जगाचा आणि भारताचा भूगोल

world geography

1867   09-Aug-2018, Thu

आपण मुख्य परीक्षेच्या पेपर एकमधील जगाचा आणि भारताचा भूगोल या विषयाचे स्वरूप आणि व्याप्ती याची चर्चा करणार आहोत.

या विषयाच्या अभ्यासक्रमामध्ये जगाच्या प्राकृतिक भूगोलाचे प्रमुख वैशिष्टय़, जगभरातील महत्त्वाच्या नैसर्गिकसाधनसंपत्तीचे वितरण (दक्षिण आशिया आणि भारतीय उपखंड यासह), जगाच्या विविध (भारतासह) प्रदेशातील प्राथमिक, द्वितीय आणि तृतीय क्षेत्रातील उद्योगाच्या स्थाननिश्चितीसाठी जबाबदार असणारे घटक आणि त्यांचे स्थान, निर्णायक भौगोलिक वैशिष्टय़ांमधील बदल (जलाशये आणि हिमाच्छादने) आणि महत्त्वाच्या भूप्राकृतिक घटना/घडामोडी उदा. भूकंप, सुनामी, ज्वालामुखी सक्रियता, चक्रीवादळे इत्यादी; भौगोलिक वैशिष्टय़े, वनस्पती आणि त्यांच्या प्रजाती, या बदलाचे परिणाम इत्यादी घटक नमूद करण्यात आले आहेत. थोडक्यात याचे वर्गीकरण प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल (सामाजिक आणि आíथक) अशा पद्धतीने करावे लागणार आहे व याचा अभ्यास जगाचा आणि भारताचा भूगोल अशा दोन भागांमध्ये विभागून करावा लागणार आहे.

प्राकृतिक भूगोल

प्राकृतिक भूगोल हा भूगोल या विषयाचा गाभा मानला जातो. कारण याअंतर्गत पृथ्वीचा सर्वागीण अभ्यास केला जातो. यामध्ये शिलावरण, वातावरण, जलावरण, जीवावरण आणि पर्यावरण इत्यादीशी संबंधित माहितीचा अभ्यास करावा लागतो. प्राकृतिक भूगोल हा भूगोल या विषयातील सर्वाधिक कठीण घटक आहे. कारण हा संकल्पनात्मक बाबीशी अधिक जवळीक साधणारा आहे म्हणून या घटकाचे योग्य आकलन होण्यासाठी या घटकाशी संबंधित संकल्पनांचे योग्य आकलन असणे गरजेचे आहे.

*   शिलावरण – यामध्ये खडक, पृथ्वीचे कवच, अंतरंग, अंतरंगातील प्रक्रिया, भूअंतर्गत व भूबाह्य बले यांचा अभ्यास करावा लागतो. शिलावरणाचा अभ्यास करणाऱ्या विषयाला भूरूपशास्त्र म्हणतात. या विषयामध्ये भूकंप, ज्वालामुखी उद्रेक, विविध कारकांद्वारे निर्मित भूरूपे या घटकांवर निश्चितपणे प्रश्न विचारले जतात. सद्य:स्थितीतील चालू घडामोडीचे महत्त्व पाहता उपयोजित भूरूपशास्त्रासारख्या चालू घडामोडीशी संबंधित घटकांवर प्रश्न विचारला जाण्याची शक्यता आहे.

*   वातावरण – यामध्ये  वातावरणाचा अभ्यास हवामानशास्त्र या विषयामध्ये केला जातो. या घटकामध्ये वातावरणाचे घटक, रचना, हवेचे तापमान व दाब, वारे, मान्सून, जेट प्रवाह, वायुराशी, आवर्त, वृष्टी आणि भारताचे हवामान यांचा अभ्यास करावा लागतो. या विषयामध्ये चालू घडामोडीच्या दृष्टिकोनातून जागतिक तापमानवाढ, हवामान बदल, अनपेक्षित हवामानशास्त्रीय घटनांचा अभ्यास करावा लागतो.

*   जलावरण – यामध्ये जलावरणाचा अभ्यास सागरशास्त्र या विषयामध्ये केला जातो. या घटकामध्ये सागरतळ रचना, सागरी साधनसंपत्ती, सागरजल तापमान, क्षारता, सागरजलाच्या हालचाली यांचा अभ्यास करावा लागतो. या घटकासंदर्भात चालू घडामोडीमधील सागरमाला प्रकल्प, मोत्यांची माळ रणनीती, सागरी हद्दीवरून शेजारील राष्ट्राबरोबर उद्भवणारे वाद या घटकांचा अभ्यास अत्यावश्यक आहे.

*   जीवावरण – या घटकाचा अभ्यास जैवभूगोल या घटकामध्ये केला जातो. या घटकावर येणाऱ्या प्रश्नांची संख्या कमी आहे. या घटकामध्ये सजीवांचे वितरण, त्यांच्या हालचाली, त्यांच्यावर होणारा मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम इत्यादी घटकांचा अभ्यास करावा लागतो.

*   पर्यावरण – या घटकाचा अभ्यास पर्यावरण भूगोलमध्ये केला जातो. पर्यावरणाच्या नैसर्गिकस्थितीच्या अभ्यासामध्ये पर्यावरण परिस्थितिकी, परिसंस्था या संकल्पनांचा अभ्यास करावा. या घटकामध्ये सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा मानवी हस्तक्षेपामुळे होणारा पर्यावरणाचा ऱ्हास हा आहे. यामध्ये सर्वात गंभीर समस्या म्हणजे हरितगृह परिणाम व जागतिक तापमान वाढ होय. त्याचप्रमाणे जैवविविधतेतील घट, विविध प्रकारचे प्रदूषण, आम्लवर्षां, वाळवंटीकरण, पाणथळ भूमीचा ऱ्हास, निर्वनीकरण या घटना सविस्तर अभ्यासाव्यात. या समस्यांवर उपाय काढण्यासाठी राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय पातळीवर प्रयत्न झाले आहेत. भारतामध्ये केंद्र सरकारने आखलेल्या योजना, कायदे यांची महिती घ्यावी. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील प्रयत्न उदा. क्योटो करार, पॅरीस परिषद, मॉन्ट्रियल करार, रामसार करार यांचा चालू घडामोडीच्या अनुषंगाने अभ्यास आवशयक आहे.

मानवी भूगोल

मानवी भूगोल याअंतर्गत सामाजिक (लोकसंख्या भूगोल व वसाहत भूगोल) आणि आर्थिकभूगोल इत्यादीशी संबंधित माहिती अभ्यासावी लागते. आता आपण या विषयाची उपरोक्त वर्गीकरणानुसार थोडक्यात उकल करून पाहू.

*   लोकसंख्या भूगोल – मानवी भूगोलामध्ये मानवाच्या लोकसंख्येचा अभ्यास केला जातो. यामध्ये लोकसंख्याशास्त्रीय घटक उदा. लोकसंख्या वृद्धी, जन्मदर वितरण, मृत्युदर, िलग गुणोत्तर, कार्यकारी वयोगटातील लोकसंख्या, लोकसंख्या लाभांश या घटकांचा २०११च्या जणगणेच्या आकडेवारीनुसार अभ्यास करणे आवशयक आहे. त्याचप्रमाणे स्थलांतर, त्यांची कारणे, प्रकार, परिणाम हा घटक चालू घडामोडीच्या अनुषंगाने अभ्यासणे आवश्यक आहे. या घटकात लोकसंख्याविषयक समस्या, भारताचे लोकसंख्या धोरण, चीनचे जुने लोकसंख्या धोरण व त्याचे सक्तीने अवलंब केल्याने उद्भवलेले दुष्परिणाम अभ्यासणे आवशयक आहे. त्याचप्रमाणे लोकसंख्याविषयक महत्त्वाच्या संकल्पना उदा. वंश, जमात, जात, धर्म, सांस्कृतिक प्रदेश, भाषा इत्यादी.

*   वसाहत भूगोल – वसाहत भूगोलामध्ये मानवाच्या ग्रामीण व नागरी वसाहतीचा अभ्यास केला जातो. जागतिकीकरणाची अंमलबजावणी केल्यानंतर भारतातील नागरीकरणाचा वेग वाढला आहे. परिणामी स्थलांतर मोठय़ा प्रमाणात वाढून ग्रामीण व नागरी प्रदेशामध्ये समस्या निर्माण झाल्या आहेत. त्या सोडविण्यासाठी एू किंवा रें१३  अशा ज्या योजना राबविल्या जात आहेत त्यांचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक आहे. वसाहतीचा अभ्यास करताना वसाहतीचे प्रकार, प्रारूप, स्वरूप या घटकांवरदेखील भर देणे आवश्यक आहे.

*   आर्थिकभूगोल – या विषयामध्ये मानवी आर्थिकप्रक्रिया व नैसर्गिकसाधनसंपत्तीचा अभ्यास केला जातो. मानवाच्या आर्थिकप्रक्रियांचा अर्थ, त्यांचे प्रकार, उदाहरणे; त्यांची विकसनशील राष्ट्रांमधील स्थिती अभ्यासली जाते. राष्ट्रातील आर्थिकप्रक्रियांचा अभ्यास करताना कृषी, उद्योग, सेवाक्षेत्रे यामधील सद्य:स्थिती, त्याबाबतचे सरकारी धोरण, योजना यांचा चालू घडामोडीच्या दृष्टिकोनातून अभ्यास आवश्यक आहे. उदा. भारतातील प्रस्थावित दुसरी हरितक्रांती, मेक इन इंडिया योजना इत्यादी.

