यश मानले जाते. मात्र, बुधवारी झालेल्या वार्षिक सर्वसाधारण सभेतही याच विषयावरून गोंधळ झाला. ‘गोकुळ’च्या संचालकांना सुबुद्धी सुचल्याने बहुराज्य संघ नोंदणीचा विषय गुंडाळला गेला आहे. संघाच्या वार्षिक सभेत दरवर्षी होणारा हा आखाडा कोणालाच मानवणारा नाही आणि पसंतही पडणारा नाही. त्यामुळेच सहकारमंत्री सुभाष देशमुख यांनी ‘गोकुळ’ने बहुराज्यचा विषय मागे घ्यावा, असे सूचित करतानाच- यापुढे ‘गोकुळ’च्या सभेत गोंधळ खपवून घेतला जाणार नाही, असा इशारा दिला आहे. लोकसभा निवडणुकीत महसूलमंत्री व भाजपचे प्रदेशाध्यक्ष चंद्रकांत पाटील यांनी ‘गोकुळला बहुराज्य दर्जा मिळू देणार नाही’ अशी घोषणा केली होती. सत्तारूढ गटातील दोन्ही मंत्र्यांची ही भूमिका अखेर, ‘गोकुळ’च्या संचालक मंडळाच्या रणनीतीवर विरजण घालणारी ठरली. यातून ‘गोकुळ’चे अस्तित्व पुन्हा एकदा कोल्हापूर जिल्ह्य़ापुरतेच सीमित राहणार असले, तरी राज्यव्यापी राजकारण ढवळून काढण्याची क्षमता त्यात आहेच.

current affairs, loksatta editorial- Chief Justice Of India Sharad Bobde Akp 94

न्या. शरद बोबडे


191   31-Oct-2019, Thu

सातारचे प्रल्हाद गजेंद्रगडकर व पुण्याचे यशवंत चंद्रचूड यांच्यानंतर भारताचे सरन्यायाधीश म्हणून कार्यभार सांभाळणार असलेले न्या. शरद बोबडे मूळचे नागपूरचे. न्यायपालिकेच्या वर्तुळात ते मृदू स्वभावाचे म्हणून ओळखले जातात. इंग्रजी, मराठी व संस्कृत या तीनही भाषांवर प्रभुत्व असलेल्या बोबडेंना जगभरातील अनेक भाषा व लिपी समजून घेण्यात व शिकण्यात विलक्षण रस आहे. आठ खंडांत असलेला धर्मशास्त्रांचा इतिहास, भगवद्गीता, ऋग्वेद यांसारखे धर्म व न्यायाशी संबंधित अनेक ग्रंथ त्यांनी वाचून स्मरणात ठेवले आहेत. न्यायमूर्ती म्हणून वेगवेगळ्या शहरांत राहूनही, ‘नागपूरकर’ ही ओळख त्यांनी आजवर काळजीपूर्वक जपली आहे. विदर्भाविषयी विलक्षण ओढ असलेल्या बोबडेंना या प्रदेशाच्या विस्मृतीत जात असलेल्या इतिहासाविषयी काळजी वाटते व तो जतन करायला हवा, असे ते अनेकदा बोलून दाखवतात. सामाजिक बांधिलकी जोपासण्याचा त्यांचा कटाक्ष पूर्वीपासूनचा. शेतकरी नेते शरद जोशी बोबडेंचे जवळचे मित्र. बँकेचे कर्ज न फेडू शकणाऱ्या शेतकऱ्यांना नादारीचे अर्ज भरायला लावण्याची कल्पना या दोघांच्या चर्चेतून पुढे आली. जोशींच्या आवाहनानंतर चार लाख शेतकऱ्यांनी असे अर्ज भरले. त्यांचा हा लढा न्यायालयात टिकावा म्हणून बोबडे अखेपर्यंत संघर्षरत राहिले. लाखो शेतकऱ्यांच्या वतीने लढणारे बोबडे हे देशातील कदाचित एकमेव वकील असावेत. याच नादारी आंदोलनातून पुढे कर्जमुक्तीची चळवळ सुरू झाली. एकदा वकील म्हणून न्यास कायद्याशी संबंधित एक प्रकरण हाताळताना त्यांनी ‘इच्छुक व्यक्ती’ व ‘अशी व्यक्ती ज्याची इच्छा आहे’ यातील फरकावर केलेला दीड तासाचा युक्तिवाद अनेक वकिलांच्या आजही स्मरणात आहे. छगन भुजबळांनी शिवसेना फोडली तेव्हा नागपुरात अधिवेशन सुरू होते. हे पक्षांतर बेकायदा कसे ठरवता येईल, यासाठी सेनेच्या वतीने बोबडेंनी न्यायालयात खिंड लढवली होती. बाळासाहेब ठाकरेंविरुद्ध नागपूर खंडपीठात अवमान-खटला दाखल झाला, तेव्हा त्यांची बाजू समर्थपणे मांडणारे बोबडेच होते. संगीत ऐकणे, त्याच्या मैफिलींना जाणे, असा छंद जोपासणाऱ्या बोबडेंना धर्म आणि न्यायशास्त्राच्या बौद्धिक वादविवादातसुद्धा नेहमी रस राहिला आहे. श्रीकांत जिचकार यांच्याशी त्यांच्या होणाऱ्या चर्चा आजही अनेकांना आठवतात. ट्रेकिंग हा त्यांचा आणखी एक छंद. नागपूरच्या शेजारी असलेल्या पचमढी परिसरातील अनेक दुर्लक्षित गुंफा त्यांनी या छंदातून शोधून काढल्या. आजोबा, वडील असा वकिलीचा खानदानी वारसा लाभलेल्या बोबडेंचे नागपुरातील घर कायदेविषयक पुस्तकांचे संग्रहालय म्हणून विधि वर्तुळात ओळखले जाते. सर्वासाठी खुले असलेले हे ‘बोबडे कम्पाऊंड’मधील ग्रंथालय या नियुक्तीने पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहे.

current affairs, loksatta editorial-America Election End Of The Terrorists Akp 94

हत्येचे गरजवंत


345   30-Oct-2019, Wed

बगदादीसारख्या दहशतवाद्यांच्या अंताचा आनंद अमेरिकेच्या नादाला लागून आपल्यासह अनेक देशांनी आतापर्यंत अनेकदा साजरा केला. हादेखील शेवटचा नसेल..

अमेरिकी निवडणुकांच्या तोंडावर प्रत्येक अमेरिकी अध्यक्षास आपले नेतृत्वपौरुष दाखवून देण्याची गरज असते. गेली सुमारे सहा दशके हे असेच सुरू आहे. प्रत्येक अमेरिकी अध्यक्ष अशा कारवाईनंतर, जग सुरक्षित झाले, असा दावा करतो. तो किती हास्यास्पद; हे नंतर दिसून येते.

श्रीलंका, फ्रान्स, ऑस्ट्रेलिया, बेल्जियम, स्वीडन, इंग्लंड, न्यूझीलंड, इराक, अफगाणिस्तान, अमेरिका आदी अनेक ठिकाणच्या दहशतवादी हल्ल्यांत अनेकांचे बळी घेणाऱ्या आयसिस या दहशतवादी संघटनेचा प्रमुख अबु बक्र अल बगदादी हा अमेरिकी संरक्षण दलाच्या हल्ल्यात एकदाचा मारला गेला. याआधी दोन वेळा त्याच्या हत्येच्या बातम्या आल्या होत्या. पण तो जिवंत होता. यावेळी मात्र खरोखरच त्याची हत्या झाली. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी यावेळी तशी घोषणा केली. त्याआधी त्यांनी त्याबाबत उत्कंठा ताणली जाईल असे सूचक वक्तव्य केले आणि यथावकाश जवळपास तासभर चाललेल्या भाषणातून या कारवाईची माहिती दिली. बगदादी याच्या मरणाचा आनंद अमेरिकी अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या अवाढव्य चेहऱ्यावर मावत नव्हता. इतका नृशंस दहशतवादी मारला जाणे ही तशी स्वागतार्हच बाब. अशा दहशतवाद्यांच्या अंताचा आनंद अमेरिकेच्या नादाला लागून आपल्यासह अनेक देशांनी आतापर्यंत अनेकदा साजरा केला. हादेखील शेवटचा नसेल. तेव्हा बगदादी मृत्यूच्या निमित्ताने हे असे दहशतवादी कोणत्या परिस्थितीत आकारास येतात हे तपासून पाहायला हवे.

