यूपीएससीची तयारी : मानवी भूगोल

human geography

8539   28-Aug-2018, Tue

आजच्या लेखामध्ये आपण मानवी भूगोल या विषयातील लोकसंख्या भूगोल, वसाहत भूगोल आणि आर्थिक भूगोल या घटकाची परीक्षेच्या दृष्टीने उपयुक्त तयारी कशी करावी याबाबत माहिती घेणार आहोत.

मानवी भूगोल या घटकावर २०१३ मध्ये ३; २०१४ मध्ये ५; २०१५ मध्ये ६; २०१६ मध्ये ५ आणि २०१७ मध्ये ५ प्रश्न विचारण्यात आले होते. पहिल्या लेखामध्ये आपण मानवी भूगोलामध्ये समाविष्ट असणाऱ्या घटकांचा तसेच त्यात समाविष्ट बाबींची माहिती घेतली आहे. मागील प्रश्नांच्या विश्लेषणावरून आपणाला सर्वाधिक प्रश्न कोणत्या घटकावर विचारण्यात आलेले आहेत याची माहिती मिळते.

२०१३ ते २०१७ दरम्यान आर्थिक भूगोल या घटकावर विचारण्यात आलेले काही प्रश्न –

२०१३मध्ये ‘भारतातील सुती उद्योग अत्यंत विकेंद्रित आहे, यासाठी कारणीभूत असलेल्या घटकांचे विश्लेषण करा.’ असा प्रश्न विचारण्यात आलेला होता. या प्रश्नाची योग्य उकल होण्यासाठी मुळात भारताची प्राकृतिक रचना आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांतील पोषक वातावरण, कच्च्या मालाची उपलब्धता इत्यादीविषयी मूलभूत माहिती असणे गरजेचे आहे. या घटकांचा परिणाम कशा प्रकारे सुती उद्योगावर झाला आहे, ते उदाहरणासहित विश्लेषण उत्तरामध्ये येणे अपेक्षित आहे.

२०१४ मध्ये ‘नसíगक संसाधनाने समृद्ध म्हणून नावारूपाला येणाऱ्या आफ्रिकेतील आर्थिक क्षेत्रामध्ये भारत स्वत:चे स्थान कशा प्रकारे पाहतो?’ हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. प्रश्नाचा कल हा भारताच्या आफ्रिकेविषयी एकत्रित आखल्या गेलेल्या धोरणाचे आकलन विद्यार्थ्यांना कितपत आहे, याकडे झुकतो. येथे भारताने आफ्रिका खंडातील विविध देशांसोबत स्थापन केलेले संबंध आणि यातून भारताला होणारा फायदा तसेच आफ्रिका खंड हा नसíगक संसाधनाने समृद्ध असलेला खंड आहे इत्यादी महत्त्वाच्या पलूंचा एकत्रित विचार करून आफ्रिकेमधील आर्थिक क्षेत्रामध्ये भारत स्वत:चे स्थान कशा प्रकारे पाहतो याची उत्तरामध्ये चर्चा करणे महत्त्वाचे आहे.

२०१५ मध्ये ‘भारतातील स्मार्ट शहरे, स्मार्ट खेडय़ाशिवाय शाश्वत होऊ शकत नाहीत. या विधानाची ग्रामीण व नागरी एकत्रीकरणाच्या पाश्र्वभूमीवर चर्चा करा.’ हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. हा प्रश्न भारत सरकारने आखलेल्या स्मार्ट शहरे धोरणाशी संबंधित आहे. हा प्रश्न भारतातील नागरीकरण आणि ग्रामीण विकास या प्रक्रियेला आधारभूत मानून विचारण्यात आलेला होता. या प्रश्नाची योग्य उकल होण्यासाठी स्मार्ट शहरे ही संकल्पना नेमकी काय आहे आणि स्मार्ट शहरे हे नेमकी कशी असणार आहेत आणि याचा संबंध ग्रामीण भारतातील खेडय़ासोबत कशा प्रकारे येणार आहे आणि जर स्मार्ट शहरे हे शाश्वत करावयाची आहेत तर यासाठी स्मार्ट खेडय़ाची आवश्यकता का गरजेची आहे. तसेच भारतातील खेडी स्मार्ट बनविण्यासाठी नेमक्या कोणत्या उपाययोजना केल्या जात आहेत आणि यामुळे ग्रामीण व नागरी एकत्रीकरणाची प्रक्रिया कशी सुरू झालेली आहे असा मुख्य रोख या प्रश्नाचा होता. त्याआधारे उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे.

२०१६ मध्ये ‘सिंधू नदी पाणी करार (Indus Water Treaty) याची माहिती द्या आणि बदलत्या द्विपक्षीय संबंधाच्या पाश्र्वभूमीवर याचे पर्यावरणीय, आर्थिक आणि राजकीय परिणामाचे परीक्षण करा.’ हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. या प्रश्नाचे सरळ दोन भाग पडतात. यातील पहिला भाग सिंधू नदी पाणी करार व यातील तरतुदी याची माहिती आणि दुसरा भाग सद्य:स्थितीतील भारत-पाकिस्तान यांच्यातील द्विपक्षीय संबंधाबाबत आहे. हा प्रश्न चालू घडामोडींशी संबंधित आहे. येथे प्रामुख्याने सिंधू नदीशी संबंधित प्राकृतिक माहिती आणि या दोन देशांमधील संबंध या दोन्हीची सांगड घालून जर हा करार मोडीत निघाला अथवा यामध्ये काही एकतर्फी बदल केले गेले तर याचे नेमके परिणाम काय होऊ शकतात याची चर्चा करायला हवी. तसेच हा प्रश्न भूगोल या घटकाशी संबंधित असल्यामुळे येथे पर्यावरणीय परिणामाची चर्चा करणे अधिक गरजेचे आहे. अशा पद्धतीने ह्या प्रश्नाचे आकलन करून उत्तर लिहिणे योग्य ठरते.

२०१७ मध्ये ‘भारतात येणारे पूर जलसिंचनासाठी शाश्वत स्तोत्र आणि सर्व प्रकारच्या हवामानामध्ये आंतर्देशीय जलवाहतुकीसाठी कशा प्रकारे रूपांतरित करता येऊ शकतील?’ अशा प्रश्न विचारला होता. या प्रश्नाचे योग्य आकलन होण्यासाठी पूर का येतात याची माहिती जी विषयाच्या पारंपरिक अनुषंगाने माहीत असणे गरजेचे आहे तसेच याचा विकासासाठी कसा वापर करता येऊ शकतो हे उदाहरणसह स्पष्ट करावे लागते.

या घटकाशी संबंधित बहुतांश प्रश्न हे भारताच्या आर्थिक भूगोलाशी संबंधित आहेत तसेच यातील काही प्रश्न भारत व जगाचा मानवी भूगोल यांचा एकत्रित विचार करून विचारण्यात आलेले आहेत. उपरोक्त प्रश्नांवरून आपणाला या विषयाचे पारंपरिक ज्ञान, यातील महत्त्वाच्या संकल्पना तसेच यासंबंधी घडणाऱ्या चालू घडामोडी इत्यादींची योग्य माहिती असणे गरजेचे आहे, हे लक्षात येते.

संदर्भ साहित्य

या विषयाच्या सर्व घटकांची मूलभूत माहिती सर्वप्रथम अभ्यासावी. त्याकरिता आपणाला एनसीईआरटीच्याFundamentals of Human Geography (XII), Indian People and Economy. (XII) या क्रमिक पुस्तकाचा आधार घेता येतो. परिणामी या विषयाचे सरळ व सोप्या भाषेत आकलन  करता येऊ शकते आणि या विषयाची र्सवकष तयारी करण्यासाठी  Certificate Physical and Human Geography (by Goe Cheng Leong), India Comprehensive Geography ( by D.R. Khullar), World Geograhy (by Majid Husain) यांसारख्या संदर्भग्रंथांचा आधार घेता येऊ शकेल. तसेच या विषयाशी संबंधित चालू घडामोडींचा अभ्यास करण्यासाठी इंग्रजी वर्तमानपत्रे उदा. द हिंदू आणि योजना व कुरुक्षेत्र यांसारख्या मासिकांचे वाचन करावे.

दुष्काळछाया गडद!

drought-in-10-districts-including-marathwada-of-maharashtra-

7802   27-Sep-2018, Thu

दहा जिल्ह्य़ांना दगा देणारा पाऊस आता झाला, तरी त्याने पाणीसाठा वाढेल- पिकांना बळ येणार नाही. पावसाचे आणि पावसाविना पिके हातची जाण्याचेही प्रमाण कमी-अधिक असल्याने महसूल मंडळनिहाय अहवाल तपासण्याची आवश्यकता आहे

मराठवाडय़ासह राज्यातील १० जिल्ह्य़ांमध्ये दुष्काळछाया अधिक गडद झाली आहे. परतीचा पाऊस पडला तरी बहुतांश जिल्ह्य़ांमध्ये कृषी उत्पादन घटले आहे. यापुढे पाऊस समजा झाला, तरीही आता पिके वाचण्याची शक्यता तशी कमीच आहे. रब्बी हंगामासाठी पावसाची प्रतीक्षा होती; पण अद्याप तरी पावसाने हुलकावणीच दिलेली आहे.

जूनमध्ये राज्यात पावसाने दमदार सुरुवात केली खरी, मात्र सप्टेंबरअखेर मराठवाडय़ात सर्वात कमी म्हणजे सरासरीच्या केवळ १३.९ टक्के पाऊस पडला. परिणामी, मराठवाडय़ातील कृषीचे बिघडलेले अर्थकारण अधिकच आक्रसले जाईल. पावसाळा संपला तरी औरंगाबाद, जालना या दोन जिल्ह्य़ांत गेल्या वर्षी सुरू झालेले पिण्याच्या पाण्याचे टँकर अजूनही बंद झालेले नाहीत.

आजघडीला १४२ गावांमध्ये १५५ टँकरने पाणीपुरवठा करावा लागतो आहे. सन २०१२ पासून एखाददोन वर्षे चांगल्या पावसाची वगळली, तर मराठवाडय़ातील पाऊसमान सतत घटत राहिले आहे. तरीही मराठवाडय़ातील शेतकऱ्यांनी ऊस लागवडीची जिगर मात्र अजूनही सोडलेली नाही. सरासरी ६० टक्के पाऊस झाला असला तरी बहुतांश धरणांमध्ये पाण्याचा पुरेसा साठा नाही.

औरंगाबाद जिल्ह्य़ातील वैजापूर तालुक्यातील ४० हजार ४८ हेक्टर जमिनीवरील पिके पूर्वीच वाया गेली आहेत. गंगापूर, कन्नड, सिल्लोड आणि खुलताबाद या तालुक्यांमधील १३ महसूल मंडळांत ५० टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस झाला आहे. कापूस, मका ही पिके तर वाया गेलीच; आता उन्हाळ्यात मोसंबीच्या बागा कशा टिकवायच्या, हा प्रश्न निर्माण होईल. त्यामुळे मराठवाडय़ात पुन्हा टँकरची चलती असेल.

औरंगाबादप्रमाणेच बीड जिल्ह्य़ातही पावसाचा खंड वाढल्याने खरीप पिके जवळपास हातची गेली आहेत. उरलेल्या पिकांवर किडीचा मोठा प्रादुर्भाव आहे. कापसावरील बोंडअळी गेल्या वर्षीप्रमाणे यंदाही सर्वत्र दिसून येत आहे. दुष्काळी मराठवाडय़ात फडणवीस सरकारने शेततळ्यांचे काम मोठय़ा प्रमाणात केले. राज्यात झालेल्या एकूण शेततळ्यांपैकी ३५ टक्के शेततळी या भागात आहेत, पण त्याचा या वर्षी काहीएक उपयोग होणार नाही. कारण विहिरींना पाणीच नाही. या वर्षीचा पाऊस हा एवढा कमी-जास्त होता की सरसकट सर्व ठिकाणी दुष्काळ आहे, असेही चित्र नाही.

