जगाचा आणि भारताचा भूगोल

world geography

11451   09-Aug-2018, Thu

आपण मुख्य परीक्षेच्या पेपर एकमधील जगाचा आणि भारताचा भूगोल या विषयाचे स्वरूप आणि व्याप्ती याची चर्चा करणार आहोत.

या विषयाच्या अभ्यासक्रमामध्ये जगाच्या प्राकृतिक भूगोलाचे प्रमुख वैशिष्टय़, जगभरातील महत्त्वाच्या नैसर्गिकसाधनसंपत्तीचे वितरण (दक्षिण आशिया आणि भारतीय उपखंड यासह), जगाच्या विविध (भारतासह) प्रदेशातील प्राथमिक, द्वितीय आणि तृतीय क्षेत्रातील उद्योगाच्या स्थाननिश्चितीसाठी जबाबदार असणारे घटक आणि त्यांचे स्थान, निर्णायक भौगोलिक वैशिष्टय़ांमधील बदल (जलाशये आणि हिमाच्छादने) आणि महत्त्वाच्या भूप्राकृतिक घटना/घडामोडी उदा. भूकंप, सुनामी, ज्वालामुखी सक्रियता, चक्रीवादळे इत्यादी; भौगोलिक वैशिष्टय़े, वनस्पती आणि त्यांच्या प्रजाती, या बदलाचे परिणाम इत्यादी घटक नमूद करण्यात आले आहेत. थोडक्यात याचे वर्गीकरण प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल (सामाजिक आणि आíथक) अशा पद्धतीने करावे लागणार आहे व याचा अभ्यास जगाचा आणि भारताचा भूगोल अशा दोन भागांमध्ये विभागून करावा लागणार आहे.

प्राकृतिक भूगोल

प्राकृतिक भूगोल हा भूगोल या विषयाचा गाभा मानला जातो. कारण याअंतर्गत पृथ्वीचा सर्वागीण अभ्यास केला जातो. यामध्ये शिलावरण, वातावरण, जलावरण, जीवावरण आणि पर्यावरण इत्यादीशी संबंधित माहितीचा अभ्यास करावा लागतो. प्राकृतिक भूगोल हा भूगोल या विषयातील सर्वाधिक कठीण घटक आहे. कारण हा संकल्पनात्मक बाबीशी अधिक जवळीक साधणारा आहे म्हणून या घटकाचे योग्य आकलन होण्यासाठी या घटकाशी संबंधित संकल्पनांचे योग्य आकलन असणे गरजेचे आहे.

*   शिलावरण – यामध्ये खडक, पृथ्वीचे कवच, अंतरंग, अंतरंगातील प्रक्रिया, भूअंतर्गत व भूबाह्य बले यांचा अभ्यास करावा लागतो. शिलावरणाचा अभ्यास करणाऱ्या विषयाला भूरूपशास्त्र म्हणतात. या विषयामध्ये भूकंप, ज्वालामुखी उद्रेक, विविध कारकांद्वारे निर्मित भूरूपे या घटकांवर निश्चितपणे प्रश्न विचारले जतात. सद्य:स्थितीतील चालू घडामोडीचे महत्त्व पाहता उपयोजित भूरूपशास्त्रासारख्या चालू घडामोडीशी संबंधित घटकांवर प्रश्न विचारला जाण्याची शक्यता आहे.

*   वातावरण – यामध्ये  वातावरणाचा अभ्यास हवामानशास्त्र या विषयामध्ये केला जातो. या घटकामध्ये वातावरणाचे घटक, रचना, हवेचे तापमान व दाब, वारे, मान्सून, जेट प्रवाह, वायुराशी, आवर्त, वृष्टी आणि भारताचे हवामान यांचा अभ्यास करावा लागतो. या विषयामध्ये चालू घडामोडीच्या दृष्टिकोनातून जागतिक तापमानवाढ, हवामान बदल, अनपेक्षित हवामानशास्त्रीय घटनांचा अभ्यास करावा लागतो.