बगदादी हा प्रेषित मुहम्मदाच्या कुरेश जमातीत पदा झालेला. खलिफा म्हणवून घेण्यासाठी या जमातीत जन्म ही आवश्यक बाब. या जमातीतील जन्म आणि जन्मजात अल्लाभक्ती यामुळे बगदादी तरुणपणीच धर्मवेडा झाला. इस्लामी धर्माभ्यासातील पदवी, पदव्युत्तर शिक्षण आणि त्याच विषयातील बगदाद विद्यापीठातील डॉक्टरेट यामुळे बगदादी याच्या शब्दास तरुण वयातच धर्मवर्तुळात वजन आले. अशा धर्मवादी व्यक्ती आधुनिक शिक्षणापासून वंचित अशा समाजात नतिक आणि सामाजिक अधिकार मिळवतात. बगदादी असा अधिकारी होता. २००३ साली अमेरिकी फौजांनी बगदादमध्ये घुसून इराकी सत्ताधीश सद्दाम हुसेन याचा नायनाट केल्यानंतर त्या प्रदेशात अशा इस्लामी धर्माधिकाऱ्यांचे वजन वाढले. त्यावेळेस इराकात पाय रोवू पाहणाऱ्या अमेरिकी फौजांविरोधात या बगदादीने जमात-जैश-अल-सुन्ना-वा-अल-जमा ही संघटना स्थापन केली. इराकातील अमेरिकी फौजांवर छुपे हल्ले करणे हे या संघटनेचे उद्दिष्ट. पुढच्याच वर्षी अमेरिकी फौजांनी फालुजा येथील कारवाईत बगदादी यास ताब्यात घेतले. त्यावेळेस भुरटय़ा हल्ल्यांसाठी पकडण्यात आलेल्या बगदादीची रवानगी बक्का येथील अमेरिकी छावणीत करण्यात आली.

आयसिस या संघटनेचा जन्म तेथे झाला असे मानले जाते. त्या तळावरील इस्लामी कैद्यांना बगदादीसारख्यांनी धर्मशिक्षण दिले आणि त्याचा वापर अमेरिकी लष्करी अधिकाऱ्यांनीच इस्लामी टोळ्यांतील मध्यस्थीसाठी केला. तथापि त्याही वेळी त्याच्याकडे अमेरिकेने दुर्लक्ष केले आणि त्यास ‘किरकोळ गुंड’ मानून दहा महिन्यांच्या तुरुंगवासानंतर त्याची सुटका केली. तोपर्यंत त्याचा लौकिक आसमंतात पसरला होता. त्यामुळे तुरुंगातून सुटका झाल्यावर ओसामा बिन लादेनच्या अल कईदाने त्याच्याशी संपर्क साधला आणि आपल्या जाळ्यात ओढले. त्यावेळेस इराकमधील अल कईदाचे नेतृत्व मूळ जॉर्डनचा अबु मुसाब अल झरकावी याच्याकडे होते. इराकात अमेरिकी फौजांविरोधातील घुसखोरी हा अल कईदाचा मुख्य उद्योग. बगदादी अशा धर्मकार्याची जबाबदारी घेण्यासाठी सज्ज होताच. अमेरिकी फौजांना प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष मदत करणाऱ्यांचा कॅमेराबद्ध शिरच्छेद करण्याची नवीनच क्रूर प्रथा या मंडळींनी सुरू केली. त्यामुळे या संघटनेचा दरारा निर्माण झाला. परंतु २००६ साली झरकावी मारला गेला. त्यांनतर बगदादी आणि मंडळींनी ‘समविचारी’ संघटनांना एकत्र आणून इस्लामिक स्टेट ऑफ इराक, म्हणजे आयएसआय, या संघटनेची स्थापना करून इस्लामी धर्मतत्त्वावर आधारित खिलाफत स्थापनेचा पण केला.

अमेरिकेच्या इराक धोरण गोंधळामुळे निर्माण झालेली अनिश्चितता आणि सौदी अरेबियातील काही घटकांची फूस यांमुळे या संघटनेचे प्राबल्य वाढत गेले. समोर रोखण्यास कोणीच नसल्याने संघटना चांगलीच फोफावली. त्यात शेजारील लिबियात कर्नल मुअम्मर गडाफी यालाही अमेरिकेने मारले आणि नंतर त्या देशातही निर्माण झालेल्या यादवीचा फायदा आयसिसला मिळाला. ही संघटना त्या देशातही पसरली. इराकप्रमाणे लिबियातही मोठय़ा प्रमाणावर तेलसाठे आहेत. आयसिसने त्यावर कब्जा मिळवला. इराकच्या दक्षिणेकडील भागांत मोठय़ा तेलविहिरी आहेत. या भागातील कुर्दशि जमाती आणि अन्य इस्लाम धर्मीय यांतील संघर्षांचा फायदा उठवत आयसिसने त्या भागातही चांगलाच जम बसवला. या दोन्ही ठिकाणचे मुबलक तेलसाठे हाती आल्याने या संघटनेस साधनसंपत्तीची ददात नव्हती. परिणामी सुरुवातीच्या काळात या संघटनेस मोठेच यश मिळाले. या संघटनेने मोठी ‘झेप’ घेतली ती सीरियात. तेथील धार्मिक आणि राजकीय विद्वेषामुळे सीरियात या संघटनेचा प्रभाव चांगलाच वाढला. त्यामुळे या संघटनेची दहशतही निर्माण झाली. सद्दाम हुसेन याचे एकेकाळचे निष्ठावान या संघटनेस येऊन मिळाल्यानेही तिचे प्रभावक्षेत्र वाढले. त्यानंतर गेली साधारण १२ वष्रे या संघटनेचा हिंसक नंगानाच जगभर सुरू होता. तालिबानचा झालेला पाडाव, २०११ साली ओसामा बिन लादेन याची झालेली हत्या यामुळे आयसिसचे चांगलेच प्राबल्य निर्माण झाले. अशा या संघटनेचा प्रमुख बगदादी याच्या हत्येने तीस खीळ बसेल असे मानले जाते.

पण ती तात्पुरतीच. अशीच कोणी अन्य संघटना अथवा नवा कोणी बगदादी वा ओसामा जन्मास येईपर्यंत हा बगदादीच्या हत्येचा ‘आनंद’ अमेरिका वा अन्य कोणी साजरा करू शकतील. निवडणुकांच्या तोंडावर प्रत्येक अमेरिकी अध्यक्षास आपले नेतृत्वपौरुष दाखवून देण्याची गरज असते. गेली सुमारे सहा दशके हे असेच सुरू आहे. १९६० च्या दशकात अमेरिकी अध्यक्ष आयसेनहॉवर यांना ‘मुस्लीम ब्रदरहूड’ची गरज लागली. त्यांच्याच काळात इराणचे पंतप्रधान महंमद मोसादेघ यांची राजवट उलथून पाडली गेली. त्यानंतर झालेला तेल बाजाराचा उदय, इराणात आयातुल्ला खोमेनी यांना अमेरिकेची फूस, सुन्नी सौदी अरेबियास पर्याय म्हणून शिया खोमेनी यांना पुढे करणे, १९७९ साली सोविएत रशियाच्या फौजांचे अफगाणिस्तानात घुसणे, त्यास तोंड देण्यासाठी अमेरिकेने ओसामा लादेन यास पोसणे, नंतर याच ओसामाने अमेरिकेविरोधात उभे रहाणे, मग अमेरिकेने त्यास मारणे, अमेरिकी आणि जागतिक तेल कंपन्यांनी तालिबानला सांभाळणे आणि २००१ सालच्या ९/११ नंतर त्यांच्या जिवावर उठणे आणि आता या बगदादीस मारणे. हा या खेळाचा पुढचा अंक.

यात बदल होतो तो फक्त अमेरिकी अध्यक्षांत. आयसेनहॉवर, जिमी कार्टर, बुश पितापुत्र, काही प्रमाणात बराक ओबामा आणि आता हे ट्रम्प. यातील एक ओबामा सोडले तर अन्य सर्व रिपब्लिकन पक्षाचे आहेत आणि त्यांची काहीएक विशिष्ट धार्मिक विचारसरणी आहे. यातील ओबामा वगळता अन्य सर्व हे विविध तेल कंपन्यांशी संबंधित. त्यामुळे त्या अर्थानेही त्यांचे हितसंबंध या सगळ्यांत असतात. प्रत्येक अमेरिकी अध्यक्ष अशा कारवाईनंतर, अशा कोणास ठार मारल्यानंतर आनंद साजरा करतो आणि जग आता कसे सुरक्षित झाले, असा दावा करतो. तो किती हास्यास्पद असतो हे नंतर दिसून येते. आताही काही वेगळे होईल असे नाही. ते काय असेल हे कळेपर्यंत तूर्त बगदादी हत्येच्या आनंदात सहभागी व्हावे हे बरे. अशा बगदादींची निर्मिती आणि नंतर यथावकाश त्यांची हत्या ही सत्ताधीशांची गरज असते.