त्यामुळे महसूल मंडळनिहाय दुष्काळाच्या स्थितीबाबतचे अहवाल तपासण्याची आवश्यकता आहे. पाऊस नसल्याने अर्धवट वाढलेली पिके शेतकऱ्यांनी काढून टाकली आहेत. परिणामी, काही जिल्ह्य़ांमध्ये चाराटंचाई निर्माण होऊ शकेल. लातूर, उस्मानाबाद, नांदेड व हिंगोली या जिल्ह्य़ांमध्ये चांगला पाऊस झाला होता, मात्र नंतर पावसाने खंड दिल्याने पिके हातची गेली आहेत.

सप्टेंबर महिन्याच्या सुरुवातीला मराठवाडय़ात परतीचा पाऊस येतो, मात्र या वर्षी पावसाने हुलकावणी दिल्याने दुष्काळछाया अधिक गडद झाली आहे. बऱ्याचदा जायकवाडीला नाशिककरांकडून पाणी मिळते, मात्र उत्तर महाराष्ट्रातील नाशिक विभागातही पावसाने पाठ फिरवली. नंदुरबारमध्ये सप्टेंबरअखेर ६५ टक्के पाऊस झाला. काही भागांत खूप पाऊस आणि काही कोरडे असे चित्र दिसून येत आहे.

नवापूर तालुक्यास पावसाने झोडपून काढले. एवढे की, शेतातील माती वाहून गेली. मात्र इतर तालुक्यांमध्ये पाऊस आलाच नाही. परिणामी, नदी-नाले आणि सिंचन प्रकल्प कोरडे पडले आहेत. कापूस, मका, मिरची, सोयाबीन, ज्वारी, भात या पिकांच्या उत्पादनात १५ ते २० टक्के घट होण्याची शक्यता आहे.

विदर्भात पाऊस आला, पण उशिरा

गेल्या काही वर्षांत अनियमित पावसाने विदर्भातील शेतीचे मोठे नुकसान होत आले आहे. पश्चिम विदर्भाच्या संपूर्ण पट्टय़ाकडेच पावसाने पाठ फिरविली. एरवी असे होत नाही. या वर्षी मान्सूनने सरासरी ओलांडली आणि दुष्काळी ढग गेले, असे मानले जाऊ  लागले; पण सप्टेंबर महिन्यात पश्चिम विदर्भात केवळ ३६ टक्के पाऊस झाला. संपूर्ण एक महिना कोरडा गेला. त्यामुळे सोयाबीनचे पीक हातातून गेले.

बुलढाणा जिल्ह्य़ात पावसाची तूट २८ टक्के, यवतमाळ जिल्ह्य़ात २१ टक्के, तर अमरावती जिल्ह्य़ात १९ टक्के आहे. अमरावती विभागात जून महिन्यात पावसाने सरासरी गाठली, पण जुलै आणि ऑगस्टमध्ये १२ टक्के कमी पाऊस झाला. सप्टेंबरमध्ये तर पावसाने चांगलीच परीक्षा घेतली. पश्चिम विदर्भात सोयाबीनचे लागवडीखालील क्षेत्र सर्वाधिक आहे.

सप्टेंबरच्या दुसऱ्या आठवडय़ात ओलावा कमी झाल्याने पिकांनी माना टाकल्या. अनेक भागांत सोयाबीन उत्पादनात ४० ते ५० टक्क्यांपर्यंत घट येण्याची शक्यता आहे. शेतकऱ्यांना काढणीचा खर्च परवडणारा नसल्याने सोयाबीन उपटून टाकावे लागले. परतीच्या पावसामुळे कपाशी आणि तूर पिकांना काही अंशी दिलासा मिळाला खरा, पण या पिकांवर रोगराईचे संकट आहे. विदर्भात यंदा मान्सूनचा पाऊस सरासरीच्या ८४ टक्के झाला. नागपूर विभागात भंडारा,

चंद्रपूर या जिल्ह्य़ांमध्ये तूट मोठी आहे. परतीच्या पावसाने काही अंशी दिलासा दिला. वर्धा जिल्ह्य़ात तर एकाच दिवशी ९९ मि.मी. पाऊस झाला. त्याचा फायदा केवळ पाणीसाठा वाढण्यासाठी होणार आहे; पण पिकांना बळ येणार नाही. नागपूर विभागात धानाचे क्षेत्र मोठे आहे. या पिकावर कडा, करपा, खोडकिडीचा प्रादुर्भाव जाणवत आहे. धरणांमध्ये ५३ टक्के पाणी असल्याने टंचाईचे संकट पुढय़ात उभे आहे. अप्पर वर्धा धरणात केवळ ५० टक्के जलसाठा आहे. नागपूर विभागातील अनेक प्रकल्पांमध्येही पाणीसाठा ४० ते ५० टक्के इतकाच मर्यादित आहे.

पश्चिम महाराष्ट्राला फटका

विदर्भ, मराठवाडय़ातील जिल्हे तसेच नगर आणि सांगली आणि सोलापूरमध्ये पावसाचे प्रमाण कमी-अधिक झाले की शेतीला फटका बसतो. सांगली जिल्ह्य़ातील शिराळा तालुका सोडला तर अन्यत्र पावसाचे प्रमाण कमी आहे. दुष्काळी अशी ओळख असणाऱ्या जत, कवठेमहांकाळ, आटपाडी आणि तासगाव व मिरज तालुक्याच्या पूर्व भागात पाण्याची तीव्र टंचाई भासू लागली आहे.

जत आणि आटपाडी तालुक्यांतून टँकरची मागणी होऊ लागली आहे. हंगामामध्ये ३२५ ते ३५० मिलिमीटर पाऊस झाला. पश्चिम भागातील डोंगराळ भागात पाऊस झाल्याने कृष्णेवरील कोयना आणि वारणेवरील चांदोली धरणामध्ये हंगामात पुरेसा पाणीसाठा झाला आहे. मात्र अन्य ठिकाणी झालेला पाऊस सलग नसल्याने खरिपाला लाभ होऊ शकला नाही.

आटपाडी आणि जत तालुक्यांत विहिरींनी तळ गाठला आहे. पाझर तलाव कोरडे पडले आहेत. खरीप हंगामातून फारशी आशा उरली नाही. रब्बीसाठी अजून पाऊस झालेला नाही. आटपाडी तालुक्यात या वर्षी केवळ ५८ मिलिमीटर पाऊस झाला. जत तालुक्याच्या पूर्व भागातील ५२ गावांमध्ये तर यंदा विहिरीत पाणीच नसल्याने कृत्रिम जलाशयांमध्ये गणेश विसर्जन करण्याची वेळ आली. अशी स्थिती १९७२च्या दुष्काळातही नव्हती. सोलापूर जिल्ह्य़ात यंदा ४० टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस झाल्याने दुष्काळजन्य परिस्थिती उद्भवली आहे.

यात उसाला हुमणी, तर डाळिंबाला तेल्या रोगाने पछाडल्याने एकूणच शेतकऱ्यांचे अवसान गळाले आहे. जिल्ह्य़ासाठी वरदान ठरलेल्या उजनी धरणात सुदैवानेच शंभर टक्क्यांपेक्षा जास्त म्हणजे तब्बल १२० टीएमसीपर्यंत मुबलक पाणीसाठा उपलब्ध असल्यामुळे भीमा नदीकाठच्या गावांना पाण्याचा प्रश्न सतावणार नाही. सोलापूर रब्बी हंगामाचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो.

खरीप हंगामात दोन लाख २५ हजार हेक्टर क्षेत्रात पेरण्या झाल्या होत्या. यात बहुतांश पिके वाया गेली आहेत. सर्वाधिक फटका उडदाला बसला. हीच अवस्था सोयाबीनची आहे. उत्पादन खर्चही निघत नसल्याने शेतकरी पिके काढून टाकत आहे. सोलापूर जिल्ह्य़ातील एकूण सात मध्यम प्रकल्पांमध्ये केवळ एकच टीएमसी पाणी उपलब्ध असल्यामुळे येत्या उन्हाळ्यात ओढवणाऱ्या टंचाईची भीषणता वाढेल.

भूगोलाच्या गतवर्षीय प्रश्नांचा विश्लेषणात्मक आढावा

geography question analysis of previous years paper

7904   21-Aug-2018, Tue

मागील लेखामध्ये आपण मुख्य परीक्षेतील भूगोल या घटकाचा अभ्यास करण्यासाठी लागणाऱ्या संदर्भग्रंथाचा आढावा घेतला आहे. अभ्यासक्रमामध्ये भारत व जगाचा भूगोल असे नमूद केलेले आहे. आपणाला भूगोल या घटकाची परीक्षेच्या दृष्टीने तयारी करताना या विषयाची विभागणी स्वतंत्रपणे दोन घटकांमध्ये करावी लागते. पहिला घटक हा भारताचा भूगोल आणि दुसरा घटक जगाचा भूगोल. आपणाला प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल ज्यामध्ये सामाजिक व आíथक भूगोल, आणि वसाहत भूगोल अशी पोटविभागणी असते. आपण आजच्या लेखामध्ये भारताचा व जगाचा  भूगोल कसा अभ्यासावा याचबरोबर मागील मुख्य परीक्षांमध्ये (२०१३-२०१७ पर्यंत) या घटकांवर विचारण्यात आलेल्या प्रश्नांचा विश्लेषणात्मक आढावा घेणार आहोत. मुख्य परीक्षेमध्ये सर्वाधिक प्रश्न ‘भारताचा भूगोल’ या घटकावर विचारले जातात. यामध्ये भारताची प्राकृतिक रचना, आíथक व सामाजिक पद्धती तसेच लोकसंख्या यांसारख्या वैशिष्टय़पूर्ण पलूंवर अधिक भर असतो. याचबरोबर जगाचा भूगोल या घटकावर विचारण्यात येणाऱ्या प्रश्नांची संख्या तुलनेने कमी असते. या विषयाचे स्वरूप Semi-Scientific असल्यामुळे या विषयाचा संकल्पनात्मक पाया याचबरोबर संबंधित प्रदेशाची प्राकृतिक रचना, आíथक व सामाजिक पद्धती तसेच लोकसंख्या इत्यादींची सखोल माहिती असणे परीक्षेच्या दृष्टीने क्रमप्राप्त ठरते. मागील लेखामध्ये आपण या विषयाच्या तयारीसाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या संदर्भग्रंथांचा आढावा घेतलेला आहे.

मागील प्रश्न – विश्लेषणात्मक आढावा

भूगोल या घटकावर २०१३, २०१४, २०१५, २०१६ व २०१७ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये अनुक्रमे ७, १०, ७, ८आणि ८ इतके प्रश्न विचारण्यात आले होते. या प्रश्नांचे विश्लेषण केल्यास असे दिसून येते की भूगोल या विषयामधील जवळपास सर्व घटकांवर प्रश्न विचारण्यात आले आहेत आणि सर्वाधिक भर हा भारताच्या भूगोलावर आहे, पण बहुतांश प्रश्न प्राकृतिक आणि आíथक घटकांचा एकत्रित संबंध जोडून विचारण्यात आलेले आहेत. यातील अनेक प्रश्नांना विषयाच्या पारंपरिक ज्ञानासह चालू घडामोडींची पाश्र्वभूमी जोडण्यात आलेली आहे, हे पुढील विश्लेषणावरून लक्षात येते.