उपरोक्त नमूद घटकांच्या आधारे आपणाला एखाद्या प्रदेशाचा अभ्यास करावा लागतो तेव्हा त्यास प्रादेशिक भूगोल असे संबोधले जाते. वढरउ च्या अभ्यासक्रमामध्ये जगाचा आणि भारताचा भूगोल समाविष्ट आहे; वरील सर्व अभ्यासक्रमांव्यतिरिक्त भूगोल विषयामध्ये नकाशावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. उदा. सद्य:स्थितीत घडलेली एखादी घटना, घटनेचे स्थान नकाशावर शोधावे लागते. या घटना भौगोलिक किंवा इतर विषयाशी संबंधित असतात. नकाशावर आधारित इतर प्रश्नांमध्ये पूर्णत: भौगोलिक स्वरूपाचे परंपरागत ज्ञानावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

प्राकृतिक भूगोल (मुलभूत अभ्यास)

geography field of study

7199   06-Jun-2018, Wed

मुख्य परीक्षा पेपर एकमधील भूगोल घटकाच्या तयारीबाबत या व पुढील लेखामध्ये चर्चा करण्यात येत आहे.

या विषयाच्या तयारीमध्ये भौगोलिक संज्ञा, संकल्पना पक्क्या करून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे. भूगोल विषयाचे प्राकृतिक, आर्थिकव सामाजिक असे ठळक तीन उपविभाग करून त्यांचा त्याच क्रमाने अभ्यास केल्यास समजून घेणे आणि लक्षात ठेवणे सोपे होईल. विज्ञानाच्या अभ्यासाप्रमाणे भूगोलाचा अभ्यासही व्याख्या (definition) व प्रक्रियांचा संकल्पनांवर आधारित अभ्यास कमी वेळेत चांगले आकलन होण्यास मदतगार ठरतो.

अभ्यासामध्ये काही ठळक बाबींचा क्रम लावून घ्यायला हवा. सगळ्यात आधी महत्त्वाच्या संज्ञा व संकल्पना समजावून घ्यायला हव्यात. यानंतर निरनिराळ्या भौगोलिक प्रक्रिया (उदा. भूरूप निर्मिती, भूकंप/ वादळ इत्यादींची निर्मिती) समजून घेणे आवश्यक आहे. त्यानंतर तथ्यात्मक बाबी व विश्लेषणात्मक व उपयोजित मुद्दे अभ्यासावेत.

प्राकृतिक भूगोल –

भूगोलाच्या शाखा, पृथ्वीची उत्पत्ती, रचना, पृथ्वीचे कलणे, वातावरण, अक्षांश, रेखांश, हवामानाचे घटक, प्रमाण वेळ इ. पायाभूत संकल्पना व्यवस्थित समजून घ्याव्यात.

भारतातील हिमालयीन व द्विकल्पीय नदी प्रणालींचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. नदी प्रणालींच्या अभ्यासातच कृषी घटकातील जलव्यवस्थापनातील (पाण्याची गुणवत्ता, भूजल व्यवस्थापन, नदीजोड प्रकल्प, rainwater harvesting महत्त्वाच्या संकल्पना अभ्यासायला हव्यात. यामुळे पाणी या नसíगक संसाधनाचा मूलभूत अभ्यास पूर्ण होईल. कृषी व इतर कारणांसाठी वापर, व्यवस्थापन इ. मुद्दे कृषीविषयक घटकाच्या तयारीमध्ये समाविष्ट करता येतील.

भौगोलिक घटना/ प्रक्रिया

  • मान्सूनची निर्मिती, वितरण, भारताच्या/ महाराष्ट्राच्या दृष्टीने महत्त्व, ऋतूंची निर्मिती, मृदा निर्मिती, समुद्री प्रवाह, भूकंप, ज्वालामुखी इ. प्रक्रिया पूर्व, मुख्य परीक्षेतील इतर घटक विषयांच्या तयारीसाठीसुद्धा महत्त्वाच्या आहेत.
  • कोणत्याही भौगोलिक घटना/ प्रक्रियेच्या अभ्यासामध्ये पुढील मुद्दे समजून घ्यायला हवेत 2 भौगोलिक व वातावरणीय पाश्र्वभूमी; घटना घडू शकते/ घडलेली भौगोलिक ठिकाणे; प्रत्यक्ष घटना/ प्रक्रियेचे स्वरूप; घटनेचे/ प्रक्रियेचे परिणाम; पर्यावरणीय बदलांमुळे घटनेवर/ प्रक्रियेवर होणारे परिणाम; असल्यास आर्थिकमहत्त्व; भारतातील, महाराष्ट्रातील उदाहरणे; नुकत्याच घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना/ प्रक्रिया (current events)

भूरूप निर्मिती

  • भूरूप निर्मिती हा घटक पर्यावरणीय दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचा आहे. भूरूप निर्मितीचा वारा, नदी, हिमनदी व समुद्र या चार कारकांच्या शीर्षकाखाली मुद्दय़ांच्या वा टेबलच्या स्वरूपात नोट्स काढता येतील. प्रत्येक कारकाकडून होणाऱ्या अपक्षयामुळे होणारी भूरूपे व संचयामुळे होणारी भूरूपे असे विभाजन करता येईल. भूरूपांमधील साम्यभेदांचीही नोंद घ्यावी लागेल.
  • प्रत्येक भूरूपासाठी उपलब्ध असल्यास जागतिक पातळीवरील प्रसिद्ध उदाहरण, भारतातील व असल्यास महाराष्ट्रातील उदाहरण नमूद करावे.
  • भूरूपांपकी केवळ प्रसिद्ध नद्या, पर्वत, सरोवरे इ.चाच अभ्यास केल्यास ताण थोडा कमी होईल.
  • भारतातील व महाराष्ट्रातील खडकांचे प्रकार आíथकदृष्टय़ा महत्त्वाचे असल्याने या भागाचा परिपूर्ण अभ्यास करायला हवा.

भौतिक भूगोल

  • भौतिक भूगोलामध्ये नकाशावर आधारित किंवा बहुविधानी किंवा जोडय़ा लावणे अशा प्रकारचे संकल्पनात्मक प्रश्न विचारले जातात. यासाठी भूगोलाचा अभ्यास नकाशा समोर ठेवून करायला हवा. नदी प्रणाली, पर्वत प्रणाली, प्राकृतिक विभाग, मान्सूनचे वितरण इ.बाबत भौतिक भूगोलातून प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.
  • जागतिक भूगोलात फक्त प्रसिद्ध नद्या, पर्वत, प्राकृतिक विभाग इ.चा टेबल फॉरमॉटमध्ये तथ्यात्मक अभ्यास पुरेसा आहे.
  • भारतातील पर्वत प्रणालीचा नकाशावरील अभ्यास करतानाच त्यांचे आर्थिकमहत्त्व, पर्जन्यनिर्मिती व हवामान इत्यादीमधील महत्त्व या बाबींचाही अभ्यास आवश्यक आहे.

या सर्व भौगोलिक संकल्पना समजून घेतल्यावर पर्यावरणीय भूगोलाच्या संकल्पनांचा अभ्यास करणे संयुक्तिक ठरते. त्यानंतर भौगोलिक चालू घडामोडी समजून घेणे सोपे होते.

पर्यावरणीय घटक

  • पर्यावरणीय भूगोलातील पर्यावरणाचा ऱ्हास, जागतिक तापमानवाढ, हरितगृह, परिणाम, जैवविविधतेचा व वनांचा ऱ्हास, कार्बन क्रेडिट या संकल्पना अत्यंत बारकाईने अभ्यासणे आवश्यक आहे. मूलद्रव्यांचे चक्र, अन्नसाखळी व अन्न जाळे या बाबी समजून घ्याव्यात. हा सगळा संकल्पनात्मक अभ्यास ठउएफळ च्या पुस्तकातून करणे आवश्यक आहे.
  • पश्चिम घाटाची रचना, भौगोलिक वैशिष्टय़े, जैवविविधता, संवर्धनाबाबत समस्या, कारणे, उपाय, संबंधित राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय चालू घडामोडी असा परिपूर्ण अभ्यास महत्त्वाचा आहे.
  • पर्यावरणविषयक कायदे घटकाची पेपर २ च्या विधीविषयक घटकातूनच तयारी करावी.

दूरसंवेदन

  • दूरसंवेदनासाठी कार्यरत असलेले उपग्रह, त्यांची काय्रे, या क्षेत्रातील भारताची वाटचाल समजून घेणे आवश्यक आहे.
  • दूरसंवेदनामध्ये वापरले जाणारे तंत्रज्ञान व त्याचे उपयोजन, त्यातून मिळणाऱ्या नकाशांचे वाचन करण्याची पद्धत, मिळणाऱ्या माहितीचे स्वरूप समजून घेणे आवश्यक आहे. 

नीरांचल योजना

niranchal project

754   04-Jun-2018, Mon

सिंचनमयता

पूर्वी राबविलेल्या योजनांमधील अनुभव लक्षात घेउन भारत शासनाने ‘नीरांचल’ योजनेची निर्मिती केली आहे. प्रधानमंत्री कृषी सिंचय योजनेतील पाणलोट क्षेत्र घटकाची लक्ष्यपूर्ती करण्याचे उद्दिष्ट नीरांचलचे असेल.

कोरडवाहू शेतीचा प्रदेश समोर ठेऊन ही योजना आखली आहे. नीरांचल योजना जागतिक बँकेच्या सहाय्याने केंद्राच्या भूसाधन विभागाकडून राबविली जाणार आहे. महाराष्ट्रसह देशातील नऊ राज्यांसाठी प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजनेंअतर्गत सदर योजना राबविण्यात येणार आहे. (इतर आठ म्हणजे गुजरात, आंध्र प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, मध्य प्रदेश, ओडिशा, राजस्थान आणि तेलंगणा) राज्यांची निवड करताना त्यांचे कोरडवाहू शेतीचे क्षेत्र, दारिद्र्याचा स्तर, प्रकल्पात भाग घेण्याची व खर्च वाटून घेण्याची तयारी हे निकष लावले गेले.

महाराष्ट्रातील अहमदनगर व अमरावती हे दोन जिल्हे निवडण्यात आले आहेत.
 