current affairs, loksatta editorial-Dont Want A Certificate Akp 94

प्रमाणपत्र नको


618   30-Oct-2019, Wed

काश्मीर खोऱ्यातील परिस्थिती पाहण्यासाठी भारतीय लोकप्रतिनिधींनाही अघोषित बंदीच असताना, ‘युरोपियन पार्लमेंट’चे शिष्टमंडळ भारतात येते, या शिष्टमंडळाच्या सदस्यांना काश्मीरमध्ये जाण्यास केंद्र सरकार संमती देते, हे स्वागतार्ह मानावे लागेल. मात्र काहीशा सावधपणेच, कारण या अनधिकृत शिष्टमंडळातील २७ पैकी २२ सदस्य हे उजवे अथवा अतिउजवे- म्हणजे नाझी सत्ताकल्पनांपासून ते रशियाच्या ताज्या आक्रमकपणासह अनेक बाबींना पाठिंबा देणारे आहेत. हे २७ सदस्यीय शिष्टमंडळ पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना सोमवारी भेटले. त्यानंतर राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार अजित डोभाल यांनी भोजनादरम्यान त्यांच्याशी चर्चा केली आणि मंगळवारी विशेष बसमधून हे सारे जण काश्मीरमध्ये फिरू लागले. अर्थात, या साऱ्या निरीक्षकांनी काश्मीरची स्थिती अगदी सुरळीत असल्याचे म्हटले तरीही, सरकारनेच काश्मीरबाबत परदेशी निरीक्षकांचा वरचष्मा मान्य केला की काय, अशी चर्चा जरूर उपस्थित होऊ शकते. जम्मू-काश्मीर राज्याचा विशेष दर्जा काढून घेण्यास लोकसभेने ५ ऑगस्ट रोजी मान्यता दिल्यानंतर विशेषत: पाकिस्तानने धोरणानुरूप थयथयाट करून विविध आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर काश्मीरचा मुद्दा उपस्थित करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या प्रयत्नांना मर्यादित यश लाभले. चीन, तुर्कस्तान, मलेशिया वगळता इतर कोणत्याही प्रमुख देशाने भारताच्या कृतीचा निषेध केलेला नाही. याचा अर्थ भारताच्या निर्णयाचे सार्वत्रिक समर्थन झाले आहे असाही नव्हे! या निर्णयांमुळे काश्मीरला भारतात विलीन करण्याची प्रक्रिया सर्वार्थाने पूर्ण झाली असेल, तर या राज्याच्या किंवा केंद्रशासित प्रदेशाच्या नागरिकांना देशातील इतर राज्यांतील नागरिकांप्रमाणेच संपर्क व संचारस्वातंत्र्य मिळाले पाहिजे, ही बहुतेक मध्यममार्गी, धर्मनिरपेक्ष व्यक्ती, संघटनांकडून सातत्याने व्यक्त होत असलेली अपेक्षा अवाजवी नाही. विशेष हक्क दिल्यामुळे काश्मीर आणि काश्मिरींचे नुकसानच झाले असे सरकार म्हणत असेल, तर समान आणि किमान संपर्क सुविधा बहाल करण्यात होत असलेला विलंबही तितकाच नुकसानकारक आहे. जम्मू-काश्मीरमध्ये र्निबध केव्हा हटवणार याविषयी खुलासा करण्याचे निर्देश सर्वोच्च न्यायालयाने सरकारला दिले, ते याच भावनेतून. काश्मीरबद्दल पाकिस्तानची कांगावखोर भूमिका बहुतेक पाश्चिमात्य देश अमान्य करतात हे खरेच; पण याच पाश्चिमात्य देशांनी अधिकृतपणे काश्मिरी नागरिकांची, त्यांच्या मानवी हक्कांची आणि त्या हक्कांच्या कथित गळचेपीची चिंता व्यक्त केली होती हेही तितकेच खरे. अमेरिकी काँग्रेस आणि युरोपियन पार्लमेंटमध्ये या काश्मिरींच्या मुद्दय़ावर सखोल चर्चा झालेली आहे. अमेरिकेच्या दक्षिण आशियाविषयक उपमंत्री अ‍ॅलिस वेल्स यांनी गेल्या आठवडय़ात अमेरिकी काँग्रेसमध्ये झालेल्या चच्रेत काश्मीरमधील संपर्कबंदीविषयी चिंता व्यक्त केली. आठ लाख नागरिकांना अद्यापही दैनंदिन व्यवहार करता येत नाहीत, याचा उल्लेख त्यांनी केलाच; पण त्याच वेळी, काश्मीर खोऱ्यातील पाकिस्तानच्या दहशतवादरूपी हस्तक्षेपाचाही समाचार घेतला. अमेरिकी काँग्रेस, युरोपियन पार्लमेंट, संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद अशा महत्त्वाच्या, जबाबदार संस्थांनी या प्रश्नावर एकदाही भारताचा निषेध केलेला नाही हे लक्षणीय आहे. परंतु केवळ त्यावर विसंबून न राहता, काश्मीर खोऱ्यात जनजीवन पूर्वपदावर आणण्याच्या हेतूने अधिक सकारात्मक आणि निश्चित पावले उचलणे ही सरकारची जबाबदारी आहे. याविषयी सरकार गंभीर आहे, हे युरोपियन सदस्यांच्या प्रस्तावित भेटीतून दिसून येते. दोन हातबॉम्ब हल्ले व चार ट्रकचालकांची गेल्या काही दिवसांत झालेली हत्या या घटना काश्मीरमधील परिस्थिती तीन महिन्यांत, ७० हजार जादा सैनिकांचा बंदोबस्त ठेवूनसुद्धा निवळत नसल्याचे निदर्शक आहे. या जनतेचा विश्वास व आंतरराष्ट्रीय समुदायाचे पाठबळ मिळवण्यासाठी र्निबध शिथिल करणे आणि टप्प्याटप्प्याने पूर्ण मागे घेणे हाच योग्य पर्याय ठरतो. जनतेचा विश्वास ही अंतर्गत बाब असते. त्यासाठी कुणा युरोपीय शिष्टमंडळ सदस्यांचे प्रमाणपत्र भारताला नको, हे नि:संशय!

current affairs, loksatta editorial-Yoga And Health Akp 94

व्ही नानम्मल


286   30-Oct-2019, Wed

योगासने आणि आरोग्य यांचा संबंध भारतीयांना कसा मनापासून पटला आहे आणि सरकारचा पाठिंबा असो वा नसो, या देशात योगाभ्यास कसा सर्वदूर रुजलेला आहे, याचे प्रतीक ठरलेल्या व्ही. नानम्मल २६ ऑक्टोबर रोजी कोइमतूरमध्ये निवर्तल्या. वयाची ९९ वर्षे पूर्ण केलेल्या या आजी, शंभरी सहज गाठतील असे साऱ्यांना वाटत होते. पण पडल्याचे निमित्त झाले आणि गेले सुमारे ३० दिवस त्यांना हालचाल अशक्य झाली होती. अर्थात, २०१८ मध्ये योगाच्या क्षेत्रात महत्त्वाच्या कामगिरीसाठी ‘पद्मश्री’च्या मानकरी ठरलेल्या नानम्मल यांनी काही निव्वळ दीर्घायुष्याचे साधन म्हणून योगाकडे पाहिले नव्हते..

योग हा त्यांच्या आयुष्याचा भागच होता. अगदी वयाच्या आठव्या वर्षांपासून.. म्हणजे साधारण सन १९२८-२९ पासून. राज्यकर्त्यांना योगाबद्दल ममत्व वाटत नव्हते, लाहोरच्या काँग्रेस अधिवेशनात नेहरू ‘संपूर्ण स्वातंत्र्या’चा ठराव मांडत होते, अशा त्या काळात नानम्मल यांचे वडील आपल्या मुलीला योगासने शिकवीत होते. नारळ-काजूच्या बागा, जोडीला योग व ‘सिद्ध’ उपचारपद्धतीचा अभ्यास आणि त्यास जोड म्हणून ब्रिटिशकाळातील ‘रजिस्टर्ड मेडिकल प्रॅक्टिशनर’ची सनद, हे वडिलांचे भांडवल. त्यातून योगाभ्यासाचा वारसा नानम्मल यांनी सांभाळला. शिक्षण फारसे नाही, संसार लवकर सुरू झाला, तरीही योगाला अंतर दिले नाही. त्यातूनच, ‘‘माझी सहा बाळंतपणे झाली. सर्व ‘नॉर्मल’. योगामुळेच गर्भाशय चांगले राहते,’’ असे अनुभवाधारित ज्ञान त्यांना मिळत गेले. शेजारपाजारच्या महिलांना फावल्या वेळात योगासने शिकवणाऱ्या नानम्मल वयाच्या साठीनंतर लहान मुलांनाही आजीच्या मायेने शिकवू लागल्या. पंचाहत्तरीनंतर, २००३ साली पहिल्यांदा त्यांनी एका योगासन स्पर्धेत भाग घेतला आणि बक्षीस मिळवले. मग त्यांना अशा स्पर्धात उतरण्याचा- आणि अर्थातच बक्षिसांनाही त्यांच्याकडे येण्याचा- छंदच लागला! त्यांच्याकडून योगासनांचे प्राथमिक धडे घेतलेले ६०० जण आज योगशिक्षक झाले आहेत. ‘दहाएक हजार स्त्रीपुरुषांना मी शिकवले असेल’ असे नानम्मल सहज सांगत. सरकारने त्यांची ‘पद्मश्री’साठी निवड केल्याने या सातत्याला दाद मिळाली आणि जगभर फिरून योगप्रसार करण्याऐवजी एकाच गावात राहून, योगासने शिकवत राहण्याच्या निष्ठेलाही फळ मिळाले!