२०१३च्या मुख्य परीक्षेत दक्षिण भारतातील राज्यामध्ये नवीन साखर उद्योग स्थापन करण्याचा कल वाढत आहे. याच्याशी तुम्ही सहमत आहात का? समर्थनासह चर्चा करा. हा प्रश्न विचारण्यात आलेला होता व हा प्रश्न भारताच्या आíथक भूगोलाशी संबंधित आहे. पण यासाठी काही भौगोलिक कारणे महत्त्वाची ठरतात व त्यांचा उल्लेख उत्तरामध्ये करून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. साखर उद्योग स्थापन करण्यासाठी  नसíगकरीत्या पूरक असणारे घटक व उपलब्ध साधनसंपत्ती, सक्षम दळणवळणाचे उपलब्ध पर्याय व यासठी पूरक असणारी जमीन ज्यामध्ये ऊस हे पीक घेणे अधिक उपयुक्त ठरते, इत्यादी माहितीची चर्चा उत्तरामध्ये करणे अपेक्षित आहे.

२०१४ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये उष्णदेशीय चक्रीवादळे ही दक्षिण चिनी समुद्र, बंगालचा उपसागर आणि मेक्सिकोचे आखात यांसारख्या प्रदेशात मोठय़ा प्रमाणात मर्यादित असतात, कारण हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. हा प्रश्न प्राकृतिक भूगोलातील हवामान घटकाशी संबंधित आहे व जगातील तीन भौगोलिक स्थानांशी जोडला गेलेला आहे. हा प्रश्न सोडविण्यासाठी संबंधित भौगोलिक स्थानांची प्राकृतिक रचना तसेच या प्रदेशातील हवामानपद्धती व याच प्रदेशामध्ये ही चक्रीवादळे इतर प्रदेशाच्या तुलनेत अधिक प्रमाणात असतात याची कारणे सर्वप्रथम माहिती असणे आवश्यक आहे. या प्रश्नांचा रोख हा उष्णप्रदेशीय चक्रीवादळे यासाठी नेमके कोणते घटक (प्राकृतिक) जबाबदार आहेत व उत्तरामध्ये फक्त यासाठीची कारणे लिहिणे अपेक्षित आहे ज्यामुळे प्रश्नाला अनुसरून असणारी सुसंगत व समर्पक माहिती उत्तरामध्ये आपण देऊ शकतो.

२०१५च्या मुख्य परीक्षेत मुंबई, कोलकाता आणि दिल्ली ही देशातील तीन महानगरे आहेत, पण यामध्ये दिल्लीतील वायुप्रदूषण हे मुंबई व कोलकाता या महानगरांच्या तुलनेत अधिक असून एक गंभीर समस्या आहे व हे असे का आहे. हा प्रश्न विचारण्यात आलेला होता व या प्रश्नाचा कल हवामान व पर्यावरणसंबंधी अनुषंगाने होता, पण याचबरोबर या शहरांची भौगोलिक स्थाने व यासाठी जबाबदार असलेल्या प्राकृतिक घटक, त्याचबरोबर औद्योगिकीकरण व शहरीकरण इत्यादी गोष्टींचा एकत्रित विचार करून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. तसेच याच वर्षी भारतातील स्मार्ट शहरे स्मार्ट खेडय़ाशिवाय शाश्वत होऊ शकत नाहीत. या विधानाची ग्रामीण व नागरी एकत्रीकरणाच्या पाश्र्वभूमीवर चर्चा करा, हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. या प्रश्नाचे योग्य आकलन होण्यासाठी स्मार्ट शहरे आणि स्मार्ट खेडे या संकल्पनांमध्ये काय अंतर्भूत आहे याची माहिती असणे आवश्यक आहे आणि त्याचबरोबर शहरांचे ग्रामीण भागावरील अवलंबत्व कशा प्रकारचे आहे, जर शहरे स्मार्ट करावयाची आहेत तर स्मार्ट खेडय़ाशिवाय स्मार्ट शहरे कशी शाश्वत होऊ शकत नाहीत याचा विचार करून हा प्रश्न सोडवावा लागतो. सद्य:स्थितीत ग्रामीण व नागरी जीवनाशी संबंधित समस्या व त्याच्यासाठी उपयोजित केलेले उपाय तसेच चालू घडामोडीचे ज्ञान असणे आवश्यक आहे. यासाठी वर्तमानपत्रे, योजना व कुरुक्षेत्र तसेच पीआयबी (PIB) चे संकेतस्थळ यांसारख्या संदर्भाचा उपयोग होऊ शकतो.

२०१६च्या मुख्य परीक्षेत भारतातील प्रमुख शहरामधील पुरांची समस्या, भारतातील अंतर्गत जल वाहतूक व समस्या इत्यादीवर प्रश्न विचारण्यात आला होता. २०१७च्या मुख्य परीक्षेत महासागरीय क्षारतेमधील फरकाची कारणे सांगा आणि याच्या बहुआयामी परिणामांची चर्चा करा. हा प्रश्न विचारण्यात आला होता.

उपरोक्त नमूद केलेल्या मागील प्रश्नांचा एक संक्षिप्त आढावा तुम्हाला भूगोल या विषयाचा परीक्षाभिमुख पद्धतीने अभ्यास करण्यासाठी नक्कीच उपयुक्त ठरेल, असे वाटते. पण याचबरोबर विद्यार्थ्यांना प्रश्नाचा नेमका रोख ओळखता येणे व अपेक्षित असणारी माहिती उत्तरामध्ये समर्पकपणे देता आली पाहिजे. तसेच प्रत्येक प्रश्नासाठी शब्दमर्यादा दिलेली असते. याचे भान ठेवून परीक्षार्थीने उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे.

परीक्षाभिमुख अभ्यासासाठी संदर्भग्रंथ

geography preparation books

3567   14-Aug-2018, Tue

 

जगाचा आणि भारताचा भूगोल :  आपण भूगोल या विषयाचे स्वरूप, त्यातील विविध घटक याविषयी माहिती घेतली. आजच्या लेखामध्ये आपण या विषयाचा परीक्षाभिमुख अभ्यास करण्यासाठी नेमक्या कोणत्या संदर्भग्रंथाचा वापर करावा लागतो तसेच ‘एनसीईआरटी’ची भूगोल विषयाच्या कोणत्या इयत्तेच्या पुस्तकांचा उपयोग परीक्षेच्या दृष्टीने अधिक उपयुक्त ठरू शकेल याची मागे विचारण्यात आलेल्या प्रश्नांच्या आधारे या लेखात चर्चा करणार आहोत.

एनसीईआरटीची क्रमिक पुस्तके विषयाच्या मूलभूत आकलनासाठी भूगोल याविषयाचे मूलभूत ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी एनसीईआरटीच्या क्रमिक पुस्तकांचा वापर करणे अधिक श्रेयस्कर ठरेल, नेमक्या कोणत्या इयतेच्या पुस्तकांचा वापर करावा लागतो हा महत्त्वाचा प्रश्न आपल्यापुढे असतो. तसे पाहता इयत्ता ५ वी ते १२ वी पर्यंतच्या सर्व पुस्तकांचा वापर करावा लागतो पण मुख्य परीक्षेच्या दृष्टीने Contemporary Indi (STD-IX,X), Fundamentals of Physical Geography (I), Indian Physical Environment(XI), Fundamentals of Human Geography (XII), India- People and Economy (XII)

इत्यादी पुस्तकांचा वापर उपयुक्त ठरतो. एनसीईआरटीची पुस्तके अत्यंत साध्या आणि सोप्या भाषेत लिहिलेली असल्यामुळे हा विषय समजणे तितकेसे कठीण जात नाही.

संदर्भ साहित्य

उपरोक्त नमूद केलेली पुस्तके शालेय विध्यार्थ्यांसाठी लिहिलेली असल्यामुळे या विषयाची परीक्षेच्या दृष्टीने र्सवकष आणि सखोल तयारी करण्यासाठी आपणाला एनसीईआरटीच्या क्रमिक पुस्तकांबरोबरच बाजारात उपलब्ध असणाऱ्या संदर्भग्रंथांचा आधार घ्यावा लागतो. बाजारात या विषयाचे अनेक संदर्भग्रंथ उपलब्ध आहेत. प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल या दोन्ही घटकांवर बाजारात स्वतंत्ररीत्या अनेक संदर्भग्रंथ उपलब्ध आहेत. सदर घटकाचा अभ्यास करण्यासाठी पुढे नमूद केलेल्या संदर्भग्रंथाचा उपयोग होईल.

Certificate Physical and Human Geography (by Goe Cheng Leong), Fundamentals of Physical Geography (by Majid Husain), India – Comprehensive Geography ( by D.R. Khullar) World Geography (by Majid Husain) , World Regional Geography (Tikha, Bali, Sekhaon)इत्यादी.

या संदर्भग्रंथांचा उपयोग भूगोल विषयाची र्सवकष आणि सखोल तयारी करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

या संदर्भग्रंथाचा वापर या विषयाच्या अभ्यासक्रमाचे विभाजन घटकनिहाय पद्धतीने करून केल्यास अधिक फायदा होतो. कारण एनसीईआरटीच्या क्रमिक पुस्तकांचे वाचन केल्यामुळे या विषयाचे मुलभूत ज्ञान प्राप्त होते तर गतवर्षीच्या प्रश्नांच्या विश्लेषणाचा आधार घेतल्यास अधिक योग्यपणे या संदर्भग्रंथाचा वापर करता येईल.

गेल्या वर्षीचे प्रश्न आणि प्रश्ननिहाय उपयुक्त असे संदर्भसाहित्य

२०१४ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये उष्णदेशीय चक्रीवादळे ही दक्षिण चीनी समुद्र, बंगालचा उपसागर आणि मेक्सिकोचे आखात यासारख्या प्रदेशात मोठय़ाप्रमाणत मर्यादित असतात कारण, हा प्रश्न विचारण्यात आला होता. थोडक्यात या प्रश्नाचे आकलन होण्यासाठी उष्णप्रदेशीय चक्रीवादळांची सविस्तर माहिती असणे गरजेचे आहे. तसेच हा प्रश्न जगातील तीन विविध प्रदेशांच्या प्राकृतिक रचनेशी संबंधित आहे. त्यामुळे नेमके कोणते प्राकृतिक घटक यासाठी जबाबदार आहेत याचीही माहिती असावी. यासाठी उपरोक्त नमूद केलेल्या जवळपास सर्व संदर्भग्रंथांचा वापर करता येतो. तसेच मुख्य परीक्षेचा विचार करता भारताचा भूगोल या घटकावर सर्वाधिक प्रश्न विचारण्यात येतात. यात भारताच्या प्राकृतिक, लोकसंख्या, सामाजिक व आíथक घटकाशी संबंधित प्रश्न असतात. या सर्व घटकांची सविस्तर माहिती देणारा ग्रंथ  India – Comprehensive Geography ( by D.R. Khullar)

आहे. म्हणून भारताच्या भूगोलवर सर्वाधिक भर परीक्षेच्या दृष्टीने द्यावा लागतो. या व्यतिरिक्त जगाच्या भूगोलवर देखील प्रश्न विचारले जातात. २०१५ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये महासागरीय प्रवाहाच्या उगमासाठी जबाबदार असणारे घटक स्पष्ट करा. तसेच हे प्रवाह प्रादेशिक हवामान, मासेमारी आणि जलवाहतूक यावर काय प्रभाव टाकतात, हा प्रश्न विचारण्यात आलेला होता व हा प्रश्न प्राकृतिक आणि आíथक या दोन्ही पलूंचा आधार घेऊन विचारण्यात आलेला होता. यासाठी उपरोक्त नमूद केलेल्या

Certificate physical and Human Geography (by Goe Cheng Leong), Fundamentals of Physical Geography (by Majid Husain), World Geograhy (by Majid Husain)

इत्यादी संदर्भग्रंथाचा आधार घ्यावा लागतो. याच बरोबर या विषयाशी संबंधित चालू घडामोडींचाही अभ्यास करावा लागतो ज्यामध्ये मुखत्वे आíथक आणि सामाजिक भूगोल तसेच प्राकृतिक घटकाचा समावेश होतो व यासाठी ‘द हिंदू’ आणि ‘द इंडियन एक्स्प्रेस’ यासारखी वर्तमान पत्रे, योजना, कुरुक्षेत्र आणि डाऊन टू अर्थ यासारख्या मासिकांचा वापर उपयुक्त ठरतो. उदारणार्थ २०१५ च्या मुख्य परीक्षेमध्ये मुंबई, कोलकाता आणि दिल्ली ही देशातील तीन महानगरे आहेत पण यामध्ये दिल्लीमधील वायुप्रदूषण हे मुंबई व कोलकाता या महानगरांच्या तुलनेत अधिक असून एक गंभीर समस्या आहे व हे असे का आहे? हा प्रश्न विचारलेला होता. तसेच २०१६ मध्ये दक्षिण चिनीसमुद्र व त्याचे महत्त्व, २०१७ मध्ये कोळसा खाणींची विकासासाठी असणारी अपरिहार्यता आणि याचे प्रतिकूल पर्यावरणीय परिणाम असे प्रश्न विचारण्यात आलेले होते जे पारंपरिक ज्ञान, चालू घडामोडी यांची सांगड घालून विचारण्यात आलेले होते.