कोरडवाहूकडे लक्ष वळवण्याची गरज

भारतातील १२७ शेती-हवामान प्रदेशांपैकी ७३ म्हणजे अर्ध्याहून जास्त प्रदेश हा कोरडवाहू प्रकारचा आहे. त्या प्रदेशाचे वैशिष्ट्य म्हणजे पाण्याची टंचाई, गरिबीचे जास्त प्रमाण, लोकसंख्येची कमी घनता, बाजारांपर्यंत पोहोचण्यात अडचणी.

याच प्रदेशात दुष्काळ पडतात, भूस्तर खालावतो व पर्यावरणीय ताण पडतो. बागायती शेती आता संतृप्ततेकडे पोहोचली आहे. यापुढे अन्नधान्यात वाढ करायची असेल तर कोरडवाहू शेतीकडे लक्ष द्यावे लागेल. 
 

नीरांचल

नीरांचल हा राष्ट्रीय पाणलोट व्यवस्थापन प्रकल्प आहे. या योजनेची अंमलबजावणी ग्रामविकास मंत्रालय करेल. तांत्रिक सहकार्याच्या माध्यमातून ठराविक प्रदेशातील कृषी उत्पादने वाढवणे व ‘एकात्मिक पाणलोट व्यवस्थापन कार्यक्रम’ राबविल्या जाणाऱ्या राज्यांमध्ये अधिक प्रभावी प्रक्रिया व तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने पाणलोट क्षेत्राची व्याप्ती वाढवणे हे या योजनेचे विकासात्मक उद्दिष्ट आहे.

नीरांचल सध्या चालू असलेल्या एकात्मिक पाणलोट व्यवस्थापन कार्यक्रमाला पूरक म्हणून काम करेल. अपवाद म्हणून नीरांचल काही शहरी पाणलोट प्रकल्पही हाती घेईल.
 

प्रमुख घटक 
केंद्रीय स्तरावर संस्थात्मक उभारणी व क्षमता सवर्धन करण्यासाठी संस्थाची उभारणी, राष्ट्रीय माहिती केंद्र आणि देखरेख व मूल्यमापन यांचा समावेश होतो. या घटकांतर्गत माहितीचे व ज्ञानाचे पद्धतशीरपणे एकत्रीकरण, विश्लेषण व प्रसारण केले जाईल, तसेच सहभागी व्यक्ती व कर्मचाऱ्यांमध्ये सर्वसमावेशक संवाद धोरण विकसित केले जाईल.
राष्ट्रीय नवोन्मेष साहाय्य, नावीन्यपूर्ण विज्ञाननिष्ठ ज्ञानाचे उपयोजन, कृषी, पाणलोट क्षेत्र नियोजन व अंमलबजावणी आणि एकात्मिक पाणलोट व्यवस्थापन कार्यक्रम यामधे सुधारणा घडवून आणणाऱ्या साधनांचा आधार देणे.
सहभागी राज्यांना अंमलबजावणीसाठीचे सहाय्य मिळवणे आणि विज्ञानाधारित तांत्रिक सहकार्याने सुधारणा घडवून आणणे.

प्रकल्प व्यवस्थापन व समन्वय हा घटक नीरंचल प्रकल्पाच्या यशस्वी अंमलबजावणीसाठी प्रभावी, कार्यक्षम व प्रतिसादात्मक व्यवस्थापनाची खात्री देईल. 
 

इतर उद्दिष्टे

सर्वसमावेशकता व स्थानिकांच्या सहभागाने पाणलोट क्षेत्राच्या वाढीच्या माध्यमातून समकक्ष जीवनमान व उत्पन्न यामधे वाढ करण्यास पाठिंबा देणे.

जमिनीच्या पृष्ठभागावरून वाहून जाणाऱ्या पावसाच्या पाण्याचे प्रमाण कमी करणे, भूमिगत पाण्याचे पुनर्भरण करणे, कोरडवाहू क्षेत्रात पाण्याची उपलब्धता वाढवून कृषी उत्पादनामध्ये वाढ करणे. कृषी क्षेत्रासाठी अशा प्रकारच्या  योजना राबविल्यास नक्कीच कायम स्वरूपाची उपाययोजना होईल.

दुष्काळप्रवण क्षेत्रात जलसिंचन सुविधा उभ्या राहून त्यातून पर्जन्याधारित शेतीचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होईल. अशा प्रकारच्या योजनांच्या अभ्यासासाठी ग्रामीण मंत्रालयाचे संकेतस्थळ अभ्यासावे व त्याला पूरक म्हणून भारत वार्षिकीचा वापर करता येईल. 

Formation of Himalayas and Tibet

Formation of Himalayas and Tibet

311   20-Sep-2018, Thu

Formation of Himalayas and Tibet

  1. The Himalayan mountains are also known as the Himadri, Himavan or Himachal.
  2. The Himalayas are a part of Alpine mountain Chain.
  3. The Himalayas are the youngest mountain chain in the world.

Indo-Australian Plate

  1. Indo – Australian plate è Indian plate + Australian plate + Some parts of Indian Ocean.

Indo – Australian Plate boundary

  1. North ==> Himalayas
  2. East ==> Purvanchal, Rakinyoma Mountains, Arakan coast, Andaman & Nicobar islands and Java Trench, South western Pacific plate.
  3. West ==> Suleiman and Kirthar ranges, Makrana coast, western margin of Red Sea rift, Spreading site between Indio – Australian plate and African plate
  4. South ==> Spreading site between Indio – Australian plate and Antarctic plate

Explain the formation of Himalayas

formation of Himalayas

  1. Himalayan mountains have come out of a great geosyncline called the Tethys Sea and that the uplift has taken place in different phases.
  2. During Permian Period (250) million years ago, there was a super continent known as
  3. Its northern part consisted of the present day North America and Eurasia (Europe and Asia) which was called Laurasia or Angaraland or Laurentia.
  4. The southern part of Pangaea consisted of present day South America, Africa, South India, Australia and Antarctica. This landmass was called
  5. In between Laurasia and Gondwanaland, there was a long, narrow and shallow sea known as the Tethys Sea (All this was explained in detail in Continental Drift Theory).
  6. There were many rivers which were flowing into the Tethys Sea (Older than Himalayas. We will see this in detail while studying Antecedent and Subsequent Drainage).
  7. Sediments were brought by these rivers and were deposited on the floor of the Tethys Sea.
  8. These sediments were subjected to powerful compression due to the northward movement of the Indian Plate. This resulted in the folding of sediments.
  9. Once the Indian plate started plunging below the Eurasian plate, these sediments were further folded and raised. This process is still continuing (India is moving northwards at the rate of about five cm per year and crashing into rest of the Asia).
  10. And the folded sediments, after a lot of erosional activity, appear as present day Himalayas.
  11. Tibetan plateau was formed due to up thrusting of the Eurasian Plate. And the Indo-Gangetic plain was formed due to consolidation of alluvium brought down by the rivers flowing from Himalayas.
  12. The curved shape of the Himalayas convex to the south, is attributed to the maximum push offered at two ends of the Indian Peninsula during its northward drift.
  13. Himalayas do not comprise a single range but a series of at least three ranges running more or less parallel to one another.
  14. Therefore, the Himalayas are supposed to have emerged out of the Himalayan Geosyncline i.e. the Tethys Sea in three different phases following one after the other.
  15. The first phase commenced about 50-40 million years ago, when the Great Himalayas were formed. The formation of the Great Himalayas was completed about 30 million years ago.
  16. The second phase took place about 25 to 30 million years ago when the Middle Himalayas were formed.
  17. The Shiwaliks were formed in the last phase of the Himalayan orogeny — say about two million to twenty million years ago.
  18. Some of the fossil formations found in the Shiwalik hills are also available in the Tibet plateau. It indicates that the past climate of the Tibet plateau was somewhat similar to the climate of the Shiwalik hills.
  19. There are evidences to show that the process of uplift of the Himalayas is not yet complete and they are still rising.

Formation of Himalayas in Short

  1. Pangea’s breakup starts in Permian period [225 million years ago].
  2. India started her northward journey about 200 million years
  3. It travelled some 6,000 kilometres before it finally collided with Asia.
  4. India collided with Asia about 40-50 million years ago.
  5. Convergent boundary gave rise to Himalayas 40 – 50 million years ago [Tertiary Period] [Formation of Deccan Traps began 70-60 million years ago]
  6. Scientists believe that the process is still continuing and the height of the Himalayas is rising even to this date.

Evidences for the rising Himalayas

  1. Today’s satellites that use high precision atomic clocks can measure accurately even a small rise of one cm. The heights of various places as determined by satellites indicate that the Himalayas rise by few centimeters every year. The present rate of uplift of the Himalayas has been calculated at 5 to 10 cm per year.
  2. Due to uplifting, lakes in Tibet are desiccated (lose water) keeping the gravel terraces at much higher levels above the present water level. This could be possible only in the event of uplift of the region. 
  3. The frequent tectonic activity (occurrence of earthquakes) in the Himalayan region shows that the Indian plate is moving further northwards and plunging into Eurasian plate. This means that the Himalayas are still being raised due to compression and have not yet attained isostatic equilibrium.
  4. The Himalayan rivers are in their youthful stage and have been rejuvenated [make or cause to appear younger or more vital] in recent times. This shows that the Himalayan Landmass is rising keep the rivers in youth stage since a long time.

सामाजिक समस्या

Preparation for UPSC: Social Problems

852   05-Sep-2018, Wed

यूपीएससी मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासक्रमातील सामान्य अध्ययन पेपर १ मध्ये ‘भारतीय समाजाचे वर्तमान प्रश्न’  (Current Issues In India) या अभ्यासघटकाचा अंतर्भाव करण्यात आलेला आहे.