current affairs, loksatta editorial-Ponzi Scheme Fraud Lures Investors Abn 97

नावात काय? : ‘पॉन्झी स्कीम’


350   28-Oct-2019, Mon

गुंतवणूकदारांनी पैसे गुंतविल्यानंतर ते वेळेत परत देणे त्यावरील व्याज ठरल्याप्रमाणे देणे ही गुंतवणूक स्वीकारणाऱ्या वित्त संस्थेची कायदेशीर जबाबदारी तर असतेच पण नैतिक जबाबदारीसुद्धा असते. मात्र काही काही योजना याला अपवाद असतात! अशाच योजनांना ‘पॉन्झी स्कीम’ असे म्हणतात.

अमेरिकेत चार्ल्स पॉन्झी या माणसाने १९२० मध्ये गुंतविलेल्या रकमेमध्ये दोन महिन्याच्या आत पन्नास टक्के वाढ करून देतो आणि तीन महिन्यांत तुमचे पैसे दुप्पट करून देतो, असे सांगत हजारो लोकांना फसविले. यथावकाश त्याचा खोटेपणा उघड झाला आणि त्यानंतर फसव्या गुंतवणूक योजनांना ‘पॉन्झी स्कीम’ असे नाव सर्रास वापरण्यात येऊ लागले. या योजना एखाद्या पिरॅमिडसारख्या काम करतात. एखाद्या पिरॅमिडचा आकार बघितल्यास त्याचा पाया हा रुंद असतो आणि कळस अरुंद असतो. जसजसे पायाकडून वरवर जाऊ तसतसा गुंतवणुकीतला धोका वाढतो आणि आपण त्यात फसले जाण्याची शक्यतासुद्धा वाढते. सुरुवातीला जे गुंतवणूकदार अशा योजनेत पैसे गुंतवतात त्यांना त्यांचे पैसे वेळेवर मिळतात. कारण जसजसे नवनवीन गुंतवणूकदार या योजनेत येतात त्यांचे पैसे फिरवून आधीच्या गुंतवणूकदारांनासुद्धा दिले जातात. एक वेळ अशी येते की, गुंतवणूकदारांना देण्यासाठी पैसे उरत नाहीत. या योजना चालवणारे योजनेतून आलेले पैसे एखाद्या प्रकल्पामध्ये किंवा कर्जरोख्यात (सिक्युरिटी) सुद्धा गुंतवितात, मात्र हे सगळे अधिकृत असते. परिणामी एक वेळ अशी येते गुंतवणूकदारांना व्याज व आपले पैसे यापैकी काहीही मिळत नाही.

पॉन्झी स्कीम कशा ओळखाव्यात?

* या योजनांमध्ये अत्यंत कमी जोखीम व अत्यंत अविश्वसनीय परतावा सांगितला जातो.

*  या योजनांची कोणत्याही अधिकृत यंत्रणेकडे नोंदणी नसते.

*  तुमच्याकडून पैसे घेतले जातात ते कुठे गुंतवू? त्यातून नफा कसा कमवू? याविषयी कोणतेही खात्रीलायक तपशील आपल्याला दिले जात नाहीत, याउलट आधी गुंतवलेल्या गुंतवणूकदारांचे पैसे कसे वाढले याची रसभरीत वर्णनसुद्धा ऐकायला मिळतात.

* तुमच्याकडून घेतलेल्या पशांचे पुढे काय झालं याविषयीची कोणतीही कागदपत्र तुम्हाला मिळत नाहीत.

पॉन्झी स्कीम धोकादायक का?

भारतातही अशा प्रकारच्या अनेक योजनांमध्ये पैसे गुंतवून लोकांनी आपली आयुष्यभराची पुंजी गमावलेली आहे. सेवानिवृत्तीनंतर मिळालेले फंडातले पैसे, मुलाच्या/ मुलीच्या लग्नासाठी बाजूला काढून ठेवलेले पैसे, दररोजच्या खर्चातून थोडी का होईना केलेली बचत, काही प्रसंगी तर स्वतचे दागिने गहाण ठेवून व विकूनसुद्धा गुंतवणूकदार अशा प्रलोभनांना बळी पडतात. यातील बहुसंख्य गुंतवणूकदार हे कनिष्ठ मध्यमवर्गीय, मध्यमवर्गीय व बहुतांश वेळा आर्थिक दृष्टय़ा कमकुवत गटातले असतात. त्यामुळे अशी योजना फसली की त्याचा धक्का हा फक्त आर्थिक नसतो तर त्याच्या कुटुंबालासुद्धा जबर धक्का बसतो. काही प्रसंगी मन:स्वास्थ्यसुद्धा बिघडते.

अर्थसाक्षरता महत्त्वाची !

*   आपण गुंतवणूक विषयक योजनेत पैसे ठेवताना त्याच्या व्यवस्थापनाची व मालकांची माहिती घेतो का?

*   बँका, म्युच्युअल फंड, पोस्टाच्या योजना यातून किती व्याजदर मिळतो? त्याच्या तुलनेत आपल्याला विकल्या जाणाऱ्या योजनेतला व्याजदर हा खूपच अधिक असेल तर सावध राहायला नको का?

*   आपण गुंतवणूक करताना आपल्याला त्या विषयीची संपूर्ण माहिती देण्यास टाळाटाळ करण्यात येत आहे का?

current affairs, loksatta editorial-New Invention Of Technology Serverless Computing Bioplastics Abn 97

उदयोन्मुख तंत्रज्ञानाचे आविष्कार


480   28-Oct-2019, Mon

मागील दोन लेखांपासून आपण उदयोन्मुख तंत्रज्ञाना(इमर्जिग टेक्नोलॉजिस्)बद्दल जाणून घेण्यास सुरुवात केली आहे, ज्यात प्रमुख दहा विषय निवडले आहेत. त्यापैकी काही पुढे बघू या..

(१) सव्‍‌र्हरलेस कॉम्प्युटिंग :

‘क्लाऊड’ तंत्रज्ञानासंदर्भातील लेखात पाहिल्याप्रमाणे, संपूर्ण संगणक हार्डवेअर घरी वा कार्यालयात ठेवण्याच्या सुरुवातीच्या प्रथेला छेद देत क्लाऊड सेवा पुरवणाऱ्या कंपन्यांनी सर्वच्या सर्व संगणकीय सेवा क्लाऊडमार्फत भाडय़ाने पुरवण्यास सुरुवात केली आहे. त्यात ‘डेटा-स्टोरेज’, ‘कॉम्प्युटिंग-पॉवर’ व ‘होस्टेड अ‍ॅप्लिकेशन्स’ प्रामुख्याने येतात. ‘सव्‍‌र्हरलेस कॉम्प्युटिंग’ त्यातीलच एक प्रकार! सव्‍‌र्हरलेस कॉम्प्युटिंग क्लाऊड-कॉम्प्युटिंग सेवा पुरवण्याचे एक विशिष्ट प्रारूप आहे. त्यानुसार क्लाऊड सेवा पुरवणारी कंपनी मोठमोठाले सव्‍‌र्हर चालवते आणि वापरकर्त्यांना गरजेनुसार व मागणीनुसार फक्त हवी तेवढीच कॉम्प्युटिंग पॉवर पुरवते. मग वापरकर्त्यांना हाती वेब-ब्राऊजर आणि इंटरनेट जोडणी असले की पुरे!

इथे क्लाऊड-कॉम्प्युटिंग आणि सव्‍‌र्हरलेस कॉम्प्युटिंग यांच्यात एक सूक्ष्म फरक आहे. क्लाऊड वापरून तुमची संगणकीय गरज दोन प्रकारे भागवता येते :

(अ) तुमच्या घरचा किंवा कार्यालयातला संगणक (सव्‍‌र्हर) क्लाऊड कंपनीने स्वत:कडे ठेवून इंटरनेटमार्फत तुम्हाला गरजेनुसार वापरायला देणे. जसे प्रवास करायचा असल्यास संपूर्ण वाहन भाडय़ाने घेण्यासारखे.