जगाचा आणि भारताचा भूगोल

world geography

12916   09-Aug-2018, Thu

आपण मुख्य परीक्षेच्या पेपर एकमधील जगाचा आणि भारताचा भूगोल या विषयाचे स्वरूप आणि व्याप्ती याची चर्चा करणार आहोत.

या विषयाच्या अभ्यासक्रमामध्ये जगाच्या प्राकृतिक भूगोलाचे प्रमुख वैशिष्टय़, जगभरातील महत्त्वाच्या नैसर्गिकसाधनसंपत्तीचे वितरण (दक्षिण आशिया आणि भारतीय उपखंड यासह), जगाच्या विविध (भारतासह) प्रदेशातील प्राथमिक, द्वितीय आणि तृतीय क्षेत्रातील उद्योगाच्या स्थाननिश्चितीसाठी जबाबदार असणारे घटक आणि त्यांचे स्थान, निर्णायक भौगोलिक वैशिष्टय़ांमधील बदल (जलाशये आणि हिमाच्छादने) आणि महत्त्वाच्या भूप्राकृतिक घटना/घडामोडी उदा. भूकंप, सुनामी, ज्वालामुखी सक्रियता, चक्रीवादळे इत्यादी; भौगोलिक वैशिष्टय़े, वनस्पती आणि त्यांच्या प्रजाती, या बदलाचे परिणाम इत्यादी घटक नमूद करण्यात आले आहेत. थोडक्यात याचे वर्गीकरण प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल (सामाजिक आणि आíथक) अशा पद्धतीने करावे लागणार आहे व याचा अभ्यास जगाचा आणि भारताचा भूगोल अशा दोन भागांमध्ये विभागून करावा लागणार आहे.

प्राकृतिक भूगोल

प्राकृतिक भूगोल हा भूगोल या विषयाचा गाभा मानला जातो. कारण याअंतर्गत पृथ्वीचा सर्वागीण अभ्यास केला जातो. यामध्ये शिलावरण, वातावरण, जलावरण, जीवावरण आणि पर्यावरण इत्यादीशी संबंधित माहितीचा अभ्यास करावा लागतो. प्राकृतिक भूगोल हा भूगोल या विषयातील सर्वाधिक कठीण घटक आहे. कारण हा संकल्पनात्मक बाबीशी अधिक जवळीक साधणारा आहे म्हणून या घटकाचे योग्य आकलन होण्यासाठी या घटकाशी संबंधित संकल्पनांचे योग्य आकलन असणे गरजेचे आहे.

*   शिलावरण – यामध्ये खडक, पृथ्वीचे कवच, अंतरंग, अंतरंगातील प्रक्रिया, भूअंतर्गत व भूबाह्य बले यांचा अभ्यास करावा लागतो. शिलावरणाचा अभ्यास करणाऱ्या विषयाला भूरूपशास्त्र म्हणतात. या विषयामध्ये भूकंप, ज्वालामुखी उद्रेक, विविध कारकांद्वारे निर्मित भूरूपे या घटकांवर निश्चितपणे प्रश्न विचारले जतात. सद्य:स्थितीतील चालू घडामोडीचे महत्त्व पाहता उपयोजित भूरूपशास्त्रासारख्या चालू घडामोडीशी संबंधित घटकांवर प्रश्न विचारला जाण्याची शक्यता आहे.

*   वातावरण – यामध्ये  वातावरणाचा अभ्यास हवामानशास्त्र या विषयामध्ये केला जातो. या घटकामध्ये वातावरणाचे घटक, रचना, हवेचे तापमान व दाब, वारे, मान्सून, जेट प्रवाह, वायुराशी, आवर्त, वृष्टी आणि भारताचे हवामान यांचा अभ्यास करावा लागतो. या विषयामध्ये चालू घडामोडीच्या दृष्टिकोनातून जागतिक तापमानवाढ, हवामान बदल, अनपेक्षित हवामानशास्त्रीय घटनांचा अभ्यास करावा लागतो.

*   जलावरण – यामध्ये जलावरणाचा अभ्यास सागरशास्त्र या विषयामध्ये केला जातो. या घटकामध्ये सागरतळ रचना, सागरी साधनसंपत्ती, सागरजल तापमान, क्षारता, सागरजलाच्या हालचाली यांचा अभ्यास करावा लागतो. या घटकासंदर्भात चालू घडामोडीमधील सागरमाला प्रकल्प, मोत्यांची माळ रणनीती, सागरी हद्दीवरून शेजारील राष्ट्राबरोबर उद्भवणारे वाद या घटकांचा अभ्यास अत्यावश्यक आहे.

*   जीवावरण – या घटकाचा अभ्यास जैवभूगोल या घटकामध्ये केला जातो. या घटकावर येणाऱ्या प्रश्नांची संख्या कमी आहे. या घटकामध्ये सजीवांचे वितरण, त्यांच्या हालचाली, त्यांच्यावर होणारा मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम इत्यादी घटकांचा अभ्यास करावा लागतो.

*   पर्यावरण – या घटकाचा अभ्यास पर्यावरण भूगोलमध्ये केला जातो. पर्यावरणाच्या नैसर्गिकस्थितीच्या अभ्यासामध्ये पर्यावरण परिस्थितिकी, परिसंस्था या संकल्पनांचा अभ्यास करावा. या घटकामध्ये सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा मानवी हस्तक्षेपामुळे होणारा पर्यावरणाचा ऱ्हास हा आहे. यामध्ये सर्वात गंभीर समस्या म्हणजे हरितगृह परिणाम व जागतिक तापमान वाढ होय. त्याचप्रमाणे जैवविविधतेतील घट, विविध प्रकारचे प्रदूषण, आम्लवर्षां, वाळवंटीकरण, पाणथळ भूमीचा ऱ्हास, निर्वनीकरण या घटना सविस्तर अभ्यासाव्यात. या समस्यांवर उपाय काढण्यासाठी राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय पातळीवर प्रयत्न झाले आहेत. भारतामध्ये केंद्र सरकारने आखलेल्या योजना, कायदे यांची महिती घ्यावी. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील प्रयत्न उदा. क्योटो करार, पॅरीस परिषद, मॉन्ट्रियल करार, रामसार करार यांचा चालू घडामोडीच्या अनुषंगाने अभ्यास आवशयक आहे.

मानवी भूगोल

मानवी भूगोल याअंतर्गत सामाजिक (लोकसंख्या भूगोल व वसाहत भूगोल) आणि आर्थिकभूगोल इत्यादीशी संबंधित माहिती अभ्यासावी लागते. आता आपण या विषयाची उपरोक्त वर्गीकरणानुसार थोडक्यात उकल करून पाहू.

*   लोकसंख्या भूगोल – मानवी भूगोलामध्ये मानवाच्या लोकसंख्येचा अभ्यास केला जातो. यामध्ये लोकसंख्याशास्त्रीय घटक उदा. लोकसंख्या वृद्धी, जन्मदर वितरण, मृत्युदर, िलग गुणोत्तर, कार्यकारी वयोगटातील लोकसंख्या, लोकसंख्या लाभांश या घटकांचा २०११च्या जणगणेच्या आकडेवारीनुसार अभ्यास करणे आवशयक आहे. त्याचप्रमाणे स्थलांतर, त्यांची कारणे, प्रकार, परिणाम हा घटक चालू घडामोडीच्या अनुषंगाने अभ्यासणे आवश्यक आहे. या घटकात लोकसंख्याविषयक समस्या, भारताचे लोकसंख्या धोरण, चीनचे जुने लोकसंख्या धोरण व त्याचे सक्तीने अवलंब केल्याने उद्भवलेले दुष्परिणाम अभ्यासणे आवशयक आहे. त्याचप्रमाणे लोकसंख्याविषयक महत्त्वाच्या संकल्पना उदा. वंश, जमात, जात, धर्म, सांस्कृतिक प्रदेश, भाषा इत्यादी.

*   वसाहत भूगोल – वसाहत भूगोलामध्ये मानवाच्या ग्रामीण व नागरी वसाहतीचा अभ्यास केला जातो. जागतिकीकरणाची अंमलबजावणी केल्यानंतर भारतातील नागरीकरणाचा वेग वाढला आहे. परिणामी स्थलांतर मोठय़ा प्रमाणात वाढून ग्रामीण व नागरी प्रदेशामध्ये समस्या निर्माण झाल्या आहेत. त्या सोडविण्यासाठी एू किंवा रें१३  अशा ज्या योजना राबविल्या जात आहेत त्यांचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक आहे. वसाहतीचा अभ्यास करताना वसाहतीचे प्रकार, प्रारूप, स्वरूप या घटकांवरदेखील भर देणे आवश्यक आहे.

*   आर्थिकभूगोल – या विषयामध्ये मानवी आर्थिकप्रक्रिया व नैसर्गिकसाधनसंपत्तीचा अभ्यास केला जातो. मानवाच्या आर्थिकप्रक्रियांचा अर्थ, त्यांचे प्रकार, उदाहरणे; त्यांची विकसनशील राष्ट्रांमधील स्थिती अभ्यासली जाते. राष्ट्रातील आर्थिकप्रक्रियांचा अभ्यास करताना कृषी, उद्योग, सेवाक्षेत्रे यामधील सद्य:स्थिती, त्याबाबतचे सरकारी धोरण, योजना यांचा चालू घडामोडीच्या दृष्टिकोनातून अभ्यास आवश्यक आहे. उदा. भारतातील प्रस्थावित दुसरी हरितक्रांती, मेक इन इंडिया योजना इत्यादी.