या घटकांतर्गत वर्तमान भारतीय समाजाची मूलभूत वैशिष्टय़े, सामाजिक विविधता, स्त्रियांचे आजचे प्रश्न, लोकसंख्या, दारिद्रय़ आणि विकासाच्या अंतर्वरिोधातून उद्भवणारे मुद्दे, नागरीकरणातील समस्या व त्यावरील उपाययोजना, जागतिकीकरणाचे भारतीय समाजाच्या विविध अंगांवर होणारे परिणाम, सामाजिक सक्षमीकरणाचे मुद्दे तसेच जमातवाद, प्रदेशवाद आणि धर्मनिरपेक्षतेसंबंधीच्या मुद्दय़ांचा समावेश केलेला दिसून येतो.

या अभ्यासघटकांतर्गत येणाऱ्या उपघटकांवरही यूपीएससीने मुख्य परीक्षेत प्रश्न विचारलेले दिसून येतात. मागील काही वर्षांत ६२ गुणांपासून ते ७५ गुणांपर्यंत प्रश्न विचारले गेले आहेत. प्रश्नांचे स्वरूप पाहता यूपीएससीने सामान्य अध्ययन पेपर १ मध्ये कमीतकमी ५ ते ६ प्रश्न या अभ्यासघटकांवर सातत्याने विचारलेले आहेत.

आजपर्यंत मुख्य परीक्षेत कुटुंब पद्धती, जाती, लिंगभाव, जागतिकीकरण, धर्मनिरपेक्षता, प्रदेशवाद, दारिद्रय़ यांच्या विविध आयामांवर प्रश्न विचारलेले आहेत. प्रस्तुत लेखात ‘भारतातील कुटुंबसंस्था आणि तिचे वर्तमानकालीन स्थान’ याचा थोडक्यात ऊहापोह केलेला आहे. या घटकाचा अभ्यास करताना कुटुंबरचना ही एक ‘सामाजिक संस्था’ आहे आणि इतर सामाजिक संस्थांशी कुटुंबसंस्थेचे नाते काय प्रकारचे राहिले आहे याही बाबी सर्वप्रथम ध्यानात घ्याव्यात. कुटुंबसंस्था आकलनाच्या कक्षेत येण्यासाठी जात, वर्ग, धर्म, विवाह, रीती-परंपरा या संस्थांच्या जोडीने समजून घ्यावी लागते. परंतु त्यासोबत जागतिकीकरणाच्या सांस्कृतिक आर्थिक प्रवाहाच्या प्रभावातून कुटुंबरचनेत काय प्रकारचे बदल होत आहेत याचाही विचार करावा लागतो.

भारतीय समाज हा प्रामुख्याने कृषीप्रधान समाज राहिलेला आहे. खेडे ही त्याची पृष्ठभूमी राहिलेली आहे. संयुक्त कुटुंबाला जात-वर्गीय संरचनेचासुद्धा आधार होता. संयुक्त कुटुंबे प्रामुख्याने पितृसत्तात्मक राहिलेली आहेत. कमीतकमी तीन पिढय़ांचे त्यात अस्तित्व दिसून येते. वंशवेल, खानदान, पितृसत्ता आणि सामाजिक दर्जा या सामाजिक मूल्यांसाठी संयुक्त कुटुंबरचना महत्त्वाची मानली जात होती.

शहरीकरण आणि औद्योगिकीकरणाच्या धोरणाने रोजगाराचे आणि उत्पन्नाचे अन्य पर्याय समोर आले. स्वातंत्र्यानंतर शहरीकरणाचे धोरण कायम राहिल्याने संयुक्त कुटुंबरचनेत मोठा बदल घडून येत गेला. रोजगार, शिक्षण तसेच जातव्यवस्थेतील वैगुण्यामुळे खेडय़ातील लोकांचे शहरांकडे स्थलांतर होण्याचे प्रमाण अधिकाधिक वाढत गेले. अशा परिस्थितीत संयुक्तकुटुंबरचनेचे आधार आणि गुणवैशिष्टय़ांमध्ये बदल घडून आले. थोडक्यात, सामाजिक मूल्याऐवजी संयुक्त कुटुंबावर आर्थिक घटक प्रभाव टाकू लागले.

जागतिकीकरणाच्या रेटय़ातून कुटुंबे वर्तमान बाजारव्यवस्थेचे ग्राहक या भूमिकेत उतरू लागली. वाढत्या गरजांमधून अधिक अर्थार्जन कमावण्याकडे कल वाढू लागला. त्यातून आपण आणि आपली मुले याव्यतिरिक्त घरात इतर माणसांचा वावर नकोसा वाटू लागतो. त्यातूनही संयुक्त कुटुंबरचनेला तडे जाऊ लागले. व्यक्तीचे झालेले वस्तुकरण कुटुंबरचनेत बदल घडवून आणते. त्यामुळे चंगळवादाने कुटुंबसंस्थेवर काय प्रकारचे परिणाम केले याचीही उत्तरे मिळवणे आवश्यक आहे.

संयुक्त कुटुंबरचनेकडून विभक्त कुटुंबरचनेकडे झालेल्या स्थित्यंतरातून अनेक मुद्दे निर्माण झाले. विभक्त कुटुंबात आई-वडील दोघे नोकरीनिमित्ताने घराबाहेर पडणे अनिवार्य असल्याने लहान मुलांचा सांभाळ ही मोठी जिकिरीची समस्या बनली. लहान मुलांच्या संगोपनाचे प्रश्न निर्माण झाल्याने शहरांमध्ये पाळणाघरे तयार झाली. त्यामुळे शहरीकरण आणि विभक्त कुटुंबे यांच्या आंतरसंबंधावर यूपीएससीकडून प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता आहे.

दुसरी समस्या म्हणजे निवाऱ्याची जागा मर्यादित असल्याने आणि कुटुंबाचा खर्च वाढण्यातून घरातील वृद्धांचे राहणीमान प्रभावित झाले. त्यातून समाजामध्ये त्यांच्यासाठी वृद्धाश्रमे उदयाला आली. या धर्तीवर वृद्धांची हेळसांड थांबवण्यासाठी सरकारने कोणती धोरणे आखली आहेत याचाही विचार अभ्यसामध्ये करावा लागेल.

कुटुंबसंस्थेच्या संक्रमणातून जनरेशन गॅप नावाची समस्या समोर आली. मने जुळत नाहीत, धारणा एकसारख्या राहत नाहीत. दृष्टिकोनामध्ये फरक पडत जातो, अशी विविध लक्षणे असलेल्या जनरेशन गॅपचा अर्थ लावणे, ती निर्माण होण्याचे आधार तपासणे तसेच या जनरेशन गॅपची कारणे आणि परिणाम याचाही अभ्यास अनिवार्य ठरतो.

वर्तमान कुटुंबसंस्थेचा परिचय करून घेण्यासाठी कुटुंबपद्धतीचे पायाभूत घटक आणि तिची गुणवैशिष्टय़े काय होती आणि त्यात वेळोवेळी कसा फरक पडत गेला, तसेच त्यात कोणते बदल घडून आले, बदलास जबाबदार असणारी प्रक्रिया आणि चलघटक कोणते आहेत यालाही स्पर्श करावा लागेल. त्या दृष्टीने किमान पातळीवर संकल्पनात्मक अभ्यास एनसीईआरटीच्या इयत्ता बारावी समाजशास्त्राच्या क्रमिक पुस्तकातून करता येऊ शकतो. ती मुख्यत: ‘इंडियन सोसायटी’ आणि ‘सोशल चेंज अँड डेव्हलपमेंट इन इंडिया’ या नावाने बाजारात उपलब्ध आहेत. परंतु त्या पुढे जाऊन वर्तमानपत्रे आणि नियतकालिकांमधून संदर्भ पाहावे लागतील तरच वर्तमान कुटुंबपद्धतीचे बदललेले संदर्भ आणि तिचे समग्र चित्र समोर येऊ शकेल.

२०१७ सालच्या मुख्य परीक्षेत असा प्रश्न विचारला होता की, ‘सहिष्णुता आणि करुणा (प्रेम) ही भारतीय समाजाची फार पूर्वीपासून चालत आलेली वैशिष्टय़े नाहीत तर ती वर्तमानातदेखील महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत’, स्पष्ट करा (१५ गुण). एकंदरीत भारतीय समाजाची गुणवैशिष्टय़े आणि तिची बहुविधता लक्षात घेतल्यास या प्रश्नाचे उत्तर लिहिता येऊ शकते.

यूपीएससीची तयारी : भूगोल आणि इतर विषय

upsc geography

1212   30-Aug-2018, Thu

 आपण भूगोल विषयाचा इतर पेपरमधील अभ्यासक्रमासोबत येणारा सहसंबंध अभ्यासणार आहोत. भूगोल या विषयाचा सामान्य अध्ययन पेपर तीनमधील आर्थिक विकास आणि जैवविविधता व पर्यावरण इत्यादी अभ्यासक्रमांमध्ये नमूद विषयासोबत कसा संबंध येतो, याबाबत महत्त्वपूर्ण चर्चा करणार आहोत. त्यामुळे अभ्यासाचे नियोजन हे अधिक नेमकेपणे करता येऊन विषयाची सर्वागीण तयारी करता येईल.

भूगोल या विषयातील ‘पर्यावरण भूगोल’ हा विषय पेपर एकमध्ये अभ्यासताना मुखत्वे पर्यावरण परिस्थितीकी, प्रदेशनिहाय जैवविविधता तसेच याचे प्रमाण, त्याचबरोबर त्याच्याशी संबंधित संकल्पना, त्यांची वैशिष्टय़े, हरितगृह परिणाम आणि जागतिक तापमानवाढ यासाठी कारणीभूत असणारे नैसर्गिक व मानवी घटक, वाढते शहरीकरण त्यामुळे पर्यावरणावर होणारा परिणाम, जंगलांचा होणारा ऱ्हास तसेच या कारणास्तव निर्माण झालेल्या समस्या आणि एकूणच याचा होणारा एकत्रित परिणाम या सर्व घटकांचा जगाच्या आणि भारताच्या भूगोलात विचार करावा लागतो आणि याच्याशी संबंधित माहिती सखोलपणे अभ्यासणे महत्त्वाचे ठरते. या घटकांचा अभ्यास कसा करावा याची माहिती आपण मागील लेखांमध्ये सविस्तरपणे घेतलेली आहे. सामान्य अध्ययनमधील बहुतांश घटकांचा परस्पर संबंध येतो.