(ब) क्लाऊड कंपनीने सव्‍‌र्हरचे महाजाल निर्माण केलेले असतेच; वापरकर्त्यांने काही प्रोग्राम चालवायला घेतल्यास फक्त त्याच वेळेसाठी क्लाऊड कंपनी तिच्या एकत्रित सव्‍‌र्हर क्षमतेतील काही संसाधने वापरकर्त्यांला पुरवते. जसे प्रवास करायचा असल्यास मोठय़ा वाहनातील फक्त एक, दोन सीट्स भाडय़ाने घेण्यासारखे.

सव्‍‌र्हरलेस कॉम्प्युटिंगचे प्रमुख फायदे म्हणजे, आपण ऊर्जेचा वापर करतो त्याप्रमाणे वापर तेवढेच शुल्क, कमीत कमी वापराच्या हमीची गरज नाही, अचानक वापर वाढला तरी सेवा मिळणारच, तसेच पुरवठा बंद पडल्यास तातडीने पर्यायी सेवा मिळणे, इत्यादी. आणि अशी सव्‍‌र्हरलेस कॉम्प्युटिंग सेवा पुरवणाऱ्या आघाडीच्या कंपन्यांमध्ये अ‍ॅमेझॉन वेब सर्व्हिसेस्, मायक्रोसॉफ्ट अझुर, गूगल क्लाऊड प्लॅटफॉर्म यांचा समावेश होतो.

(२) बायोमेट्रिक्स :

‘बायोमेट्रिक्स’ म्हणजे लोकांच्या शारीरिक व वर्तणुकीशी संबंधित वैशिष्टय़ांचे मोजमाप आणि सांख्यीय विश्लेषण. हे तंत्रज्ञान मुख्यत: ठरावीक मनुष्याची अचूक ओळख, प्रवेश नियंत्रणासाठी किंवा देखरेखीखाली असलेल्या व्यक्तींना ओळखण्यासाठी वापरले जाते. प्रत्येक जण त्याच्या शारीरिक किंवा वर्तणुकीच्या वैशिष्टय़ांद्वारे अचूकपणे ओळखला जाऊ  शकतो, हा या तंत्रज्ञानाचा मूलभूत आधार आहे. ‘बायोमेट्रिक्स’ हा ग्रीक शब्द ‘जैव’ म्हणजे जीवन आणि ‘मेट्रिक’ म्हणजे मोजणे यांपासून बनला आहे. बायोमेट्रिक्समध्ये तीन प्रमुख गोष्टी येतात- (अ) बायोमेट्रिक्स रीडर किंवा स्कॅनर. (ब) बायोमेट्रिक्स सॉफ्टवेअर प्रणाली, जी मिळवलेल्या विदेचे डिजिटल रूपात परिवर्तन करून आधीपासूनच साठवलेल्या विदेशी पडताळणी करते. (क) ‘बायोमेट्रिक्स डेटाबेस’- ज्याच्यात डिजिटल स्वरूपात विदा साठवली जाते. बायोमेट्रिक्समध्ये पुढील शारीरिक गोष्टी वापरून कार्य साधले जाते : चेहरा (फेशियल रेकग्निशन), बोटांचे ठसे, बोटांची भूमिती (बोटांचे आकार आणि स्थिती), डोळ्यांतील बुब्बुळ व त्याची रचना, रक्तवाहिन्या, शिरांची रचना, डोळ्यांतील पडदा, आवाज (व्हॉइस रेकग्निशन), डीएनए मॅपिंग, वर्तणुकीशी संबंधित वैशिष्टय़े- म्हणजे चाल, ओठांची, मानेची हालचाल, इत्यादी.

या तंत्रज्ञानाचा वापर प्रामुख्याने कायदा अंमलबजावणी, गुन्हेगारीविषयक विदासंकलन, सीमा नियंत्रण, इलेक्ट्रॉनिक पारपत्र, राष्ट्रीय ओळखपत्रे (उदा. आधार), कार्यालयातील प्रवेश व हजेरी, आदींसाठी केला जातो.

(३) बायोप्लास्टिक्स :

‘बायोप्लास्टिक’ म्हणजे नवनिर्मितीयोग्य जैविक स्रोतांपासून तयार केलेली प्लास्टिकची सामग्री. जसे की- भाजीपाला, चरबी आणि तेल, कॉर्न स्टार्च, पेंढा, लाकडी भुसा, पुनर्नविनीकरण केलेले अन्न, इत्यादी. तसेच बायोप्लास्टिक कृषी उप-उत्पादनांमधूनदेखील बनवता येते. वापरलेल्या प्लास्टिकच्या बाटल्या आणि इतर वस्तूंपासूनही बायोप्लास्टिक बनवले जाते. गेल्या काही वर्षांमध्ये अनेक बायोप्लास्टिक उत्पादने उदयास आली. त्यांना कधी कधी ‘बायोबेस्ड्’, ‘बायोडीग्रेडेबल’ किंवा ‘कम्पोस्टेबल’ अशी लेबले लावली जातात; कारण ते जैविक गोष्टींसारखे नैसर्गिक घटकांमध्ये विघटित होते. बायोडीग्रेडेबल प्लास्टिक पूर्णपणे विघटित होण्यास तीन ते सहा महिने लागतात आणि सिंथेटिक प्लास्टिकला कित्येक वर्षे. परंतु बायोप्लास्टिक विघटन होताना मिथेन वायू बऱ्याच प्रमाणात निर्माण करतात आणि पूर्ण विघटन व्हायला अनेक महिने लागतात.

बायोप्लास्टिक्स सध्या साधारण प्लास्टिकपेक्षा खूपच महाग आहेत आणि हळूहळू नवनवीन तंत्रज्ञान उदयास येऊन बायोप्लास्टिक्स साधारण प्लास्टिकपेक्षा स्वस्त होईल अशी खात्री आपण नक्कीच बाळगू शकतो. यातील प्रमुख खर्च मात्र टाकाऊ नैसर्गिक पदार्थ मिळवणे, त्यासाठीची पुरवठा साखळी अशा गैर-तंत्रज्ञान गोष्टींमध्ये अधिक होतो.

(४) कोलॅबोरेटिव्ह टेलिप्रेझेन्स :

सध्याच्या सायबर-फिजिकल युगात मानवी भेटीगाठींना फार वेगळे स्वरूप आले आहे. व्हिडीओ कॉल, कार्यालयांमध्ये सर्रास वापरले जाणारे स्काइप, वेबेक्स, व्हिडीओ कॉन्फरन्स, इत्यादी. पण तरीही एकत्र वा जवळ बसल्याचा, स्पर्श करण्याचा अनुभव त्यातून अजून काही मिळत नव्हता. कल्पना करा, जगातील विविध ठिकाणी काही लोक बसले आहेत आणि तंत्रज्ञान वापरून चक्क एकमेकांशी अशा प्रकारे सुसंवाद साधत आहेत, की जणू काही ते एकाच खोलीत एकत्र आहेत; त्यांना एकमेकांना अगदी स्पर्श केल्याचा अनुभवदेखील मिळतो आहे! अशा तंत्रज्ञानाला ‘कोलॅबोरेटिव्ह टेलिप्रेझेन्स’ म्हटले जाते- ज्यामुळे संवाद साधण्यासाठी माणसांतले भौगोलिक अंतर भविष्यात एक गौण भाग होऊन जाईल.

ऑग्मेन्टेड-रियालिटी (एआर) आणि व्हर्च्युअल रियालिटी (व्हीआर) तंत्रज्ञान हळूहळू परवडणारे होतेच आहे. दूरसंचार कंपन्या ५-जी नेटवर्क वेगाने आणत आहेत, जेणेकरून सध्या व्हिडीओ कॉलमध्ये जसा टाइम लॅग जाणवतो, तसा जाणवणार नाही. तसेच हॅप्टिक सेन्सर्समुळे दूरस्थ असूनदेखील स्पर्श अनुभवणे शक्य होत आहे. हे सर्व असूनही सध्याच्या इंटरनेट टाइम लॅगमुळे आपल्याला सतत जाणीव असते, की समोरील व्यक्ती जवळ भासत असली तरी ती दूरस्थ कुठे तरी आहे. ही त्रुटी गणितीश्रेणीची कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरून सोडवण्याचा प्रयोग सध्या सुरू आहे.

या तंत्रज्ञानाचा सर्वाधिक वापर करमणुकीबरोबरच दूरस्थ रुग्ण-निदान आणि वैद्यकीय सेवा, दूरस्थ शिक्षण, व्यावहारिक चर्चा व बैठकांचा वेळ व खर्च वाचणे, दूरस्थ स्थळी नोकरी/व्यवसाय करणाऱ्यांना त्यांच्या आप्तांशी संपर्कात राहण्यासाठी वगैरे होऊ  शकेल.