*   जलावरण – यामध्ये जलावरणाचा अभ्यास सागरशास्त्र या विषयामध्ये केला जातो. या घटकामध्ये सागरतळ रचना, सागरी साधनसंपत्ती, सागरजल तापमान, क्षारता, सागरजलाच्या हालचाली यांचा अभ्यास करावा लागतो. या घटकासंदर्भात चालू घडामोडीमधील सागरमाला प्रकल्प, मोत्यांची माळ रणनीती, सागरी हद्दीवरून शेजारील राष्ट्राबरोबर उद्भवणारे वाद या घटकांचा अभ्यास अत्यावश्यक आहे.

*   जीवावरण – या घटकाचा अभ्यास जैवभूगोल या घटकामध्ये केला जातो. या घटकावर येणाऱ्या प्रश्नांची संख्या कमी आहे. या घटकामध्ये सजीवांचे वितरण, त्यांच्या हालचाली, त्यांच्यावर होणारा मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम इत्यादी घटकांचा अभ्यास करावा लागतो.

*   पर्यावरण – या घटकाचा अभ्यास पर्यावरण भूगोलमध्ये केला जातो. पर्यावरणाच्या नैसर्गिकस्थितीच्या अभ्यासामध्ये पर्यावरण परिस्थितिकी, परिसंस्था या संकल्पनांचा अभ्यास करावा. या घटकामध्ये सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा मानवी हस्तक्षेपामुळे होणारा पर्यावरणाचा ऱ्हास हा आहे. यामध्ये सर्वात गंभीर समस्या म्हणजे हरितगृह परिणाम व जागतिक तापमान वाढ होय. त्याचप्रमाणे जैवविविधतेतील घट, विविध प्रकारचे प्रदूषण, आम्लवर्षां, वाळवंटीकरण, पाणथळ भूमीचा ऱ्हास, निर्वनीकरण या घटना सविस्तर अभ्यासाव्यात. या समस्यांवर उपाय काढण्यासाठी राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय पातळीवर प्रयत्न झाले आहेत. भारतामध्ये केंद्र सरकारने आखलेल्या योजना, कायदे यांची महिती घ्यावी. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील प्रयत्न उदा. क्योटो करार, पॅरीस परिषद, मॉन्ट्रियल करार, रामसार करार यांचा चालू घडामोडीच्या अनुषंगाने अभ्यास आवशयक आहे.

मानवी भूगोल

मानवी भूगोल याअंतर्गत सामाजिक (लोकसंख्या भूगोल व वसाहत भूगोल) आणि आर्थिकभूगोल इत्यादीशी संबंधित माहिती अभ्यासावी लागते. आता आपण या विषयाची उपरोक्त वर्गीकरणानुसार थोडक्यात उकल करून पाहू.

*   लोकसंख्या भूगोल – मानवी भूगोलामध्ये मानवाच्या लोकसंख्येचा अभ्यास केला जातो. यामध्ये लोकसंख्याशास्त्रीय घटक उदा. लोकसंख्या वृद्धी, जन्मदर वितरण, मृत्युदर, िलग गुणोत्तर, कार्यकारी वयोगटातील लोकसंख्या, लोकसंख्या लाभांश या घटकांचा २०११च्या जणगणेच्या आकडेवारीनुसार अभ्यास करणे आवशयक आहे. त्याचप्रमाणे स्थलांतर, त्यांची कारणे, प्रकार, परिणाम हा घटक चालू घडामोडीच्या अनुषंगाने अभ्यासणे आवश्यक आहे. या घटकात लोकसंख्याविषयक समस्या, भारताचे लोकसंख्या धोरण, चीनचे जुने लोकसंख्या धोरण व त्याचे सक्तीने अवलंब केल्याने उद्भवलेले दुष्परिणाम अभ्यासणे आवशयक आहे. त्याचप्रमाणे लोकसंख्याविषयक महत्त्वाच्या संकल्पना उदा. वंश, जमात, जात, धर्म, सांस्कृतिक प्रदेश, भाषा इत्यादी.