सामान्य अध्ययन पेपर तीनमधील ‘आर्थिक विकास’ या घटकासोबतचा संबंध – सामान्य अध्ययन पेपर तीनमधील ‘आर्थिक विकास’ या घटकाअंतर्गत देशाच्या विविध भागांत घेतली जाणारी महत्त्वाची पिके व पीक पद्धती, शेती उत्पादन, प्राणी संगोपन, अर्थशास्त्र, सिंचनाचे  प्रकार आणि दळणवळण इत्यादी घटकांचा समावेश केलेला आहे. याकरिता आपल्याला आर्थिक भूगोल हा विषय अभ्यासावा लागतो आणि या विषयाच्या मूलभूत माहितीची तोंडओळख करून घ्यावी लागते. अर्थात यामुळे या घटकाची परीक्षेच्या दृष्टीने योग्य तयारी करण्यासाठी मदत होते. या घटकावर विचारण्यात येणारे प्रश्न हे बहुतांशी प्रमाणात भारताच्या आर्थिक भूगोलाशी संबंधित असतात व याच्या मूलभूत माहितीचा अभ्यास सामान्य अध्ययन पेपर एकमधील भूगोल विषयातील आर्थिक भूगोलामध्ये झालेला असतो. तसेच या माहितीचा वापर करून पेपर तीनमधील प्रश्न अधिक समर्पकपणे सोडवता येऊ शकतात. पण अशा प्रकारे माहितीचा वापर करताना पेपर तीनमध्ये आíथक पलूंचा विशेषकरून अधिक विचार करणे अपेक्षित असते याचे भान ठेवावे लागेल. थोडक्यात जरी मूलभूत माहितीची परिभाषा एकसारखी असली तरी उत्तरे लिहिताना पेपरनिहाय लागणारा दृष्टिकोन भिन्न भिन्न असतो.

सामान्य अध्ययन पेपर तीनमधील ‘पर्यावरण आणि जैवविविधता’ या घटकासोबतचा संबंध – सध्या जागतिक तापमानवाढ, जैवविविधतेचा होणारा ऱ्हास, शहरीकरण, उपलब्ध नसíगक साधनसंपत्तीमध्ये होणारी घट, सतत वाढणारी लोकसंख्या आणि यासाठी कारणीभूत असणारे नसíगक आणि मानवनिर्मित घटक यासंबंधी सतत काही घटना घडत असतात. ही माहिती आपल्याला परीक्षेच्या दृष्टीने नोट्स स्वरूपात संकलित करावी लागते. या माहितीचा उपयोग सामान्य अध्ययनमधील संबंधित विषयाचा सखोल आणि सर्वागीण पद्धतीने तयारी करण्यासाठी उपयोग करता येऊ शकतो. या घटकाचा समावेश हा सामान्य अध्ययन पेपर तीनमधील – जैवविविधता आणि पर्यावरणअंतर्गत नैसर्गिक संवर्धन, पर्यावरणीय प्रदूषण आणि अध:पतन, पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन या घटकांच्या अभ्यासक्रमामध्ये केलेला आहे. हे घटक पर्यावरण भूगोल या विषयाशी संबंधित आहेत, पण पेपर तीनमध्ये या घटकाचा अभ्यास करताना मुख्यत्वे मानवी हस्तक्षेपामुळे या गोष्टीवर कोणते परिणाम झालेले आहेत तसेच यासाठी कोणत्या उपाययोजना आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय स्तरावर केलेल्या आहेत याची माहिती असणे आवश्यक आहे.  यात प्रामुख्याने भारत सरकारने आखलेल्या उपाययोजना, नैसर्गिक संवर्धन, पर्यावरणीय प्रदूषण आणि अध:पतन यासाठी पारित करण्यात आलेले महत्त्वाचे कायदे त्याचबरोबर यात भारताची नेमकी भूमिका काय आहे याची सविस्तर माहिती ठेवावी लागते. तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पर्यावरण संवर्धनासाठी केल्या गेलेल्या उपाययोजना आणि कायदे माहीत असणे गरजेचे आहे. या माहितीसाठी वर्तमानपत्रे, मासिके तसेच सरकारमार्फत वेळोवेळी जाहीर होणाऱ्या योजना, कायदे यांसारख्या स्रोतांचा उपयोग करता येऊ शकेल. या घटकाचा पारंपरिक अभ्यास पर्यावरण भूगोलामध्ये झाल्यामुळे या विषयाशी संबंधित चालू घडमोडींची समज अधिक योग्यरीत्या करता येते.

उपरोक्त नमूद केलेल्या घटकांसाठी सामान्य अध्ययनातील पेपरनुसार जो दृष्टिकोन वापरावा लागतो त्यामध्ये भिन्नता येते. त्यामुळे सर्वप्रथम प्राथमिक माहितीचा अभ्यास करून घ्यावा लागतो. त्यासाठी आíथक भूगोल आणि पर्यावरण भूगोल हे विषय अभ्यासावे लागतात. त्याचबरोबर सामान्य अध्ययन पेपर तीनमधील उपरोक्त नमूद घटकांवर विचारण्यात येणारे प्रश्न हे विषयाच्या पारंपरिक ज्ञानापेक्षा चालू घडामोडीशी अधिक संबंधित असतात. असे असले तरी विषयाच्या पारंपरिक ज्ञानाची

सखोल माहिती असल्याशिवाय प्रश्नांची उत्तरे प्रभावीपणे लिहिता येत नाहीत. सामान्य अध्ययन पेपर एकमधील भूगोल या विषयामुळे पर्यावरण आणि आर्थिक भूगोलाच्या मूलभूत माहितीचा अभ्यास झालेला असल्यामुळे संबंधित घटकाच्या चालू घडामोडींचा समावेश करून सर्वागीण पद्धतीने परीक्षाभिमुख तयारी करता येऊ शकते.

यूपीएससीची तयारी : मानवी भूगोल

human geography

1232   28-Aug-2018, Tue

आजच्या लेखामध्ये आपण मानवी भूगोल या विषयातील लोकसंख्या भूगोल, वसाहत भूगोल आणि आर्थिक भूगोल या घटकाची परीक्षेच्या दृष्टीने उपयुक्त तयारी कशी करावी याबाबत माहिती घेणार आहोत.

मानवी भूगोल या घटकावर २०१३ मध्ये ३; २०१४ मध्ये ५; २०१५ मध्ये ६; २०१६ मध्ये ५ आणि २०१७ मध्ये ५ प्रश्न विचारण्यात आले होते. पहिल्या लेखामध्ये आपण मानवी भूगोलामध्ये समाविष्ट असणाऱ्या घटकांचा तसेच त्यात समाविष्ट बाबींची माहिती घेतली आहे. मागील प्रश्नांच्या विश्लेषणावरून आपणाला सर्वाधिक प्रश्न कोणत्या घटकावर विचारण्यात आलेले आहेत याची माहिती मिळते.

२०१३ ते २०१७ दरम्यान आर्थिक भूगोल या घटकावर विचारण्यात आलेले काही प्रश्न –

२०१३मध्ये ‘भारतातील सुती उद्योग अत्यंत विकेंद्रित आहे, यासाठी कारणीभूत असलेल्या घटकांचे विश्लेषण करा.’ असा प्रश्न विचारण्यात आलेला होता. या प्रश्नाची योग्य उकल होण्यासाठी मुळात भारताची प्राकृतिक रचना आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांतील पोषक वातावरण, कच्च्या मालाची उपलब्धता इत्यादीविषयी मूलभूत माहिती असणे गरजेचे आहे. या घटकांचा परिणाम कशा प्रकारे सुती उद्योगावर झाला आहे, ते उदाहरणासहित विश्लेषण उत्तरामध्ये येणे अपेक्षित आहे.

२०१४ मध्ये ‘नसíगक संसाधनाने समृद्ध म्हणून नावारूपाला येणाऱ्या आफ्रिकेतील आर्थिक क्षेत्रामध्ये भारत स्वत:चे स्थान कशा प्रकारे पाहतो?’ हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. प्रश्नाचा कल हा भारताच्या आफ्रिकेविषयी एकत्रित आखल्या गेलेल्या धोरणाचे आकलन विद्यार्थ्यांना कितपत आहे, याकडे झुकतो. येथे भारताने आफ्रिका खंडातील विविध देशांसोबत स्थापन केलेले संबंध आणि यातून भारताला होणारा फायदा तसेच आफ्रिका खंड हा नसíगक संसाधनाने समृद्ध असलेला खंड आहे इत्यादी महत्त्वाच्या पलूंचा एकत्रित विचार करून आफ्रिकेमधील आर्थिक क्षेत्रामध्ये भारत स्वत:चे स्थान कशा प्रकारे पाहतो याची उत्तरामध्ये चर्चा करणे महत्त्वाचे आहे.