(५) थ्रीडी प्रिंटिंग :

‘थ्रीडी प्रिंटिंग’ किंवा ‘अ‍ॅडिटिव्ह मॅन्युफॅक्चिरग’ म्हणजे डिजिटल फाइलमधून तीन मितीय घन वस्तू बनवण्याची प्रक्रिया आहे. खास थ्रीडी प्रिंटिंग प्रणालीचा वापर करून थ्रीडी प्रिंटेड वस्तूची निर्मिती केली जाते. संपूर्ण वस्तू तयार होईपर्यंत लागोपाठ थरावर थर रचून (प्रिंट करून) अंतिम वस्तू तयार केली जाते. यातील प्रत्येक थर अंतिम वस्तूच्या पातळ कापलेल्या क्रॉस-सेक्शनच्या रूपात असतो.

अत्यंत क्लिष्ट वस्तुरचना, नैसर्गिक आकार, मानवी अवयव, सूक्ष्म वस्तू इत्यादी निर्माण करण्यासाठी हे तंत्रज्ञान अत्यंत उपयुक्त ठरते आहे. कारण हे तंत्रज्ञान पारंपरिक वस्तू-उत्पादननिर्मितीच्या उलट आहे, जिथे धातू किंवा प्लास्टिकचा तुकडा कापून अंतिम वस्तू बनविली जाते. तसेच पारंपरिक उत्पादन पद्धतींपेक्षा बरीच कमी सामग्री वापरून थ्रीडी प्रिंटिंग आपले कार्य पूर्ण करते.

सध्याच्या थ्रीडी प्रिंटिंगची मागणी अधिकतर औद्योगिक स्वरूपाची आहे, तसेच २०२० पर्यंत जागतिक थ्रीडी प्रिंटिंग उद्योग १५ अब्ज डॉलर्सपर्यंत महसूल कमवू शकेल. या तंत्रज्ञानाचा प्रमुख वापर दंत उत्पादने, चष्मा, कृत्रिम औषधे, मूव्ही प्रॉप्स, डिझाइन (दिवे, फर्निचर इ.), जीवाश्मांची पुनर्रचना, पुरातन कला-प्रतिकृती, फॉरेन्सिक पॅथॉलॉजीमध्ये हाडे आणि शरीराच्या अवयवांची पुनर्रचना करणे, गुन्हेशोधामध्ये नष्ट झालेल्या पुराव्यांची पुनर्रचना करणे, जड उद्योगातील मोठी उपकरणे उत्पादन करण्याआधी प्रारूप बनवणे, आदींमध्ये होतो.

current affairs, loksatta editorial-Bjp Jjp Government In Haryana Abn 97

‘जननायक’ की जोडीदार?


116   28-Oct-2019, Mon

‘अब की बार ७५ पार’ ही हरयाणा, तर ‘२२० पार’ ही महाराष्ट्रात घोषणा करणाऱ्या भाजपला मोठा धक्का दोन्ही राज्यांत बसला. महाराष्ट्रात युतीला १६१, तर हरयाणात फक्त ४० जागा जिंकता आल्या. राज्यात शिवसेनेशी युती केल्यामुळे, सत्तेत स्वबळावर येणार नसल्याचे भाजपने आधीच मान्य केले होते. पण हरयाणात चांगल्या यशाची भाजपला खात्री होती. महाराष्ट्रात भाजपला १०५ जागा मिळाल्या असल्या, तरी राष्ट्रवादी काँग्रेसने आता ‘आम्ही सक्षम विरोधी पक्ष म्हणून काम करू’ हे स्पष्ट केलेले आहे. शिवाय, ‘आमच्यापुढे अन्य पर्याय असल्याचे’ कितीही इशारे दिले तरी शिवसेनेचे नेतृत्व तेवढी धमक दाखविण्याची शक्यता नाही. त्यामुळेच महाराष्ट्राविषयीचे निर्णय घेणाऱ्या केंद्रीय भाजप नेतृत्वाला मुंबईतील सत्तास्थापनेची तेवढी घाई दिसत नाही. याउलट हरयाणात भाजपने तातडीने पावले उचलली व सरकार सत्तेतही आले. कारणही तसेच होते. भाजपला ४०, तर काँग्रेसला ३१ जागा मिळाल्या. दुष्यंत चौताला यांच्या जननायक जनता पक्षाला १० जागा व सात अपक्ष निवडून आले. हरयाणातील काँग्रेस नेते भूपिंदरसिंग हुडा यांनी सत्तास्थापनेसाठी प्रयत्न सुरू केले होते. भाजपने साऱ्या अपक्षांना बरोबर घेतले, पण त्याचबरोबर भारतीय राष्ट्रीय लोकदलातून फुटून वेगळी चूल मांडलेल्या जननायक जनता पक्षाचे नेते दुष्यंत चौताला यांचा पाठिंबा मिळवला. दुष्यंत चौताला हे माजी उपपंतप्रधान देवीलाल यांचे नातू. देवीलाल यांच्या पश्चात भारतीय राष्ट्रीय लोकदलाची सूत्रे सध्या तुरुंगात असलेले माजी मुख्यमंत्री ओमप्रकाश चौताला यांच्याकडे होती. चौताला यांच्या दोन मुलांमध्ये पक्षाची सूत्रे कोणाकडे असावीत, यावरून वाद सुरू झाला. यातूनच ओमप्रकाश चौताला यांनी दुष्यंत आणि त्यांचे वडील अजय यांची पक्षातून हकालपट्टी केली. यानंतर तिशीच्या वयाच्या दुष्यंत यांनी जननायक जनता पक्षाची (जेजेपी) स्थापना केली. देवीलाल, भजनलाल, बन्सीलाल, ओमप्रकाश चौताला किंवा हुडा या जाट समाजाच्या मुख्यमंत्र्यांनी हरयाणात ३० टक्क्यांच्या आसपास लोकसंख्या असलेल्या जाट समाजाला झुकते माप दिले. महाराष्ट्राप्रमाणेच हरयाणात भाजपने प्रस्थापित जातींकडे नेतृत्व सोपवण्याचे टाळले. हा प्रयोग काही प्रमाणात यशस्वीही ठरला. हरयाणात इतर मागासवर्गीय, अनुसूचित जाती व जमातीचे मतदार यातून भाजपकडे आकर्षित झाले. काँग्रेसचे हुडा आणि दुष्यंत यांच्या पक्षामुळे जाट मतांचे विभाजन झाले. तरीही भाजपचे सत्तेचे गणित जुळू शकले नाही. जाट मतदारांनी भाजपला दिलेल्या पूर्ण नकाराचे महत्त्वाचे शिल्पकार दुष्यंत चौतालाच होते. पक्षस्थापनेपासूनच दुष्यंत यांनी जाट समाजावर भाजपकडून कसा अन्याय होतो, असा प्रचार सुरू केला. तरीही केंद्रात भाजपची सत्ता असल्यानेच बहुधा दुष्यंत यांनी भाजपशी हातमिळवणी केली. पंजाबी खत्री समाजातील मनोहरलाल खट्टर मुख्यमंत्री, तर जाट समाजातील दुष्यंत उपमुख्यमंत्री, असे जातीय समीकरण भाजपने साधले. भाजपशी हातमिळवणी करताच अवघ्या २४ तासांत दुष्यंत यांचे वडील आणि हरयाणातील शिक्षकभरतीतील भ्रष्टाचार प्रकरण सिद्ध झाल्यामुळे तिहार तुरुंगात दहा वर्षांची शिक्षा भोगणाऱ्या अजय चौताला यांना १४ दिवसांची सुट्टी (फलरे) मंजूर झाली. तिहार तुरुंगाचे प्रशासन केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या अखत्यारीत असल्याने चौताला यांना दिलासा कोणाकडून मिळाला, हा प्रश्नच उद्भवत नाही! हरयाणाची सत्ता कायम राखण्याचे भाजपचे ध्येय साध्य झाले. याशिवाय विरोधात गेलेल्या जाट समाजाला चुचकारण्याची संधी चौताला यांच्यामुळे मिळाली. आता खरी कसोटी दुष्यंत चौताला यांची आहे. मित्रपक्षांना वापरून सोडून देण्याची भाजपची नेहमीची खेळी असते. आसाम गण परिषद, कर्नाटकमधील धर्मनिरपेक्ष जनता दल, महाराष्ट्रवादी गोमांतक पक्ष, सिक्किम डेमोक्रॅटिक पक्ष अशी उदाहरणे देता येतील. भाजपविरोधात दुष्यंत चौताला यांनी केलेल्या प्रचाराला यश मिळाले असले, तरी आता ते याच पक्षाचे सहकारी आहेत. भाजप आणि काँग्रेस या राष्ट्रीय पक्षांच्या विरोधात प्रादेशिक शक्ती म्हणून पुढे येण्याचा दुष्यंत यांचा प्रयत्न आहे. सत्तेत सहभागी झालेल्या दुष्यंत यांची कोंडी करण्याचे राजकारण भाजपकडून केले जाण्याची चिन्हे आहेत. दुष्यंत जास्त प्रभावी ठरणार नाहीत, असेच प्रयत्न भाजपकडून केले जातील. महाराष्ट्रातील मराठा समाजाप्रमाणेच हरयाणात जाट समाजाच्या आरक्षणाचा मुद्दा तीव्र आहे. जाट समाजाला आरक्षण देण्याच्या निर्णयाला सर्वोच्च न्यायालयाने स्थगिती दिली होती. दुष्यंत यांना सत्तेची फळे चाखायला मिळाली असली, तरी त्यांच्या पक्षास किती मंत्रिपदे द्यावी, हा मुद्दा भाजपने रविवारच्या शपथविधीनंतरही अनिर्णित ठेवला आहे. भाजपने हरयाणातील ओमप्रकाश चौताला या प्रभावी नेत्याच्या नातवाला गुंडाळले, असा संदेश यातून गेला असल्यास नवल नाही. आता शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांचे पुत्र आणि नातवाला गुंडाळण्यात यशस्वी होतात का, हे बघायचे. दुष्यंत हे पक्षाच्या नावाप्रमाणे ‘जननायक’ ठरतात की भाजपच्या अन्य जोडीदारांप्रमाणे त्यांची गत केली जाते, हे कालांतराने स्पष्ट होईल.