उपरोक्त नमूद घटकांच्या आधारे आपणाला एखाद्या प्रदेशाचा अभ्यास करावा लागतो तेव्हा त्यास प्रादेशिक भूगोल असे संबोधले जाते. वढरउ च्या अभ्यासक्रमामध्ये जगाचा आणि भारताचा भूगोल समाविष्ट आहे; वरील सर्व अभ्यासक्रमांव्यतिरिक्त भूगोल विषयामध्ये नकाशावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. उदा. सद्य:स्थितीत घडलेली एखादी घटना, घटनेचे स्थान नकाशावर शोधावे लागते. या घटना भौगोलिक किंवा इतर विषयाशी संबंधित असतात. नकाशावर आधारित इतर प्रश्नांमध्ये पूर्णत: भौगोलिक स्वरूपाचे परंपरागत ज्ञानावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

दक्षिण आशियातील सांप्रदायिक समीकरण

Communal equation of South Asia

4697   03-Mar-2018, Sat

सार्क देशांमध्ये भारताचा आकार, लोकसंख्या आणि सकल देशांतर्गत उत्पादनात भारताचा क्रमांक सर्वात मोठा आहे.या व्यतिरिक्त आणखी एक वैशिष्ट्य आहे जे महत्वाचे आहे. भारत हा दक्षिण आशियातील एकमेव राष्ट्र आहे, ज्याने त्याची ओळख कधीही कोणत्याही धर्माशी जोडली नाही. बौद्ध धर्म श्रीलंका आणि भूतानचा अधिकृत राष्ट्रीय धर्म आहेपाकिस्तान इस्लामिक रिपब्लिक आहे सुन्नी इस्लाम मालदीवचा अधिकृत धर्म आहे. २००८ पर्यंत नेपाळ एक हिंदू राष्ट्र होते बांगलादेश १९९७ मध्ये धर्मनिरपेक्ष प्रजासत्ताक म्हणून जन्माला आला होता, परंतु १९८० च्या दशकात जेव्हा जनरल इरशाद हे त्याचे अध्यक्ष होते, तेव्हा संविधानात सुधारणा करून इस्लामला प्राधान्य देण्यात आले. भारताने स्वतःला कोणत्याही एका धर्माशी जोडलेले नाही, परंतु आपल्या कथेमध्ये आणि फरकाने काय फरक आहे. धर्मनिरपेक्ष संविधानाच्या बाबतीतही, धार्मिक अल्पसंख्यकांनी येथे आपला आक्रमक चेहरा दर्शविला आहे. १९५०  मध्ये सामान्यतः जातीय सलोखा होता, जो जबलपूरमध्ये एका मोठ्या दंगलीत मोडला गेला होता. १९६० आणि १९७० च्या दशकात उत्तर प्रदेश, बिहार, गुजरात आणि महाराष्ट्रात जातीय हिंसाचाराच्या अनेक घटना घडल्या. 1 9 84 मध्ये हिंदू जमावाने दिल्ली आणि इतर उत्तर भारतीय शहरांमध्ये शीख विरोधात प्रचंड हिंसा केली. १९९० च्या दशकात इस्लामी कट्टरवाद्यांनी काश्मीर खोर्यातून बहुतांश हिंदू नागरिकांना बाहेर काढले. 

या घटना अत्यंत भयानक होत्या, परंतु १९८० आणि १९९० च्या दशकात या मोठ्या पैशाचा खर्च राम जन्मभूमी आंदोलनात देण्यात आला. २००२ मध्ये, हिंदू कट्टरवाद्यांनी गुजरातमध्ये हजारापेक्षा जास्त मुस्लीम मारले आणि लाखो बेघर झाले. ही परिस्थिती सहजपणे बदलू शकत नाही. हिंदू हक्कांच्या प्रभावामुळे, भारतीय राजकारण आणि समाजाचे व्यक्तिमत्व बदलत आहे आणि ते अनेकवचन आणि सहिष्णुतांपेक्षा जास्त पुढे जात आहे. धार्मिक अल्पसंख्यकांबद्दल वृत्तीच्या दृष्टीने भारताचा रेकॉर्ड मिश्र आहे, परंतु तो पाकिस्तानपेक्षा फारच उत्तम आहे. भारतामध्ये धर्म आणि धर्म यांच्यातील अंतर आहे, परंतु पाकिस्तान मुसलमानांच्या वेगळ्या देशाप्रमाणे आहे. पहिल्या तीन दशकांमध्ये पाकिस्तानी राज्याचे चरित्र 'इस्लाममनाम' म्हणून ओळखले जाऊ शकते. अल्पसंख्यकांची स्थिती बहुसंख्यसारखी नव्हती, परंतु त्यांना छळही नव्हता. परंतु १९७७ ते १९८८ पर्यंत जिया-उल-हकच्या प्रदीर्घ कालावधीमध्ये देश वेगाने इस्लामीकरण होते. शरिया कायद्याची अंमलबजावणी करण्यात आली, अल्पसंख्यकांना दडपण्यासाठी कठोर गुन्हा कायदा लागू करण्यात आला. 

अहमदियासारखे पंथ अन-इस्लामिक घोषित करण्यात आले. पश्चिम आशियातून मिळालेल्या पैशातून, त्यांनी मदरसेना उत्कर्ष वाढविले, ज्याने कठोर वहाबी विचारधारा शिकवली. सुन्नी दहशतवाद्यांनी प्रथम हिंदू आणि ख्रिश्चन यांना लक्ष्य केले. त्यांची संख्या कमी होती आणि त्यांना सहजपणे दडपल्या गेल्या. त्यानंतर त्यांनी पाकिस्तानातील मोठ्या शिया लोकसंध्येला लक्ष्य करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले. शिया हा एकदा राजकीय आणि व्यावसायिक डोमेन होता, जिना स्वत: शिया होती गेल्या वर्षांमध्ये शिया धार्मिक स्थळे व लोकसंख्येवर अनेक हिंसक हल्ले झाले आहेत.जेहादींनी मुस्लिम राजकारणी आणि बुद्धीवादी यांना लक्ष्य केले आहे, जे अल्पसंख्यांकांबरोबर समान उपचारांची मागणी करतात. फाळणीनंतर पश्चिमी पाकिस्तानच्या तुलनेत पूर्वी पाकिस्तानमध्ये हिंदूंची लोकसंख्या जास्त होती. १९५० च्या दशकात पश्चिम बंगालमधील पश्चिम बंगालमधील हिंदूंची संख्या कमी होत चालली. 

१९६३ साली, श्रीनगरच्या हजरतबळवरून चोरीला जाण्यापूर्वी हिंदूंनी पूर्व पाकिस्तानवर हल्ला केला. तरीही बांग्लादेश युद्धाच्या वेळी हजारो हिंदू तेथे होते. त्याच्या जन्माच्या वेळी, त्याला आपल्या धर्मनिरपेक्ष संस्कृतीबद्दल अभिमान वाटला. त्यांनी रवींद्रनाथ टागोरांच्या रचनेवरून राष्ट्रगीत निवडला. पण स्वातंत्र्य मिळवल्याच्या चार दशकामध्ये ते इस्लामवादी बनले आहे, जरी ते पाकिस्तानसारखे हिंसक नसले तरी चाकमा पर्वतांच्या बौद्ध जमातींना आपली जमीन मुस्लिम परदेशातूनच द्यायची होती आणि तरीही बंगाली हिंदू तेथेच भारताकडे वळले. तेथे आहेतश्रीलंकेत राजकीय चळवळीचे केंद्र हे धर्म नव्हे तर भाषा होती. सिंहली लोकसंख्येतील दक्षिणी बहुसंख्य लोक उत्तरतील तमिळ अल्पसंख्यकांच्या प्रगतीमुळे घाबरले. 

त्यांनी सिंहलींचे एकमात्र राष्ट्रीय भाषा बनवले जे ज्ञानी असणे आवश्यक होते. यामुळे, सुरु होणारी गृहयुद्ध चार दशकांपर्यंत चालला. जेव्हा हे संघर्ष वाढत गेला तेव्हा १९७२ मध्ये बौद्ध धर्माचा श्रीलंका राष्ट्रीय धर्माचा बनला, तो हिंदू, मुस्लीम आणि ख्रिश्चन होता, पण बौद्ध नव्हते. आता धार्मिक अधोरेखितने भाषिक श्रेष्ठत्वाला पाठिंबा दर्शविला आहे.सिंहली, बौद्ध भिक्षू हे श्रीलंकेचे सैन्य बनले. २००९ साली गृहयुद्ध समाप्त झाल्यानंतर, भिक्षु राष्ट्रपती महिंद्रा राजपक्षे यांच्याबरोबर झाला. पूर्वी, एका बौद्ध दहशतवादी संघटनेने मुसलमानांवर आक्रमण केले होते दुसरीकडे, लिबरेशन टाइगर्स ऑफ तमिळ ईलम हे उदारमतवादी संघटना नव्हते. जाफना, मन्नार आणि इतर शहरांमध्ये मुसलमानांच्या मशिदी आणि मशिदींवरही त्यांनी हल्ला केला. ख्रिश्चन, तमिळ देखील त्याच्या अत्याचारांपासून जगू शकत नाहीत.त्यांनी बौद्ध विरूद्ध हिंदू विवादाबद्दल सिंहली वि. तमिळ विवाद केला. 

भुतान एक शांत आणि सुंदर जागा मानला जातो. भूतानच्या बौद्ध मठ आणि जंगलांना भेट देणा-या पर्यटकांना १९९० ध्ये हे समजत नाही की, भूतानने नेपाळमधील शतकानुशतक हिंदू कुटुंबांना त्यांच्या बौद्धांची ओळख दृढ करण्यासाठी धडक दिली. १९वी आणि २०व्या शतकात नेपाळ स्वतः हिंदू राष्ट्र होते. तेथे राजाला पृथ्वीवरील भगवान विष्णूचे प्रतिनिधित्व करणे असे मानले जाते. राजेशाही संपल्यावर नेपाळ एक धर्मनिरपेक्ष प्रजासत्ताक बनले. दक्षिण आशियाई देशांमध्ये, जातीय हिंसाचाराच्या बाबतीत नेपाळ हे सर्वोत्तम आहे. तेथे मुस्लिमांवर हिंसक हल्ले झाले आहेत, परंतु मुख्य वाद आर्थिक, भौगोलिक किंवा सामाजिक नाहीत, धार्मिक नाहीत, धार्मिक नाहीत. स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात केवळ भारत आणि श्रीलंका लोकशाही बनवितात. आता पाकिस्तान, बांगलादेश आणि नेपाळ देखील त्यांच्यात सामील झाले आहेत. जरी राजेशाही भूतान मध्ये, निवडणुका आता होत आहेत 

निवडणूक लोकशाहीची यश म्हणजे याचा अर्थ असा नाही की या क्षेत्रात समानता आहे. दारिद्र्य आणि असमानता यांतच वर्चस्व आहे. वाईट भाषा आणि धर्म यांच्या नावामध्ये फरक आहे. पाकिस्तानमध्ये हिंदू, ख्रिश्चन किंवा शीया होणे, श्रीलंकामध्ये हिंदू किंवा मुसलमान असणे, बांगलादेशात हिंदू किंवा बौद्ध असणे, नेपाळमध्ये मुसलमान असणे आणि भारत कठीण होऊ शकत नाही परंतु कधी कधी अशक्य आहे.

भारताचा प्राकृतिक भूगोल

India's natural geography

7707   01-Mar-2018, Thu

प्राकृतिकदृष्टय़ा भारताचे विभाजन पुढील पाच प्रकारे करतात - उत्तरेकडील पर्वतीय प्रदेश, उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश, भारतीय द्विपकल्पीय पठारी प्रदेश, भारतीय किनारी मैदानी प्रदेश, भारतीय बेटे.


उत्तरेकडील पर्वतीय प्रदेश - हिमालय. भारताच्या उत्तरेला हिमालय पर्वत आहे. सिंधू नदी व ब्रह्मपुत्रा नद्यांच्या घळ्यांदरम्यान हिमालयाच्या तीन समांतर पर्वतरांगा असून त्यांना बहिर्वक्र आकार प्राप्त झाला आहे. हिमालय पर्वतप्रणाली ही गुंतागुंतीची असून हिमालयाची उत्पत्ती व क्रांती याबाबत निरनिराळ्या भूशास्त्रज्ञांनी वेगवेगळी मते मांडली आहेत. मात्र हिमालयाची उत्पत्ती महा भूसन्नती टेथिस समुद्रापासून झाली आहे आणि विविध अवस्थांमध्ये त्याचे उत्थापन झाले. यासंदर्भात भूशास्त्रज्ञांच्या मतांमध्ये एकवाक्यता दिसून येते. हिमालयाची उत्पत्ती संदर्भात मतांची विभागणी दोन भागांत करता येते-


१. भूसन्नतीद्वारे (through Geosyncline) हिमालयाची उत्पत्ती आणि उत्क्रांती.
२.
भूपट्ट विवर्तनीद्वारे (through Plate Tectonics) हिमालयाची उत्पत्ती आणि उत्क्रांती.