२०१५ मध्ये ‘भारतातील स्मार्ट शहरे, स्मार्ट खेडय़ाशिवाय शाश्वत होऊ शकत नाहीत. या विधानाची ग्रामीण व नागरी एकत्रीकरणाच्या पाश्र्वभूमीवर चर्चा करा.’ हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. हा प्रश्न भारत सरकारने आखलेल्या स्मार्ट शहरे धोरणाशी संबंधित आहे. हा प्रश्न भारतातील नागरीकरण आणि ग्रामीण विकास या प्रक्रियेला आधारभूत मानून विचारण्यात आलेला होता. या प्रश्नाची योग्य उकल होण्यासाठी स्मार्ट शहरे ही संकल्पना नेमकी काय आहे आणि स्मार्ट शहरे हे नेमकी कशी असणार आहेत आणि याचा संबंध ग्रामीण भारतातील खेडय़ासोबत कशा प्रकारे येणार आहे आणि जर स्मार्ट शहरे हे शाश्वत करावयाची आहेत तर यासाठी स्मार्ट खेडय़ाची आवश्यकता का गरजेची आहे. तसेच भारतातील खेडी स्मार्ट बनविण्यासाठी नेमक्या कोणत्या उपाययोजना केल्या जात आहेत आणि यामुळे ग्रामीण व नागरी एकत्रीकरणाची प्रक्रिया कशी सुरू झालेली आहे असा मुख्य रोख या प्रश्नाचा होता. त्याआधारे उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे.

२०१६ मध्ये ‘सिंधू नदी पाणी करार (Indus Water Treaty) याची माहिती द्या आणि बदलत्या द्विपक्षीय संबंधाच्या पाश्र्वभूमीवर याचे पर्यावरणीय, आर्थिक आणि राजकीय परिणामाचे परीक्षण करा.’ हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. या प्रश्नाचे सरळ दोन भाग पडतात. यातील पहिला भाग सिंधू नदी पाणी करार व यातील तरतुदी याची माहिती आणि दुसरा भाग सद्य:स्थितीतील भारत-पाकिस्तान यांच्यातील द्विपक्षीय संबंधाबाबत आहे. हा प्रश्न चालू घडामोडींशी संबंधित आहे. येथे प्रामुख्याने सिंधू नदीशी संबंधित प्राकृतिक माहिती आणि या दोन देशांमधील संबंध या दोन्हीची सांगड घालून जर हा करार मोडीत निघाला अथवा यामध्ये काही एकतर्फी बदल केले गेले तर याचे नेमके परिणाम काय होऊ शकतात याची चर्चा करायला हवी. तसेच हा प्रश्न भूगोल या घटकाशी संबंधित असल्यामुळे येथे पर्यावरणीय परिणामाची चर्चा करणे अधिक गरजेचे आहे. अशा पद्धतीने ह्या प्रश्नाचे आकलन करून उत्तर लिहिणे योग्य ठरते.

२०१७ मध्ये ‘भारतात येणारे पूर जलसिंचनासाठी शाश्वत स्तोत्र आणि सर्व प्रकारच्या हवामानामध्ये आंतर्देशीय जलवाहतुकीसाठी कशा प्रकारे रूपांतरित करता येऊ शकतील?’ अशा प्रश्न विचारला होता. या प्रश्नाचे योग्य आकलन होण्यासाठी पूर का येतात याची माहिती जी विषयाच्या पारंपरिक अनुषंगाने माहीत असणे गरजेचे आहे तसेच याचा विकासासाठी कसा वापर करता येऊ शकतो हे उदाहरणसह स्पष्ट करावे लागते.

या घटकाशी संबंधित बहुतांश प्रश्न हे भारताच्या आर्थिक भूगोलाशी संबंधित आहेत तसेच यातील काही प्रश्न भारत व जगाचा मानवी भूगोल यांचा एकत्रित विचार करून विचारण्यात आलेले आहेत. उपरोक्त प्रश्नांवरून आपणाला या विषयाचे पारंपरिक ज्ञान, यातील महत्त्वाच्या संकल्पना तसेच यासंबंधी घडणाऱ्या चालू घडामोडी इत्यादींची योग्य माहिती असणे गरजेचे आहे, हे लक्षात येते.

संदर्भ साहित्य

या विषयाच्या सर्व घटकांची मूलभूत माहिती सर्वप्रथम अभ्यासावी. त्याकरिता आपणाला एनसीईआरटीच्याFundamentals of Human Geography (XII), Indian People and Economy. (XII) या क्रमिक पुस्तकाचा आधार घेता येतो. परिणामी या विषयाचे सरळ व सोप्या भाषेत आकलन  करता येऊ शकते आणि या विषयाची र्सवकष तयारी करण्यासाठी  Certificate Physical and Human Geography (by Goe Cheng Leong), India Comprehensive Geography ( by D.R. Khullar), World Geograhy (by Majid Husain) यांसारख्या संदर्भग्रंथांचा आधार घेता येऊ शकेल. तसेच या विषयाशी संबंधित चालू घडामोडींचा अभ्यास करण्यासाठी इंग्रजी वर्तमानपत्रे उदा. द हिंदू आणि योजना व कुरुक्षेत्र यांसारख्या मासिकांचे वाचन करावे.

Ocean Currents

Ocean Currents

1652   22-Aug-2018, Wed

There are gyres in each of the oceans – The Pacific, Atlantic and Indian ocean. (Any large system of rotating ocean current, particularly those involved with large wind movements is called as a Gyre.).

Current direction: In general, currents in the northern hemisphere travel in the clockwise direction in a gyre, while currents in southern hemisphere travel in the anti-clockwise direction  ( the only exception is the current direction in the Indian ocean, which changes seasonally.)

The ocean current movement in the north-Atlantic gyre, as well as north-Pacific gyre, is clockwise, while the gyres in the Southern hemisphere are anti-clockwise.

Current temperature: In general, currents in the western part of every continent are cold (the exceptions are mentioned in the article on movements of the ocean water).

Currents coming from the polar region are generally cold.

Currents near to equator are generally warm.

There is a counter-equatorial current, which moves from west to east (warm).

The west-wind drift moves from west to east (cold)

Now, that’s the only quick notes you need to learn the flow pattern of ocean currents. With the above points, you can find the nature of almost all currents. Let’s analyse the major ocean currents.

North Equatorial Current

It is a significant Pacific and the Atlantic Ocean current that flows from east to west.

They flow in between 100 north and 200 north latitudes.

Despite its name, the North Equatorial Current is not connected to the equator.

In both oceans, it is separated from the equatorial circulation by the equatorial countercurrent, which flows eastward.

South Equatorial Current

It is a significant ocean current in the Pacific, Atlantic and the Indian Ocean that flows from east to west.

They flow in between the equator and about 200 south.

In the Pacific and Atlantic Oceans, it extends across the equator to about 50 north.

Equatorial Counter Current

It is an eastward flowing current found in the Atlantic, Indian and Pacific Oceans.

It is found in between the North Equatorial and South Equatorial Currents at about 3-100 northern latitudes.

This counter-current replaces the water removed from the eastern side of the ocean by the North Equatorial and South Equatorial Currents.

In the Indian Ocean, the current tends to reverse hemispheres seasonally due to the impact of reversing Asian monsoons.

Antarctic Circumpolar Current or West Wind Drift

It is an ocean current that flows from west to east around the Antarctica.

The current is circumpolar due to the lack of any landmass connecting with the Antarctica and thus keeps warm ocean waters away from the Antarctica.

The Antarctic Convergence is associated with this current. It is the region where the cold Antarctic waters meet the water of the Sub-Antarctic, creating a zone of upwelling (a zone of very high marine productivity).

Gyres of Ocean Currents in each of the major Oceans

The major loops are seen in Pacific Ocean, Atlantic Ocean and the Indian Ocean in both the hemispheres. Each of the currents follows more or less a definite pattern. But the currents in the Indian Ocean (Northern Hemisphere) change the flow-direction between summer and winter.

Currents of the Atlantic Ocean

To the north and south of the equator, there are two westward moving currents, i.e., the North and the South Equatorial Currents.

Between these two, there is the counter equatorial current which moves from west to east.

Atlantic Ocean: Northern Hemisphere

The South Equatorial Current bifurcates into two branches near the Cape De Sao Roque in Brazil and its northern branch joins the North Equatorial Current.

A part of this combined current enters the Caribbean Sea and the Gulf of Mexico, while the remaining current passes along the eastern side of the West Indies as the Antilles Current.

The part of the current which enters the Gulf of Mexico comes out from the Florida Straight and joins the Antilles current.

This combined current moves along the south-eastern coast of the U.S.A and is known as the Florida Current up to Cape of Hatteras.

Beyond Cape of Hatteras, it is known as the Gulf Stream.

A cold current from the Arctic Ocean called Labrador Current, which flows along the eastern coast of Canada, meets the warm Gulf Stream near the north-east corner of U.S.A.

The confluence of these two currents, one cold and the other warm, produce fog around the region and makes it the most important fishing ground in the world.

The Gulf Stream then deflected eastward under the combined influence of the westerlies and the rotation of the earth.

It then crosses the Atlantic Ocean as the warm North Atlantic Drift.

In this journey, another cold current from the Arctic called as the East Greenland Current joins with the North Atlantic Drift.

The North Atlantic Drift bifurcates into two branches on reaching the eastern part of the ocean.

The northern branch continues as North Atlantic Drift; reaches the British Isles from where it flows along the coast of Norway as the warm Norwegian Current and enters the Arctic Ocean.

The southern branch flows between Spain and Azores Island as the cold Canaries Current.

The Canaries Current finally joins the North Equatorial Current and completes the circuit.

Atlantic Ocean: Southern Hemisphere

The South Equatorial Current turns south and flows along the eastern coast of South America as Brazil Current.

At about 350 south latitude, due to the influence of westerlies and the rotation of the earth, the current moves eastward.

A cold current called as the Falkland Current which flows along the south-eastern coast of South America from south to north joins with the current at this time.

The Brazil Current moves eastward and crosses the Atlantic Ocean as South Atlantic Current.

A part of the west wind drift or the Antarctic Circumpolar Current merges with the South Atlantic Current while crossing the Atlantic.

Near the Cape of Good Hope, the South Atlantic Current is diverted northward as the Cold Benguela Current.

Benguela Current finally joins with the South Equatorial Current and completes the circuit.

Currents of the Pacific Ocean

Pacific Ocean: Northern Hemisphere

The North Equatorial Current turns northward and flows along the Philippines Islands, Taiwan, and Japan to form the warm Kuro Shio or Kuro Siwo current.