current affairs, loksatta editorial- Diwali Find Happiness Abn 97

दिवाळी कशाला हवी..


31   28-Oct-2019, Mon

दिवाळीचे खाद्यपदार्थ बारमाही मिळू लागले, ऑनलाइन खरेदी सोयीची झाली आणि ती वर्षांतून कधीही होऊ लागली; यंदा ‘दिवाळी पहाट’चेही कार्यक्रम रोडावले. सणासुदीला संगीताची एकंदर साथसंगत कमी झाली.. तरीही दिवाळीला महत्त्व उरतेच!

दसरा ते दिवाळी हा काळ मराठी माणसाच्या वर्षभराच्या धबडग्यात सगळ्यात आनंदाचा. कोणतेही कर्मकांड नसलेले आणि मंगलमय उत्साह वाढवणारे असे हे दोन सणांच्या मधले दिवस. पाऊस संपलेला असतो. थंडीला सुरुवात होत असते. वातावरणात एक प्रकारची उत्फुल्लता असते आणि सगळे जण या आनंदाच्या उत्सवाच्या तयारीला लागतात. गेल्या काही वर्षांत ही तयारी वेगळी करावी लागतच नाही, कारण अनारसे, चिरोटे, शंकरपाळे हे पदार्थ फक्त दिवाळीतच खात असत, यावर आजच्या तरुणांचा विश्वास बसेल, असे वाटत नाही. किंवा त्यापैकी काही जणांना, हे पदार्थ दिवाळीचे म्हणून माहीतच नसले, तरी हरकत नाही. कपडय़ांची खरेदी वर्षांतून दोनच वेळा करण्याचे दिवस संपले आता. दिवाळी आणि वाढदिवस या मुहूर्ताना आता तसा अर्थही उरलेला नाही. वर्षभर सगळे मॉल कसे फुल्ल झालेले असतात. घरी, दारी, कार्यालयात आणि अगदी प्रवासातही हातातल्या मोबाइलवर खरेदीचा धूमधडाका वर्षभर साजरा होणाऱ्या या काळात कुणाला दिवाळीची वाट पाहणे हा एके काळी खरेदीच्याही आनंदाचा भाग होता, हे कदाचित खरेही वाटणार नाही. फटाके, फराळ आणि कपडे या सगळ्यामुळे वातावरणच आनंदी होई. आता नोकऱ्या दिवसातले बारा तास असतात आणि ती केव्हाही जाण्याची सतत भीती असल्याने दिवाळीच्या निमित्ताने रजा घेण्याची सोयही राहिलेली नाही. काळ बदलला, हे खरे. पहाटे उठून फटाके उडवणे आणि घरातल्या सगळ्यांबरोबर एकत्र राहून दिवस घालवणे, ही आजकालची चैन झाली आहे. अभ्यंगस्नान करून पहाटे पहाटे घराबाहेर पडून एखाद्या सांस्कृतिक कार्यक्रमाला हजेरी लावणे हा बदल आता सगळ्यांच्याच अंगवळणी पडू लागला आहे.

आपण आता सगळेच उत्सव घरातून बाहेर काढू लागलो आहोत, याची ही स्पष्ट दिसणारी खूण. जगण्याच्या धावपळीत संगीताचा आनंद लुटणे हे निर्व्याज आनंदाचे ठिकाण असते. जगण्याच्या प्रत्येक पायरीवर भारतीय संस्कृतीने संगीताची संगत घेतली आहे. आनंदाच्या क्षणी मनाच्या शांतावस्थेत माणसाला संगीत जेवढे श्रीमंत करते, त्याची सर अन्य कोणत्याच भौतिक गोष्टींना वा वस्तूंना येऊ शकत नाही. आपल्या लोकसंगीतात निसर्गाच्या या सगळ्या घडामोडींचे स्वरवर्णन करण्याची क्षमता आहे. पंडित कुमार गंधर्वानी सादर केलेल्या ‘गीतवर्षां’, ‘मालवा की लोकधुनें’ यांसारख्या केवळ लोकसंगीताशी जवळिकीचे नाते सांगणाऱ्या कार्यक्रमांनी, आपला सगळा सांस्कृतिक आसमंत या स्वरांनी कसा भरून राहिला आहे, याचे मनोज्ञ दर्शन घडवले आहे. केवळ संवेदना चेतवणारे हे संगीत जनमानसाच्या जगण्याचा अविभाज्य भाग बनले ते या लोकसंगीतामुळेच. नवरात्रातल्या भोंडल्याची गाणी असोत की वर्षांऋतूचे आगमन सांगणारी जनसंगीतातली गीते असोत, ती माणसाचा निसर्गाशी असलेला अतूट संबंध स्थापित करत असतात. त्यामुळेच दिवाळीच्या वातावरणात संगीताचे श्रवण ही आनंदमयी घटना असते. गेल्या काही वर्षांत पहाटेचे आणि उत्तररात्रीचे संगीत जाहीरपणे ऐकण्याची सोय राहिलेली नाही. या कार्यक्रमांनी तीही काही अंशी भरून निघते, परंतु त्याचेही एक अर्थशास्त्र असते. बाजारी असलेल्या मंदीने या कार्यक्रमांच्या प्रायोजकत्वालाही ओहोटी लागलेली आहे. यंदा या कार्यक्रमांची संख्या रोडावली. राजकीय पक्षाचे नेते अशा कार्यक्रमांचे प्रायोजक असण्याची रीत. पण यंदा तेही सगळे निवडणुकीच्या रणधुमाळीत अडकलेले आणि निकाल काय लागेल, याची निश्चिती नसल्याने निकालापाठोपाठ कार्यक्रम ठरवायची त्यांनाही धास्तीच. त्यामुळे यंदा अशा कार्यक्रमांनी साजऱ्या होणाऱ्या दिवाळीच्या आनंदाला आर्थिक अरिष्टाची किनार आहे खरी. त्याच्या जोडीला राज्याच्या अनेक भागांत आलेल्या पुरांचीही एक हळवी किनार यंदाच्या दिवाळीला आहे, हे विसरता येत नाही. जगता जगता जमवलेले सगळे वाहून गेल्यानंतर येणारी विषण्णता आणि वैराग्य भाळी लिहिलेल्या राज्यातील लाखो नागरिकांसाठी यंदाची दिवाळी अशी खिन्न आहे.

गेल्या दोन-तीन दशकांचा विचार करायचा, तर दिवाळी पहाटच्या कार्यक्रमांनी महाराष्ट्रात नवाच पायंडा पडला. घरातली दिवाळी आपण सगळे जण घराबाहेर सुखाने साजरी करू लागलो. फराळाचे पदार्थ बाराही महिने मिळू लागले. वर्षांकाठी किमान दिवाळीला कपडे खरेदी करण्यातला आनंद ऑनलाइन खरेदीने हिरावून घेतला. घरबसल्या खरेदीने रस्तोरस्ती होणाऱ्या वाहतूक कोंडीतून सुटका झाल्याचा आनंद अधिक असल्याने त्याकडे वाढलेला कल समजून घेण्यासारखा ठरू लागला. एरवी मुहूर्तावर खरेदी करण्याचे समजही नव्या बाजारव्यवस्थेने पालटले. वाहन खरेदी असो की घर खरेदी, गेल्या काही वर्षांत अशा खरेदीचे मुहूर्तही बावचळू लागले. यंदा दिवाळीच्या आनंदाला चिंतेने ग्रासले असले, तरीही माणसे आनंदाची नवनवी ठिकाणे शोधतच असतात. त्यांना करमणुकीच्या पलीकडे जाऊन अधिक समृद्ध होण्यात रस असतो. वाचन, श्रवण, भटकंती, नव्या ठिकाणांचा शोध अशा सगळ्यांमध्ये माणसे आपले सुखनिधान शोधत असतात. त्यांना मनाच्या तळातली विश्रांती हवी असते. ती मिळण्यासाठी केवळ पैसे उपयोगी पडत नाहीत. त्यासाठी स्वस्थचित्तता हवी असते. ती शोधणे हे आताच्या काळातले सगळ्यात मोठे आव्हान ठरते आहे.