हिमालय पर्वताच्या रांगा : हिमालय प्रणालीमध्ये समाविष्ट असलेल्या परंतु हिमालयाच्या पर्वतरांगा आणि तिबेट पठाराच्यामध्ये असणाऱ्या रांगांना हिमालयापलीकडील पर्वतरांगा (ट्रान्स हिमालय) म्हणतात. बृहद् हिमालयाच्या उत्तरेस ट्रान्स हिमालयाच्या रांगा आहेत. याचा विस्तार पश्चिम - पूर्व दिशेने असून त्याची सरासरी लांबी एक हजार कि.मी. इतकी आहे. यात खालील रांगांचा समावेश होतो- काराकोरम रांगा, लडाख रांगा, कैलास रांगा.
 

अ) काराकोरम रांगा - भारतातील सर्वात उत्तरेला असलेल्या या रांगांमुळे भारताची अफगणिस्तान आणि चीनसोबत सरहद्द निर्माण होते. काराकोरमचा विस्तार पामीरपासून पूर्वेकडे गीलगिट नदीच्या पूर्वेला ८०० किमी.पर्यंत आहे. जगातील सर्वात उंचीचे दोन क्रमांकाचे आणि भारतीय सरहद्दीमधील सर्वात उंच शिखर के- २ (गॉडविन ऑस्टीन) याच रांगेमध्ये आहे. जगातील काही मोठय़ा हिमनद्यांची निवासस्थाने या रांगेत आहेत. उदा. सियाचीन, बाल्टेरो, बायाफो, हिस्पर. काराकोरम रांगेत अत्यंत उंच अशी शिखरे आहेत. काही शिखरांची उंची आठ हजार मी. पेक्षा जास्त आहे.
 

लडाख रांग - सिंधू नदी आणि तिची उपनदी श्योक यांच्या दरम्यान लडाख रांग आहे. लडाख रांगेची लांबी ३०० कि.मी. आणि सरासरी उंची ५८०० मी. आहे.
कैलास रांग - लडाख रांगेची शाखा पश्चिम तिबेटमध्ये कैलास रांग या नावाने परिचित आहे. सर्वात उंच शिखर कैलास आहे.

 

बृहद् हिमालयाची (Greater Himalaya) वैशिष्टय़े -

१. लघु हिमालयाच्या उत्तरेकडे भिंतीसारखी पसरलेली बृहद् हिमालयाची रांग आहे. बृहद् हिमालय हा मुख्य मध्यवर्ती प्रणोदामुळे (MCT-Main central Thrust)लघु हिमालयापासून वेगळा झाला आहे. बृहद् हिमालयाचे महत्त्वाचे वैशिष्टय़ म्हणजे या रांगेत जगातील सर्वात उंच शिखरे आहेत. यातील बरीचशी शिखरे ही आठ हजार मी.पेक्षा जास्त आहेत. या रांगेमध्ये जगातील सर्वात उंच शिखर माऊंट एव्हरेस्ट आहे. या रांगेतील अन्य शिखरे उतरत्या क्रमाने एव्हरेस्ट, कांचनगंगा,मकालू, धवलगिरी, अन्नपूर्णा, नंदा देवी, कामेत, नामच्या बरवा, गुरला मंधता,ब्रदीनाथ.


लघु हिमालय /मध्य हिमालय (Lesser or Middle Himalaya) - मध्य हिमालयालाच 'हिमाचल हिमालय' असेही संबोधले जाते. दक्षिणेकडील शिवालीक रांगा व उत्तरेकडील बृहद् हिमालय या दोघांना समांतर असा, लघु हिमालय पसरलेला आहे. लघु हिमालयाची रचना ही गुंतागुंतीची असून या पर्वताची सरासरी उंची ३,५०० ते पाच हजार मी. यादरम्यान आहे. लघु हिमालयात पुढील रांगांचा समावेश होतो- पीरपंजाल, धौलाधर, मसुरी, नागतिब्बा, महाभारत.
 

पीरपंजाल  - काश्मीरमधील ही सर्वात लांब रांग असून हिचा विस्तार झेलमपासून उध्र्व बियास नदीपर्यंत सुमारे ४०० कि.मी.पर्यंतचा आहे. रावी नदीच्या आग्नेयकडे ही रांग पुढे धौलाधर म्हणून ओळखली जाते.
 

धौलाधर रांग - पीरपंजाल रांग पूर्वेकडे धौलाधर या नावाने प्रसिद्ध आहे. ही रांग पुढे धर्मशाळा व सिमलामधून जाते.
 

मसुरी, नागतिब्बा रांग - लघु हिमालयाच्या पूर्वेकडे जाताना फक्त काही रांगाच स्पष्टपणे ओळखल्या जातात. यापकी मसुरी आणि नाग तिब्बा या रांगांचा समावेश आहेत.
 

महाभारत रांग - मसुरी रांग पुढे नेपाळमध्ये महाभारत रांग म्हणून ओळखली जाते.
 

महत्त्वाच्याखिंडी - पीर पंजाल, बिदिलखिंड, गोलाबघरखिंड, बनीहलखिंड.
 

लघु हिमालयातील महत्त्वाची थंड हवेची ठिकाणे - सिमला (हिमाचल प्रदेश), मसुरी,राणीखेत, ननिताल, अल्मोडा (उत्तराखंड), दार्जििलग (पं. बंगाल).
महत्त्वाच्या दऱ्या

 

* काश्मीर दरी - पीरपंजाल व मुख्य हिमालयाच्या झास्कर रांगेदरम्यान ही प्रसिद्ध काश्मीर दरी आहे. काश्मीर दरीची लांबी सुमारे १३५ किमी तर रुंदी सुमारे ८० कि.मी. इतकी आहे.
 

* कांग्रा दरी - हिमाचल प्रदेशातील ही दरी धौलाधर रांगेच्या पायथ्यापासून बियास नदीच्या दक्षिण भागापर्यंत पोहचलेली आहे.


* कुलू दरी - रावी नदीच्या उध्र्व प्रवाहात कुलू दरी आहे.
 

* काठमांडू दरी - नेपाळमध्ये महाभारत रांगेच्या उत्तरेस काठमांडू दरी आहे.
 

शिवालीक रांगा /  हिमालयापलीकडील पर्वतरांगा (Outer Himalaya) : हिमालय पर्वताच्या सर्वात बाहेरील रांग शिवालीक रांग आहे. या रांगेलाच बाह्य हिमालय असे म्हणतात. हिमालयाच्या इतर रांगेच्या उत्पत्तीनंतर शिवालीक टेकडय़ांची निर्मिती झाल्याने हिमालयातील नद्यांनी वाहून आणलेला गाळ या ठिकाणी साठत गेला व येथे सपाट मैदानी प्रदेशाची निर्मिती झाली. यालाच डून (Doon) असे म्हणतात उदा. डेहराडून (उत्तराखंड), उदमपूर व कोटला (जम्मू व काश्मीर),शिवालीक रांगाच्या पूर्व भागात नेपाळपर्यंत वनांचे दाट आच्छादन आहे, तर पश्चिमेकडे हे आच्छादन कमी होताना दिसते.
 

हिमालयाचे प्रादे शिक वर्गीकरण


बुरार्ड यांच्या मतानुसार, हिमालयाचे वर्गीकरण खालील प्रकारे करण्यात आले आहे- पंजाब हिमालय, कुमाऊँ हिमालय, नेपाळ हिमालय, आसाम हिमालय.
 

* पंजाब हिमालय - सिंधू आणि सतलज नदी यादरम्यान पंजाब हिमालयाचा भाग असून यांची लांबी ५६० कि.मी. इतकी आहे.


* कुमाँऊ हिमालय - सतलज आणि काली नदी यांदरम्यान कुमाँऊ हिमालयाचा भाग असून यांची लांबी ३२० कि.मी. इतकी आहे.


* नेपाळ हिमालय - काली नदी आणि तिस्ता नदी यादरम्यान नेपाळ हिमालयाचा भाग असून यांची लांबी ८०० कि.मी. इतकी आहे.


* आसाम हिमालय - तिस्ता नदी आणि दिहांग नदी यादरम्यान आसाम हिमालयाचा भाग असून यांची लांबी ७२० कि.मी. इतकी आहे.


* पूर्वाचल - पूर्वेकडे दिहांग घळई ओलांडल्यानंतर हिमालय पर्वतरांगा दक्षिणेकडे वक्राकार गतीने वळलेल्या दिसतात. उत्तर-दक्षिणेकडे जाताना यांनी टेकडय़ांची एक मालिकाच तयार केलेली आहे. यामध्ये पुढील उपविभागांचा समावेश होतो.


* पूर्व- नेफा, नागा रांगा, मणिपूर टेकडय़ा, उत्तर केचर टेकडय़ा, मिझो टेकडय़ा, त्रिपुरा टेकडय़ा.
 

* पूर्व- नेफा - यांमध्ये मिश्मी टेकडय़ा आणि पतकोई रांगा यांचा समावेश होतो.
 

* मिश्मी टेकडय़ा - मिश्मी टेकडय़ांमध्ये पूर्वाचलमधील सर्वात उंच रांगांचा समावेश होतो. येथील अनेक शिखरांची उंची ४५०० मी. पेक्षा जास्त आहे.
 

* नागा रांगा - नागालँड आणि म्यानमार यादरम्यान, नागा रांगा या जलविभाजक म्हणून कार्य करतात. नागा रांगांच्या पश्चिमेला कोहिमा टेकडय़ा आहेत.
 

* मणिपूर टेकडय़ा - भारत आणि म्यानमारच्या सरहद्दीला लागून मणिपूर टेकडय़ा आहेत. मणिपूर टेकडय़ांमध्ये लोकटॅक हे सरोवर आहे. लोकटॅक सरोवरात अभिकेंद्री नदीप्रणाली (Centripetal Drainage) आढळून येतो.
 

हिमालयातील महत्त्वाच्याखिंडी


* जम्मू काश्मीर - अघिलखिंड, बनिहालखिंड, पीरपंजालखिंड, झोझी-ला, बारा-लाच्या-ला.
 

* हिमाचल प्रदेश - बुर्झीलखिंड, रोहतांगखिंड, शिप्कीलाखिंड.


* उत्तराखंड - लिपु लेक, नीतीखिंड.


* सिक्कीम - जेली- प्ला, नथू-ला


* अघिलखिंडी - हीखिंड लडाख आणि चीनमधील सिक्यँग प्रांताला जोडते.
 

* बनिहालखिंड - याखिंडीमुळे श्रीनगर - जम्मू जोडले जातात. याखिंडीतून एक बोगदा तयार केला असून याला जवाहर बोगदा असे नाव देण्यात आले आहे. पीरपंजालखिंड, जम्मू आणि श्रीनगरला जोडणारी परंपरागतखिंड आहे.
 

* झोझिलाखिंड - यांमुळे श्रीनगर, कारगिल, लेह हे जोडले जातात. डिसेंबर ते मेपर्यंत हिमवृष्टीमुळे हीखिंड बंद असते.
 

* बुíझलखिंड - याखिंडीमुळे हिमाचल प्रदेश आणि लडाख हे जोडले जातात.
 

* रोहतांगखिंड -याखिंडीमुळे हिमाचल प्रदेशातील कुलू - लाहुल - स्पिटी दऱ्या एकमेकांना जोडल्या जातात.
 

* लि- पु लेक - उत्तराखंडातील पिढूर जिल्ह्यात लि-पुखिंड आहे. याखिंडीतूनच मानसरोवराकडे यात्रेकरू जातात. याखिंडीमुळे उत्तराखंड तिबेटकडे जोडला गेला आहे.
 

* जे-लिप-लाखिंड - सिक्कीममधील याखिंडीमुळे सिक्कीम आणि तिबेटची राजधानी ल्हासा हे जोडले जातात.
 