Later, a cold current called Oya Shio or Oya Siwo which flows along the eastern coast of the Kamchatka Peninsula merges with the Kuro Shio Current (Okhotsk Current is a cold current which merges with the Oya Shio before its confluence with Kuro Shio).

From south-east coast of Japan, the Kuro Shio current comes under the influence of westerlies and flow right across the ocean as the North Pacific Current.

After reaching the west coast of North America, it bifurcates into two branches: the northern branch flows anti-clockwise along the coast of Alaska as warm Alaska Current and the southern branch moves southward along the coast of California as the cold California Current.

California Current eventually joins with the North Equatorial Current and completes the circuit.

Pacific Ocean: Southern Hemisphere

In the South Pacific Ocean, the South Equatorial Current flows towards the west and turns southward as the East Australian Current.

From Tasmania, it flows as the cold South Pacific Current from west to east and crosses the Pacific Ocean along with the West Wind Drift.

On reaching the south-western coast of South America, it turns northward and flows as the cold Peru Current or Humbolt Current.

The cold waters of the Peru Current are partially responsible for making the coast of the northern Chile and western Peru with very scanty rainfall.

Peru Current eventually joins with the South Equatorial Current and completes the circuit.

Currents of the Indian Ocean

The pattern of circulation of ocean currents in the Indian Ocean differs from the general pattern of circulation in the Atlantic and the Pacific Oceans.

This is because the Indian Ocean is blocked by the continental masses in the north.

The general pattern of circulation in the southern hemisphere of the Indian Ocean is anti-clockwise as that of the other oceans.

In the northern hemisphere, there is a clear reversal of currents in the winter and summer seasons, which are completely under the influence of the seasonal changes of monsoon winds.

Indian Ocean: Northern Hemisphere during winter

During winter, Sri Lanka divides the currents of the Arabian Sea from those of the Bay of Bengal.

The North East Monsoon Drift flows westward just south of Sri Lanka with a countercurrent flow between it and the South Equatorial Current.

During the winter season, in the northern section, the Bay of Bengal and the Arabian Sea are under the influence of North East Monsoon Winds.

These North East Monsoon winds drive the waters of the Bay of Bengal and the Arabian Sea westward to circulate in an anti-clockwise direction.

Indian Ocean: Northern Hemisphere during summer

In summer, the northern part comes under the influence of the South West Monsoon.

It results in an easterly movement of water in the Bay of Bengal and the Arabian Sea in a clockwise direction.

This current is called as the South West Monsoon Drift.

In the Indian Ocean, the summer currents are more regular than those of the winter.

Indian Ocean: Southern Hemisphere

In the southern part, the South Equatorial Current which flows from east to west is strengthened by its corresponding current of the Pacific Ocean.

It then turns southward along the coast of Mozambique in Africa.

A part of this current moving in between the African mainland and the Mozambique is called as the warm Mozambique Current.

After the confluence of these two parts, the current is called as Agulhas Current.

Agulhas Current merges with the West Wind Drift when it crosses the Indian Ocean.

A branch of this merged current flows along the western coast of the Australia as cold West Australian Current.

It later joins with the South Equatorial Current to complete the circuit.

भूगोलाच्या गतवर्षीय प्रश्नांचा विश्लेषणात्मक आढावा

geography question analysis of previous years paper

4844   21-Aug-2018, Tue

मागील लेखामध्ये आपण मुख्य परीक्षेतील भूगोल या घटकाचा अभ्यास करण्यासाठी लागणाऱ्या संदर्भग्रंथाचा आढावा घेतला आहे. अभ्यासक्रमामध्ये भारत व जगाचा भूगोल असे नमूद केलेले आहे. आपणाला भूगोल या घटकाची परीक्षेच्या दृष्टीने तयारी करताना या विषयाची विभागणी स्वतंत्रपणे दोन घटकांमध्ये करावी लागते. पहिला घटक हा भारताचा भूगोल आणि दुसरा घटक जगाचा भूगोल. आपणाला प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल ज्यामध्ये सामाजिक व आíथक भूगोल, आणि वसाहत भूगोल अशी पोटविभागणी असते. आपण आजच्या लेखामध्ये भारताचा व जगाचा  भूगोल कसा अभ्यासावा याचबरोबर मागील मुख्य परीक्षांमध्ये (२०१३-२०१७ पर्यंत) या घटकांवर विचारण्यात आलेल्या प्रश्नांचा विश्लेषणात्मक आढावा घेणार आहोत. मुख्य परीक्षेमध्ये सर्वाधिक प्रश्न ‘भारताचा भूगोल’ या घटकावर विचारले जातात. यामध्ये भारताची प्राकृतिक रचना, आíथक व सामाजिक पद्धती तसेच लोकसंख्या यांसारख्या वैशिष्टय़पूर्ण पलूंवर अधिक भर असतो. याचबरोबर जगाचा भूगोल या घटकावर विचारण्यात येणाऱ्या प्रश्नांची संख्या तुलनेने कमी असते. या विषयाचे स्वरूप Semi-Scientific असल्यामुळे या विषयाचा संकल्पनात्मक पाया याचबरोबर संबंधित प्रदेशाची प्राकृतिक रचना, आíथक व सामाजिक पद्धती तसेच लोकसंख्या इत्यादींची सखोल माहिती असणे परीक्षेच्या दृष्टीने क्रमप्राप्त ठरते. मागील लेखामध्ये आपण या विषयाच्या तयारीसाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या संदर्भग्रंथांचा आढावा घेतलेला आहे.

मागील प्रश्न – विश्लेषणात्मक आढावा

भूगोल या घटकावर २०१३, २०१४, २०१५, २०१६ व २०१७ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये अनुक्रमे ७, १०, ७, ८आणि ८ इतके प्रश्न विचारण्यात आले होते. या प्रश्नांचे विश्लेषण केल्यास असे दिसून येते की भूगोल या विषयामधील जवळपास सर्व घटकांवर प्रश्न विचारण्यात आले आहेत आणि सर्वाधिक भर हा भारताच्या भूगोलावर आहे, पण बहुतांश प्रश्न प्राकृतिक आणि आíथक घटकांचा एकत्रित संबंध जोडून विचारण्यात आलेले आहेत. यातील अनेक प्रश्नांना विषयाच्या पारंपरिक ज्ञानासह चालू घडामोडींची पाश्र्वभूमी जोडण्यात आलेली आहे, हे पुढील विश्लेषणावरून लक्षात येते.

२०१३च्या मुख्य परीक्षेत दक्षिण भारतातील राज्यामध्ये नवीन साखर उद्योग स्थापन करण्याचा कल वाढत आहे. याच्याशी तुम्ही सहमत आहात का? समर्थनासह चर्चा करा. हा प्रश्न विचारण्यात आलेला होता व हा प्रश्न भारताच्या आíथक भूगोलाशी संबंधित आहे. पण यासाठी काही भौगोलिक कारणे महत्त्वाची ठरतात व त्यांचा उल्लेख उत्तरामध्ये करून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. साखर उद्योग स्थापन करण्यासाठी  नसíगकरीत्या पूरक असणारे घटक व उपलब्ध साधनसंपत्ती, सक्षम दळणवळणाचे उपलब्ध पर्याय व यासठी पूरक असणारी जमीन ज्यामध्ये ऊस हे पीक घेणे अधिक उपयुक्त ठरते, इत्यादी माहितीची चर्चा उत्तरामध्ये करणे अपेक्षित आहे.

२०१४ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये उष्णदेशीय चक्रीवादळे ही दक्षिण चिनी समुद्र, बंगालचा उपसागर आणि मेक्सिकोचे आखात यांसारख्या प्रदेशात मोठय़ा प्रमाणात मर्यादित असतात, कारण हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. हा प्रश्न प्राकृतिक भूगोलातील हवामान घटकाशी संबंधित आहे व जगातील तीन भौगोलिक स्थानांशी जोडला गेलेला आहे. हा प्रश्न सोडविण्यासाठी संबंधित भौगोलिक स्थानांची प्राकृतिक रचना तसेच या प्रदेशातील हवामानपद्धती व याच प्रदेशामध्ये ही चक्रीवादळे इतर प्रदेशाच्या तुलनेत अधिक प्रमाणात असतात याची कारणे सर्वप्रथम माहिती असणे आवश्यक आहे. या प्रश्नांचा रोख हा उष्णप्रदेशीय चक्रीवादळे यासाठी नेमके कोणते घटक (प्राकृतिक) जबाबदार आहेत व उत्तरामध्ये फक्त यासाठीची कारणे लिहिणे अपेक्षित आहे ज्यामुळे प्रश्नाला अनुसरून असणारी सुसंगत व समर्पक माहिती उत्तरामध्ये आपण देऊ शकतो.

२०१५च्या मुख्य परीक्षेत मुंबई, कोलकाता आणि दिल्ली ही देशातील तीन महानगरे आहेत, पण यामध्ये दिल्लीतील वायुप्रदूषण हे मुंबई व कोलकाता या महानगरांच्या तुलनेत अधिक असून एक गंभीर समस्या आहे व हे असे का आहे. हा प्रश्न विचारण्यात आलेला होता व या प्रश्नाचा कल हवामान व पर्यावरणसंबंधी अनुषंगाने होता, पण याचबरोबर या शहरांची भौगोलिक स्थाने व यासाठी जबाबदार असलेल्या प्राकृतिक घटक, त्याचबरोबर औद्योगिकीकरण व शहरीकरण इत्यादी गोष्टींचा एकत्रित विचार करून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. तसेच याच वर्षी भारतातील स्मार्ट शहरे स्मार्ट खेडय़ाशिवाय शाश्वत होऊ शकत नाहीत. या विधानाची ग्रामीण व नागरी एकत्रीकरणाच्या पाश्र्वभूमीवर चर्चा करा, हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. या प्रश्नाचे योग्य आकलन होण्यासाठी स्मार्ट शहरे आणि स्मार्ट खेडे या संकल्पनांमध्ये काय अंतर्भूत आहे याची माहिती असणे आवश्यक आहे आणि त्याचबरोबर शहरांचे ग्रामीण भागावरील अवलंबत्व कशा प्रकारचे आहे, जर शहरे स्मार्ट करावयाची आहेत तर स्मार्ट खेडय़ाशिवाय स्मार्ट शहरे कशी शाश्वत होऊ शकत नाहीत याचा विचार करून हा प्रश्न सोडवावा लागतो. सद्य:स्थितीत ग्रामीण व नागरी जीवनाशी संबंधित समस्या व त्याच्यासाठी उपयोजित केलेले उपाय तसेच चालू घडामोडीचे ज्ञान असणे आवश्यक आहे. यासाठी वर्तमानपत्रे, योजना व कुरुक्षेत्र तसेच पीआयबी (PIB) चे संकेतस्थळ यांसारख्या संदर्भाचा उपयोग होऊ शकतो.