उत्कटता हा मानवी मेंदूला मिळालेला वर आहे. तो वर आहे, हे ज्यांना कळले, त्यांना जगण्यातला उत्साह, त्यातून मिळणारी ऊर्जा आणि त्या ऊर्जेतून निर्माण होणारा आनंद यांची साखळी बनवता येते. जीवनातला असा उत्कट आनंद टिकाऊ असतो, त्यात पुन:प्रत्ययाची शक्यता असते. केवळ जाणिवेनेही तो मिळवता येतो. मात्र त्यासाठी आपल्याला स्वत:ची तयारी करावी लागते. ही तयारी पाठय़पुस्तकातून किंवा एखाद्या शिकवणीतून होत नाही. आनंद मिळवण्याच्या क्षमता वाढवण्यातूनच हे घडू शकते. त्यासाठी गृहपाठ नाही, की परीक्षा नाही. उत्तीर्ण होण्याचेही बंधन नाही. हवी फक्त मनाची तयारी. मेंदूच्या मदतीने आनंद मिळवू लागल्यावर मग तो किती अक्षय्य असतो, हे सहजपणे लक्षात येऊ लागते. संपन्नता केवळ इंद्रियांतून मिळत नाही. त्यापलीकडे असलेल्या सर्जनाचा अनुभव संपन्नता देतो. इंद्रियांना होणारा आनंद त्यामुळे अधिकच खुमासदार होतो. सुवास, चव, स्पर्श या प्रत्यक्ष आनंदाच्या, तर श्रवण आणि दर्शन या अप्रत्यक्ष आनंदाच्या गोष्टी. त्यातले तारतम्य कळले की सगळेच सोपे होऊन जाते. प्रत्यक्षातल्या आनंदाला जेव्हा उत्कटतेची झालर येते, तेव्हा तोच आनंद आत्मनिरपेक्ष ठरतो आणि आपल्याला संपन्न बनवतो. असे संपन्न होण्याची इच्छा नसलेला समाज आता वाढणे हा खरा धोका आहे. समाजाला त्यातला खरेपणा समजणे आवश्यक अशासाठी आहे, की त्यामुळे त्याला भवतालाचे खरे भान प्राप्त होते. इंद्रियांच्या आनंदाला या उत्कटतेची जोड मिळण्यासाठी पाश्चात्त्य देशांत केवढे प्रयत्न होत असतात. त्याकडे मात्र आपण ढुंकूनही पाहात नाही. मग इतिहासाची उपेक्षा होते, भूगोल ऑप्शनला पडतो, कला विषयांना उत्पन्नाची साधने उरत नाहीत, नागरिकशास्त्र तर पाठय़पुस्तकापुरतेच उरते. असे जगायचे, तर त्याला दिवाळी कशाला हवी, असा प्रश्न कुणालाही पडू शकतो.

परंतु तरीही आपल्या सांस्कृतिक भवतालात या दिवाळीला महत्त्व उरतेच. मनाची उभारी वाढवण्यासाठी, जगण्याच्या दुर्दम्य इच्छांच्या पूर्तीसाठी आणि जगण्याच्या समृद्धीसाठी ही दिवाळी आपल्या सगळ्यांच्या आयुष्यात यायलाच हवी असते. दिवाळीचा हा सांगावा ऊर्मी आणि विश्वास वाढवणारा ठरो, एवढीच कामना याप्रसंगी करायला हवी.

current affairs, loksatta editorial-Sanskrit And Pali Language Practitioners Dr M G Dhadphale Zws 70

डॉ. मो. गो. धडफळे


683   26-Oct-2019, Sat

‘‘धर्मानंद कोसंबी यांच्यानंतर बौद्धसाहित्यावर प्रामाणिक लेखन करणारा लेखक’’ अशा शब्दांत खुद्द विदुषी दुर्गा भागवत यांनी ज्यांच्या संशोधनकार्याला पोचपावती दिली, ते संस्कृत व पालि भाषेचे आणि भारतविद्येचे (इण्डोलॉजी) अभ्यासक-संशोधक डॉ. मोहन गोविंद धडफळे यांची निधनवार्ता गत आठवडय़ात आली आणि महाराष्ट्रीय संशोधनविश्वातील महत्त्वाचा अभ्यासक हरपल्याची भावना अकादमिक वर्तुळातून व्यक्त झाली.

१९३७ साली जन्मलेल्या डॉ. मो. गो. धडफळे यांनी संस्कृत आणि पालि या भाषांमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेतले. पुढे त्रिपिटकातील, म्हणजे गौतम बुद्धांच्या वचनांचा संग्रह असणारे तीन खंड- सुत्तपिटक, विनयपिटक, अभिधम्मपिटक यांच्यातील भाषिक रचनेबद्दल संशोधन करून त्यावरील पीएच.डी. प्रबंधही त्यांनी पूर्ण केला. हे सारे साठच्या दशकाआधीचे. त्यानंतर गतशतक संपेपर्यंत- तब्बल चार दशके त्यांनी संस्कृत आणि पालि या भाषांचे अध्यापन केले. पुण्यातील फग्र्युसन महाविद्यालयाबरोबरच पुढे पुणे विद्यापीठ आणि टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठात या भाषांचे अध्यापन-मार्गदर्शन करणाऱ्या डॉ. धडफळे यांना प्रचंड विद्यार्थीप्रियता लाभली; याचे कारण त्यांच्या सहजशैलीत आहे. विद्वत्तेची ताठरता न आणता, सोप्या पद्धतीने विषय मांडण्यात, तुलनात्मक विचार करण्यात त्यांची हातोटी होती.

तीच त्यांच्या संशोधनपर लेखनातही दिसते. दुर्गाबाईंनी कौतुक केलेला डॉ. धडफळे यांचा ‘गौतमबुद्ध : एक लोकशिक्षक’ हा दीर्घ लेख असो किंवा ‘पालिभाषेतील बौद्धसंतसाहित्य’ हे त्यांचे संशोधनपर लेखांचे पुस्तक असो; पालि भाषेबद्दल आणि त्याशी जोडलेल्या बौद्ध साहित्य व जीवनसंस्कृतीबद्दलची त्यांची आस्था त्यातून दिसून येते. या अशा लेखनातून बौद्ध साहित्याचा मराठी वारकरी संत साहित्याशी आणि अगदी संत रामदासांच्या लेखनाशीही सांधा कसा जुळतो, हे त्यांनी दाखवलेच; पण गौतम बुद्धांचा स्त्रीविषयक दृष्टिकोन, पालि साहित्यातील निसर्गवर्णन, त्या साहित्याची भाषाशैली अशा अंगांनीही त्यांनी कसदार चर्चा केली आहे. त्यांचे इंग्रजीतील ‘इण्डो-इटॅलिका’ हे पुस्तक भारत आणि इटली यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधांचा आढावा घेणारे आहे. महाभारतापासून मॅझिनी-गॅरिबाल्डीपर्यंत आणि म. गांधी, वि. दा. सावरकर यांच्यापासून सोनिया गांधींपर्यंत इतिहास-वर्तमानाचे त्यात आलेले संदर्भ डॉ. धडफळे यांच्या सम्यक दृष्टीचे प्रत्यय देणारे आहेत. या संशोधनपर लेखनाबरोबरच त्यांनी संस्कृत, पालि आणि मराठीत ललितलेखनही केले. पालितील पहिल्या चित्रपटाचे संवादलेखनही त्यांनी केले होते. विविध राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय चर्चासत्रांमध्ये शोधनिबंध सादर करण्याबरोबरच परदेशी विद्यापीठांमध्ये त्यांनी दिलेली व्याख्याने महत्त्वाची ठरली.

या अकादमिक कर्तृत्वाबरोबरच संस्थात्मक कार्यातही त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. पुण्यातील भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिराचे ते सहा वर्षे मानद सचिव होते. डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे सचिवपदही त्यांनी भूषविले. बृहन्महाराष्ट्र प्राच्यविद्या परिषदेच्या स्थापनेतही त्यांनी पुढाकार घेतला होता. वैदिक संशोधन मंडळाचेही ते अध्यक्ष होते. कुठल्याही समाजाच्या बौद्धिक जीवनास त्या समाजातील संशोधक आणि त्या विषयातील त्यांची संस्थात्मक सक्रियता झळाळी मिळवून देत असतात. डॉ. धडफळे हे अशांपैकी एक होते.


Top