* नथुला - भारत आणि चीनच्या सरहद्दीवर नथुला हीखिंड आहे. १९६२ च्या युद्धानंतर २००६ ला हीखिंड वाहतुकीसाठी पुन्हा सुरू केली.
 

उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश
 

हिमालयाच्या दक्षिणेकडे आणि भारतीय द्विपकल्पाच्या उत्तरेकडे उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश विस्तारलेला आहे. उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश हा जगातील सर्वात मोठा गाळाचे मैदानी प्रदेश असून पश्चिमेकडे सिंधू नदीच्या मुखापासून पूर्वेकडे गंगा नदीच्या मुखापर्यंत साधारणत: ३२०० कि.मी. पसरलेला हा मैदानी प्रदेश आहे. भारतामध्ये याची लांबी सुमारे २४०० कि.मी. आहे. या भारतीय महामैदानाचे क्षेत्रफळ, ७.८ लाख चौरस कि.मी. इतके आहे. हे मैदान प्रामुख्याने हिमालयातील नद्यांनी आणलेल्या गाळांमुळे तयार झालेले आहे. या मैदानात पुढील प्रकारची भूरूपे आढळून येतात - भाबर मैदान, तराई मैदान, खादर, भांगर.


* भाबर मैदान - शिवालीक टेकडय़ांच्या पायथ्याशी दक्षिणेकडे भाबर मैदान असून हे मैदान दगडगोटय़ांनी तयार झालेले आहे. या ठिकाणी खडांमध्ये असलेल्या सच्छिद्रतेमुळे बरेचसे पाण्याचे प्रवाह लुप्त होतात. यामुळे पावसाळा वगळता या प्रदेशात नद्यांचे प्रवाह कोरडे असतात. कृषीसाठी हा प्रदेश अनुकूल नाही.


* तराई मैदान -हिंदी भाषेत तर याचा अर्थ ओला असा होता. भाबर पट्टय़ात भूमिगत झालेल्या नद्यांचा प्रवाह तराई प्रदेशात पुन्हा वर येतात. यामुळे हा प्रदेश दलदलीचा झाला आहे. या प्रदेशात घनदाट वने तयार झालेली आहेत. भाबर मैदानाच्या दक्षिणेकडे १५ ते ३० कि.मी. लांबीचा हा समांतर पट्टा आहे.


* भांगर मैदान - जुन्या गाळामुळे जो प्रदेश तयार झालेला आहे त्याला भांगर असे म्हणतात. या मृदेत ह्युमसचे प्रमाण उच्च आहे. सर्वसाधारणपणे
भारतीय मैदानी प्रदेशातील सर्वात सुपीक असा हा प्रदेश आहे.

 

* खादर मैदान - नदी प्रवाहांमुळे नवीन गाळाचा जो प्रदेश तयार झालेला आहे त्याला खादर असे म्हणतात. खादर भूमीत वाळू, मृत्तिका आणि चिखल आढळतो. खादर मैदानातील बरीचशी जमीन लागवडीखाली आलेली आहे. या जमिनीत तांदूळ,गहू, मक्का, तेलबिया यांची लागवड केली जाते.
उत्तर भारतीय मैदानाची प्रादेशिक विभागणी खालील प्रकारे केली जाते - राजस्थान मैदान, पंजाब - हरियाणा मैदान, गंगा मैदान, ब्रह्मपुत्रा मैदान.

 

* राजस्थान मैदान - यालाच थरचे वाळवंट असे देखील म्हणतात. भारतामध्ये थरच्या वाळवंटाचे क्षेत्र सुमारे १.७५ लाख चौ. कि. मी. इतके आहे. या वाळवंटाची विभागणी खालील प्रकारे करतात. अ) मरुस्थळी ब) राजस्थान भागर.
 

अ. मरुस्थळी - वाळवंटाच्या मुख्य प्रदेशाला मरुस्थळी संबोधतात. यात वाळूच्या टेकडय़ा आढळतात. सर्वसाधारणपणे मरुस्थळीचा पूर्व भाग हा खडकाळ आहे. तर पश्चिम भाग हा वाळूच्या स्थलांतरित टेकडय़ांनी व्यापलेला आहे.
 

ब) राजस्थान भागर - पूर्वेला अरवली पर्वताच्या कडेपासून पश्चिमेस २५ सें.मी. पर्जन्य रेषेदरम्यान राजस्थान भागर विस्तारलेला आहे. भागर हा सपाट पृष्ठभागाचा आहे. अरवली पर्वतातून वाहणारे लहान प्रवाह या भागरमधून वाहतात. या प्रदेशात काही वाळूच्या टेकडय़ादेखील आहेत.
 

सांभर सरोवर हे सर्वात मोठे व वैशिष्टय़पूर्ण सरोवर आहे हे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर आहे.
 

* पंजाब - हरियाणा मैदान - पंजाब हरियाणा मैदानाचे क्षेत्रफळ १.७५ लाख चौ.कि.मी.
इतके आहे. यातील पंजाब मैदानामधून झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज या पाच नद्या वाहतात. दोन नद्यांच्या दरम्यानच्या भूमीला दोआब असे म्हणतात.

 

* गंगा मैदान - भारतीय मैदानी प्रदेशातील हे सर्वात मोठे क्षेत्र आहे. याची पश्चिम पूर्व लांबी १४०० कि.मी. असून याची सरासरी रुंदी ३०० कि.मी. इतकी आहे. गंगा मैदानाचे उपविभाजन खालील प्रकारे केले जाते. उध्र्व गंगा मैदान, मध्य गंगा मैदान, निम्न गंगा मैदान.
 

* ब्रह्मपुत्रा मैदान - या मैदानाला आसाम मैदान असेही म्हणतात. ब्रह्मपुत्रा मैदानाची पूर्व - पश्चिम लांबी ७२० कि.मी. तर उत्तर-दक्षिण लांबी जवळ जवळ १०० कि.मी. इतकी आहे. भारतीय महामैदानाच्या पूर्वेकडील भाग ब्रह्मपुत्रा मैदान म्हणून ओळखला जातो. हे मैदान ब्रह्मपुत्रा नदीमुळे तयार झालेले आहे.
ब्रह्मपुत्रा व तिच्या उपनद्या - ही जगातील मोठय़ा नद्यांपकी एक नदी असून ती तिबेटमधून दक्षिणेकडे आसाममधून बांगलादेशात प्रवेश करते. ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पात्रात माजुली हे बेट आहे. भारतातील नदी बेटांत याचा प्रथम क्रमांक लागतो.

 भूगोल आणि इतर विषयांचा सहसंबंध

Geography and correlation of other subjects

13096   08-Feb-2018, Thu

भूगोल या विषयातील ‘पर्यावरण भूगोल’ हा विषय पेपर एकमध्ये अभ्यासताना मुखत्वे पर्यावरण परिस्थितिकी,  प्रदेशनिहाय जैवविविधता त्याचे प्रमाण, त्याच्याशी संबंधित संकल्पना, त्यांची वैशिष्टय़े, हरितग्रह परिणाम आणि जागतिक तापमानवाढ यासाठी कारणीभूत असणारे नसíगक व मानवी घटक लक्षात घ्यायला हवेत. वाढते शहरीकरण यामुळे पर्यावरणावर होणारा परिणाम, वनाचा होणारा ऱ्हास तसेच या कारणास्तव निर्माण झालेल्या समस्या आणि एकूणच याचा होणारा एकत्रित परिणाम, याचा जगाच्या व भारताच्या भूगोलसंबंधी विचार करावा लागतोआणि याच्याशी संबंधित माहिती सखोलपणे अभ्यासणे महत्वाचे ठरते. याचा अभ्यास कसा करावा याची माहितीपूर्ण चर्चा आपण याआधीच्या लेखात सविस्तरपणे केलेली आहे. सामान्य अध्ययनमधील बहुतांश घटकांचा परस्परपूरक संबंध येतो. त्यावेळी या घटकांचा एकत्रितपणे विचार करावा लागतो, ज्यामुळे कमीत कमी वेळामध्ये हे घटक अभ्यासता येऊ शकतात.

सामान्य अध्ययनमधील पेपर तीनमधील आर्थिक विकास या घटकाअंतर्गत देशाच्या विविध भागात घेतली जाणारी महत्त्वाची पिके व पीक पद्धती, शेती उत्पादन, प्राणीसंगोपन अर्थशास्त्र, सिंचनाचे प्रकार आणि दळणवळण इत्यादी घटकांचा समावेश केलेला आहे. यासाठी आपणाला आर्थिक भूगोल हा विषय अभ्यासावा लागतो. या सर्व घटकांचा सर्वप्रथम पारंपरिक पद्धतीने अभ्यास करावा लागतो. तसेच याच्या मूलभूत माहितीची तोंडओळख करून घ्यावी लागते. अर्थात यामुळे या घटकाची परीक्षेच्या दृष्टीने योग्य तयारी करण्यासाठी मदत होते. या घटकावर विचारण्यात येणारे प्रश्न हे बहुतांशी भारताच्या आर्थिक भूगोलाशी संबंधित असतात.

याच्या मूलभूत माहितीचा अभ्यास सामान्य अध्ययन पेपर एकमधील भूगोल विषयातील आर्थिक भूगोलामध्ये झालेला असतो. तसेच या माहितीचा वापर करून पेपर तीनमधील प्रश्न अधिक समर्पकरीत्या सोडवता येऊ शकतात. पण अशा प्रकारे माहितीचा वापर करताना आर्थिक पलूंचा विशेषकरून अधिक विचार करणे, पेपर  तीनमध्ये  अभिप्रेत असते याचे भान ठेवावे लागते. थोडक्यात, जरी मूलभूत महितीची परिभाषा एकसारखी असली तरी उत्तरे लिहिताना पेपरनिहाय लागणाऱ्या दृष्टिकोनाचा अचूकपणे वापर करावा लागतो.

सध्या जागतिक तापमानवाढ, जैवविविधतेचा ऱ्हास, शहरीकरण, उपलब्ध नसíगक साधनसंपत्तीमध्ये होणारी घट, सतत वाढणारी लोकसंख्या आणि या सगळ्यासाठी कारणीभूत असणारे नसíगक आणि मानवनिर्मित घटक यासंबंधी सतत काही घटना घडत असतात. याची माहिती आपणाला परीक्षेच्या दृष्टीने नोटस स्वरूपात संकलित करावी लागते. या माहितीचा उपयोग सामान्य अध्ययनमधील संबंधित विषयाचा सखोल आणि सर्वकष पद्धतीने तयारी करण्यासाठी   करता येऊ शकतो. या घटकाचा समावेश हा ‘सामान्य अध्ययन पेपर तीन’मधील – ‘जैवविविधता आणि पर्यावरण अंतर्गत नसíगक संवर्धन, पर्यावरणीय प्रदूषण आणि अध:पतन, पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन’ आदी घटकांच्या अभ्यासक्रमात केलेला आहे. हे घटक पर्यावरण भूगोल या घटकाशी च्याशी संबंधित आहेत.

पेपर तीनमध्ये या घटकाचा अभ्यास करताना मुख्यत्वे मानवी हस्तक्षेपामुळे या गोष्टीवर कोणते परिणाम झालेले आहेत, तसेच यासाठी नेमक्या कोणत्या उपाययोजना आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय स्तरावर केल्या गेलेल्या आहेत याची माहिती असणे अपरिहार्य ठरते. यामध्ये मुखत्वे भारत सरकारने आखलेल्या उपाययोजना, नसíगक संवर्धन, पर्यावरणीय प्रदूषण आणि अध:पतन, यासाठी पारित करण्यात आलेले महत्त्वाचे कायदे याचबरोबर यामध्ये भारताची अधिकृतपणे नेमकी भूमिका काय आहे याची सविस्तर माहिती ठेवावी लागते. तसेच, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पर्यावरण संवर्धनासाठी केल्या गेलेल्या उपाययोजना आणि कायदे याची माहिती असणे गरजेचे आहे. अशा माहितीसाठी वर्तमानपत्रे, मासिके तसेच सरकारमार्फत वेळोवेळी जाहीर होणाऱ्या योजना, कायदे यासारख्या स्रोताचा उपयोग करता येऊ शकतो. या घटकाचा पारंपरिक अभ्यास ‘पर्यावरण भूगोला’मध्ये झाल्यामुळे  याच्याशी घडणाऱ्या चालू घडमोडीची समज अधिक योग्यरीत्या करता येते.