२०१६च्या मुख्य परीक्षेत भारतातील प्रमुख शहरामधील पुरांची समस्या, भारतातील अंतर्गत जल वाहतूक व समस्या इत्यादीवर प्रश्न विचारण्यात आला होता. २०१७च्या मुख्य परीक्षेत महासागरीय क्षारतेमधील फरकाची कारणे सांगा आणि याच्या बहुआयामी परिणामांची चर्चा करा. हा प्रश्न विचारण्यात आला होता.

उपरोक्त नमूद केलेल्या मागील प्रश्नांचा एक संक्षिप्त आढावा तुम्हाला भूगोल या विषयाचा परीक्षाभिमुख पद्धतीने अभ्यास करण्यासाठी नक्कीच उपयुक्त ठरेल, असे वाटते. पण याचबरोबर विद्यार्थ्यांना प्रश्नाचा नेमका रोख ओळखता येणे व अपेक्षित असणारी माहिती उत्तरामध्ये समर्पकपणे देता आली पाहिजे. तसेच प्रत्येक प्रश्नासाठी शब्दमर्यादा दिलेली असते. याचे भान ठेवून परीक्षार्थीने उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे.

परीक्षाभिमुख अभ्यासासाठी संदर्भग्रंथ

geography preparation books

1233   14-Aug-2018, Tue

 

जगाचा आणि भारताचा भूगोल :  आपण भूगोल या विषयाचे स्वरूप, त्यातील विविध घटक याविषयी माहिती घेतली. आजच्या लेखामध्ये आपण या विषयाचा परीक्षाभिमुख अभ्यास करण्यासाठी नेमक्या कोणत्या संदर्भग्रंथाचा वापर करावा लागतो तसेच ‘एनसीईआरटी’ची भूगोल विषयाच्या कोणत्या इयत्तेच्या पुस्तकांचा उपयोग परीक्षेच्या दृष्टीने अधिक उपयुक्त ठरू शकेल याची मागे विचारण्यात आलेल्या प्रश्नांच्या आधारे या लेखात चर्चा करणार आहोत.

एनसीईआरटीची क्रमिक पुस्तके विषयाच्या मूलभूत आकलनासाठी भूगोल याविषयाचे मूलभूत ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी एनसीईआरटीच्या क्रमिक पुस्तकांचा वापर करणे अधिक श्रेयस्कर ठरेल, नेमक्या कोणत्या इयतेच्या पुस्तकांचा वापर करावा लागतो हा महत्त्वाचा प्रश्न आपल्यापुढे असतो. तसे पाहता इयत्ता ५ वी ते १२ वी पर्यंतच्या सर्व पुस्तकांचा वापर करावा लागतो पण मुख्य परीक्षेच्या दृष्टीने Contemporary Indi (STD-IX,X), Fundamentals of Physical Geography (I), Indian Physical Environment(XI), Fundamentals of Human Geography (XII), India- People and Economy (XII)

इत्यादी पुस्तकांचा वापर उपयुक्त ठरतो. एनसीईआरटीची पुस्तके अत्यंत साध्या आणि सोप्या भाषेत लिहिलेली असल्यामुळे हा विषय समजणे तितकेसे कठीण जात नाही.

संदर्भ साहित्य

उपरोक्त नमूद केलेली पुस्तके शालेय विध्यार्थ्यांसाठी लिहिलेली असल्यामुळे या विषयाची परीक्षेच्या दृष्टीने र्सवकष आणि सखोल तयारी करण्यासाठी आपणाला एनसीईआरटीच्या क्रमिक पुस्तकांबरोबरच बाजारात उपलब्ध असणाऱ्या संदर्भग्रंथांचा आधार घ्यावा लागतो. बाजारात या विषयाचे अनेक संदर्भग्रंथ उपलब्ध आहेत. प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल या दोन्ही घटकांवर बाजारात स्वतंत्ररीत्या अनेक संदर्भग्रंथ उपलब्ध आहेत. सदर घटकाचा अभ्यास करण्यासाठी पुढे नमूद केलेल्या संदर्भग्रंथाचा उपयोग होईल.

Certificate Physical and Human Geography (by Goe Cheng Leong), Fundamentals of Physical Geography (by Majid Husain), India – Comprehensive Geography ( by D.R. Khullar) World Geography (by Majid Husain) , World Regional Geography (Tikha, Bali, Sekhaon)इत्यादी.

या संदर्भग्रंथांचा उपयोग भूगोल विषयाची र्सवकष आणि सखोल तयारी करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

या संदर्भग्रंथाचा वापर या विषयाच्या अभ्यासक्रमाचे विभाजन घटकनिहाय पद्धतीने करून केल्यास अधिक फायदा होतो. कारण एनसीईआरटीच्या क्रमिक पुस्तकांचे वाचन केल्यामुळे या विषयाचे मुलभूत ज्ञान प्राप्त होते तर गतवर्षीच्या प्रश्नांच्या विश्लेषणाचा आधार घेतल्यास अधिक योग्यपणे या संदर्भग्रंथाचा वापर करता येईल.

गेल्या वर्षीचे प्रश्न आणि प्रश्ननिहाय उपयुक्त असे संदर्भसाहित्य

२०१४ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये उष्णदेशीय चक्रीवादळे ही दक्षिण चीनी समुद्र, बंगालचा उपसागर आणि मेक्सिकोचे आखात यासारख्या प्रदेशात मोठय़ाप्रमाणत मर्यादित असतात कारण, हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. थोडक्यात या प्रश्नाचे आकलन होण्यासाठी उष्णप्रदेशीय चक्रीवादळांची सविस्तर माहिती असणे गरजेचे आहे. तसेच हा प्रश्न जगातील तीन विविध प्रदेशांच्या प्राकृतिक रचनेशी संबंधित आहे. त्यामुळे नेमके कोणते प्राकृतिक घटक यासाठी जबाबदार आहेत याचीही माहिती असावी. यासाठी उपरोक्त नमूद केलेल्या जवळपास सर्व संदर्भग्रंथांचा वापर करता येतो. तसेच मुख्य परीक्षेचा विचार करता भारताचा भूगोल या घटकावर सर्वाधिक प्रश्न विचारण्यात येतात. यात भारताच्या प्राकृतिक, लोकसंख्या, सामाजिक व आíथक घटकाशी संबंधित प्रश्न असतात. या सर्व घटकांची सविस्तर माहिती देणारा ग्रंथ  India – Comprehensive Geography ( by D.R. Khullar)

आहे. म्हणून भारताच्या भूगोलवर सर्वाधिक भर परीक्षेच्या दृष्टीने द्यावा लागतो. या व्यतिरिक्त जगाच्या भूगोलवर देखील प्रश्न विचारले जातात. २०१५ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये महासागरीय प्रवाहाच्या उगमासाठी जबाबदार असणारे घटक स्पष्ट करा. तसेच हे प्रवाह प्रादेशिक हवामान, मासेमारी आणि जलवाहतूक यावर काय प्रभाव टाकतात, हा प्रश्न विचारण्यात आलेला होता व हा प्रश्न प्राकृतिक आणि आíथक या दोन्ही पलूंचा आधार घेऊन विचारण्यात आलेला होता. यासाठी उपरोक्त नमूद केलेल्या

Certificate physical and Human Geography (by Goe Cheng Leong), Fundamentals of Physical Geography (by Majid Husain), World Geograhy (by Majid Husain)

इत्यादी संदर्भग्रंथाचा आधार घ्यावा लागतो. याच बरोबर या विषयाशी संबंधित चालू घडामोडींचाही अभ्यास करावा लागतो ज्यामध्ये मुखत्वे आíथक आणि सामाजिक भूगोल तसेच प्राकृतिक घटकाचा समावेश होतो व यासाठी ‘द हिंदू’ आणि ‘द इंडियन एक्स्प्रेस’ यासारखी वर्तमान पत्रे, योजना, कुरुक्षेत्र आणि डाऊन टू अर्थ यासारख्या मासिकांचा वापर उपयुक्त ठरतो. उदारणार्थ २०१५ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये मुंबई, कोलकाता आणि दिल्ली ही देशातील तीन महानगरे आहेत पण यामध्ये दिल्लीमधील वायुप्रदूषण हे मुंबई व कोलकाता या महानगरांच्या तुलनेत अधिक असून एक गंभीर समस्या आहे व हे असे का आहे? हा प्रश्न विचारलेला होता. तसेच २०१६ मध्ये दक्षिण चिनीसमुद्र व त्याचे महत्त्व, २०१७ मध्ये कोळसा खाणींची विकासासाठी असणारी अपरिहार्यता आणि याचे प्रतिकूल पर्यावरणीय परिणाम असे प्रश्न विचारण्यात आलेले होते जे पारंपरिक ज्ञान, चालू घडामोडी यांची सांगड घालून विचारण्यात आलेले होते.


Top