उपरोक्त नमूद केलेल्या घटकासाठी सामान्य अध्ययनमधील पेपरनुसार जो दृष्टिकोन वापरावा लागतो त्यामध्ये भिन्नता येते. त्यामुळे सर्वप्रथम याच्या प्राथमिक माहितीचा अभ्यास करून घ्यावा लागतो, ज्यासाठी आपणाला आर्थिक भूगोल आणि पर्यावरण भूगोल हे  विषय अभ्यासावे लागतात. त्याचबरोबर सामान्य अध्ययनमधील पेपर तीनमधील उपरोक्त नमूद घटकावर विचारण्यात येणारे प्रश्न हे विषयाच्या पारंपरिक ज्ञानापेक्षा चालू घडामोडीशी अधिक संबंधित असतात.

जरी असे असले तरी विषयाच्या पारंपरिक ज्ञानाची सखोल माहिती असल्याशिवाय प्रश्नांची उत्तरे प्रभावीपणे लिहिता येत नाहीत. सामान्य अध्ययन पेपर एकमधील भूगोल या विषयामुळे पर्यावरण आणि आर्थिक भूगोलाच्या मूलभूत माहितीचा अभ्यास झालेला असतो. म्हणूनच संबंधित घटकाचा चालू घडामोडीसोबत समावेश करून र्सवकष पद्धतीने परीक्षाभिमुख तयारी करता येऊ शकते.

Highlight Of 15th Census Of India – 2011

Highlight Of 15th Census Of India – 2011

21682   24-Jun-2018, Sun

Census 2011

Census is nothing but a process of collecting, compiling, analyzing, evaluating, publishing and disseminating statistical data regarding the population. It covers demographic, social and economic data and are provided as of a particular date. Census is useful for formulation of development policies and plans and demarcating constituencies for elections. The Census of India has been conducted 15 times, As of 2011. It has been conducted every 10 years, beginning in 1871.

In Exam point of view, Questions related to Census is very common in all kinds of competitive exams. In every exam, we can expect a minimum of one or two questions from Census. Here is the simple and perfectly categorized 2011 Census of India.

  1. Census 2011 were released in New Delhi on 31st March 2011 by Union Home Secretary GK Pillai and RGI C Chandramouli.
  2. Census 2011 was the 15th census of india & 7th census after Independece
  3. The motto of census 2011 was “Our Census, Our future”.
  4. Total estimated cost of the Census was INR2200 crore (US$350 million).
  5. First census in 1872.
  6. Present Registrar General & Census Commissioner – C.Chandra Mouli
  7. Total Population – 1,210,569,573 (1.21 Billion)
  8. India in 2nd rank in population with 17.64%. decadal growth & China is 1st rank with decadal growth 19% (over 1.35 billion)
  9. World Population is 7 Billions
  10. Increase in population during 2001 – 2011 is 181 Million

Population – 1210.19 million [Males – 623.7 million (51.54%) Females – 586.46 million (48.46%)]

            Top Populous of the Country
1 Uttar Pradesh 19,98,12,341
2 Maharashtra 11,23,74,333
3 Bihar 10,40,99,452
4 West Bengal 9,12,76,115
5 Andhra Pradesh 8,45,80,777
           Least Populous of the Country
1 Lakshadweep 64,473
2 Daman and Diu 2,43,247
3 Dadra and Nagar Haveli 3,43,709
4 Andaman and Nicobar Islands 3,80,581
5 Sikkim 6,10,577

Population Highlight

Highest Populous UT Delhi
Least Populous UT Lakshadweep
Highest Populous state Uttar Pradesh
Least populous state Sikkim
Highest urban Population in india (state& UT) Maharashtra – 4,11,00,980
Lowest urban Population in india (state& UT) Lakshadweep – 26,967
Highest Rular Population in india (state& UT) Uttar Pradesh – 13,16,58,339
Lowest Rular Population in india (state& UT) Lakshadweep – 33,683

Sex Ratio (Females per 1000 Males)

Sex ratio in India 943
Highest sex ratio in state Kerala (1084)
Lowest sex ratio in state Haryana (879)
Highest sex ratio in UT Pondicherry (1037)
Lowest sex ratio in UT Daman and Diu (618)
Child (0-6 years) sex ratio 914
Highest child (0-6) sex ratio in state Mizoram (971)
Lowest child (0-6) sex ratio in state Haryana (830)

Literacy Rate in India

Total Person Literacy Rate 74%
Males 82.14%
Females 65.46%
Highest Literacy Rate in State Kerala (94%)
Lowest Literacy Rate in State Bihar (61.8%)
Hightest Literacy Rate in UT Lakshadweep (91%)
Lowest Literacy Rate in UT Dadra and Nagar Haveli (76.24%)

भारतीय कृषिव्यवस्था संकल्पनात्मक भाग

Conceptual part of Indian agriculture

3662   04-Feb-2018, Sun

मुख्य परीक्षेच्या वेगवेगळ्या पेपर्समध्ये संबंधित विभागाशी जोडून भारतीय कृषिव्यवस्थेचे वेगवेगळे आयाम विभाजीत करण्यात आले आहेत. अभ्यासाच्या सोयीसाठी अभ्यासक्रमाची फेररचना कशा प्रकारे करावी, त्याची चर्चा मागच्या लेखामध्ये करण्यात आली आहे. पेपर १ मध्ये या घटकाचा संकल्पनात्मक अभ्यास भूगोलाबरोबर संलग्न करण्यात आला आहे. पेपर ४ मधील कृषीविषयक घटकांचा अभ्यास अर्थव्यवस्थेचा भाग म्हणून करणे आयोगास अपेक्षित आहे. स्वतंत्र कृषी घटक म्हणून या सर्व पलूंचा एकत्रित अभ्यास करावा की त्या त्या पेपर्सबरोबर करावा हा आपल्या सोयीप्रमाणे घ्यायचा निर्णय आहे. दोन्ही पेपर्समध्ये कृषी हा उपघटक स्वतंत्र मुद्दा म्हणूनच देण्यात आला आहे. या घटकाच्या सगळ्या पेपर्समधील मुद्दय़ांच्या अभ्यासाबाबत या व पुढील लेखामध्ये एकत्रित चर्चा करण्यात येत आहे.

संकल्पनात्मक मुद्दे:-

  1. कृषीविषयक मूलभूत भौगोलिक व वैज्ञानिक संकल्पना आधी समजून घ्याव्यात. यामध्ये मृदेची निर्मिती प्रक्रिया समजून घ्यायला हवी. मृदेचे घटक विशेषत: पीकवाढीसाठी आवश्यक पोषणतत्त्वे, त्यांचे महत्त्व, त्यांच्या आभावामुळे व अतिपुरवठय़ामुळे पिकांवर होणारे परिणाम (रोग / नुकसान) या बाबी समजून घ्याव्यात. यांच्या नोट्स टेबलमध्ये काढता येतील. मृदेची धूप व दर्जा कमी होणे या समस्या कारणे, उपाय, परिणाम अशा मुद्दय़ांच्या आधारे अभ्यासाव्यात. मृदा संधारणाची गरज, आवश्यकता, त्यातील घटक, समस्या, उपाय इत्यादी बाबी समजून घ्याव्यात.
  2. कृषी उत्पादकतेमध्ये महत्त्वाची भूमिका असलेल्या जलव्यवस्थापनाचा सर्वागीण अभ्यास आवश्यक आहे. मान्सूनची निर्मिती, महाराष्ट्रातील मान्सूनचे वितरण व त्या आधारे करण्यात आलेले महाराष्ट्रातील कृषी-हवामान विभाग अशा क्रमाने संकल्पना व तथ्ये समजून घ्यावीत.
  3. पर्जन्याश्रयी शेती, सिंचित शेती इत्यादी सिंचनावर आधारित शेतीचे प्रकार व्यवस्थित समजून घ्यायला हवेत. पाटबंधाऱ्यांचे प्रकार, वैशिष्टय़े, महत्त्व माहीत असायला हवेत. जलसंधारणाचे महत्त्व, प्रकार, घटक, समस्या, उपाय इत्यादी बाबी समजून घ्याव्यात. या दोन्हींमधील महत्त्वाच्या चालू घडामोडी माहीत असणे आवश्यक आहे.
  4. महाराष्ट्र शासनाचे दुष्काळ निवारण व इतर कृषी व ग्रामीण विकासासाठीचे उपक्रम, योजना इ. बाबी पेपर ४ मधील अर्थव्यवस्था घटकाशी संलग्न आहेत. त्यामुळे एकत्रित अभ्यास फायद्याचा ठरेल. याबाबत शासनाच्या नव्या योजनांची माहिती असायला हवी.
  5. मत्स्यव्यवसाय, फलोत्पादन व पशुसंवर्धन या क्षेत्रांची वैशिष्टय़े, गरजा, समस्या, कारणे, उपाय, महत्त्व इत्यादी पलू व्यवस्थित समजून घ्यावेत. या क्षेत्रांच्या संवर्धनासाठीचे शासकीय उपाय व योजना इत्यादींचा आढावा घेणे आवश्यक आहे. कृषीक्षेत्रातील तंत्रज्ञानाचा वापर, हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, जीएम बियाणी यांचे स्वरूप, महत्त्व, परिणाम यांची समज विकसित व्हायला हवी. तंत्रज्ञानाच्या वापराचे आíथक, सामाजिक, पर्यावरणीय परिणाम व्यवस्थित समजून घ्यावेत. समस्या व उपायांचा आढावा घ्यावा व चालू घडामोडींबाबत अद्ययावत माहिती असायला हवी.
  6. महाराष्ट्रातील कृषी-हवामान विभागांच्या आधारे महाराष्ट्रातील कृषी क्षेत्राचा संकल्पनात्मक आणि तथ्यात्मक अभ्यास एकाच वेळी करणे शक्य आहे. मृदेचा प्रकार, महत्त्वाची पिके, जलव्यवस्थापन, सिंचन पद्धती इत्यादींचा अभ्यासस्वरूप, समस्या, कारणे, उपाय या चार पलूंच्या आधारे करावा. समस्यांचा विचार करताना नसíगक स्थान, स्वरूपामुळे निर्माण होणाऱ्या, चुकीच्या पीक पद्धतीमुळे निर्माण होणाऱ्या, खतांच्या वापरामुळे, सिंचन पद्धतीमुळे, औद्योगिक व इतर प्रदूषकांमुळे निर्माण होणाऱ्या समस्यांचा समावेश करणे आवश्यक आहे.
  7. शाश्वत शेती, सेंद्रित शेती, जी. एम. बियाणी, सिंचनाचे प्रकार, शेती व पर्यावरण यांचा परस्पर संबंध समजावून घेणे व त्यांचा तर्कशुद्ध वापर करणे आवश्यक आहे. कृषीविषयक चालू घडामोडींमध्ये जी एम बियाणी, नव्या पीक पद्धती, नवे वाण इत्यादींचा अभ्यास पेपर ४ शीही संबंधित आहे. त्यामुळे याचा अभ्यास गांभीर्याने करणे आवश्यक आहे.
  8. भारतीय कृषिव्यवस्था या घटकाचा संकल्पनात्मक अभ्यास भूगोलाबरोबर संलग्न करण्यात आला आहे तर तथ्यात्मक व विश्लेषणात्मक भाग पेपर ४ मधील अर्थव्यवस्था घटकामध्ये समाविष्ट करण्यात आला आहे.


Top