*   वसाहत भूगोल – वसाहत भूगोलामध्ये मानवाच्या ग्रामीण व नागरी वसाहतीचा अभ्यास केला जातो. जागतिकीकरणाची अंमलबजावणी केल्यानंतर भारतातील नागरीकरणाचा वेग वाढला आहे. परिणामी स्थलांतर मोठय़ा प्रमाणात वाढून ग्रामीण व नागरी प्रदेशामध्ये समस्या निर्माण झाल्या आहेत. त्या सोडविण्यासाठी एू किंवा रें१३  अशा ज्या योजना राबविल्या जात आहेत त्यांचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक आहे. वसाहतीचा अभ्यास करताना वसाहतीचे प्रकार, प्रारूप, स्वरूप या घटकांवरदेखील भर देणे आवश्यक आहे.

*   आर्थिकभूगोल – या विषयामध्ये मानवी आर्थिकप्रक्रिया व नैसर्गिकसाधनसंपत्तीचा अभ्यास केला जातो. मानवाच्या आर्थिकप्रक्रियांचा अर्थ, त्यांचे प्रकार, उदाहरणे; त्यांची विकसनशील राष्ट्रांमधील स्थिती अभ्यासली जाते. राष्ट्रातील आर्थिकप्रक्रियांचा अभ्यास करताना कृषी, उद्योग, सेवाक्षेत्रे यामधील सद्य:स्थिती, त्याबाबतचे सरकारी धोरण, योजना यांचा चालू घडामोडीच्या दृष्टिकोनातून अभ्यास आवश्यक आहे. उदा. भारतातील प्रस्थावित दुसरी हरितक्रांती, मेक इन इंडिया योजना इत्यादी.

उपरोक्त नमूद घटकांच्या आधारे आपणाला एखाद्या प्रदेशाचा अभ्यास करावा लागतो तेव्हा त्यास प्रादेशिक भूगोल असे संबोधले जाते. वढरउ च्या अभ्यासक्रमामध्ये जगाचा आणि भारताचा भूगोल समाविष्ट आहे; वरील सर्व अभ्यासक्रमांव्यतिरिक्त भूगोल विषयामध्ये नकाशावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. उदा. सद्य:स्थितीत घडलेली एखादी घटना, घटनेचे स्थान नकाशावर शोधावे लागते. या घटना भौगोलिक किंवा इतर विषयाशी संबंधित असतात. नकाशावर आधारित इतर प्रश्नांमध्ये पूर्णत: भौगोलिक स्वरूपाचे परंपरागत ज्ञानावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

दक्षिण आशियातील सांप्रदायिक समीकरण

Communal equation of South Asia

4325   03-Mar-2018, Sat

सार्क देशांमध्ये भारताचा आकार, लोकसंख्या आणि सकल देशांतर्गत उत्पादनात भारताचा क्रमांक सर्वात मोठा आहे.या व्यतिरिक्त आणखी एक वैशिष्ट्य आहे जे महत्वाचे आहे. भारत हा दक्षिण आशियातील एकमेव राष्ट्र आहे, ज्याने त्याची ओळख कधीही कोणत्याही धर्माशी जोडली नाही. बौद्ध धर्म श्रीलंका आणि भूतानचा अधिकृत राष्ट्रीय धर्म आहेपाकिस्तान इस्लामिक रिपब्लिक आहे सुन्नी इस्लाम मालदीवचा अधिकृत धर्म आहे. २००८ पर्यंत नेपाळ एक हिंदू राष्ट्र होते बांगलादेश १९९७ मध्ये धर्मनिरपेक्ष प्रजासत्ताक म्हणून जन्माला आला होता, परंतु १९८० च्या दशकात जेव्हा जनरल इरशाद हे त्याचे अध्यक्ष होते, तेव्हा संविधानात सुधारणा करून इस्लामला प्राधान्य देण्यात आले. भारताने स्वतःला कोणत्याही एका धर्माशी जोडलेले नाही, परंतु आपल्या कथेमध्ये आणि फरकाने काय फरक आहे. धर्मनिरपेक्ष संविधानाच्या बाबतीतही, धार्मिक अल्पसंख्यकांनी येथे आपला आक्रमक चेहरा दर्शविला आहे. १९५०  मध्ये सामान्यतः जातीय सलोखा होता, जो जबलपूरमध्ये एका मोठ्या दंगलीत मोडला गेला होता. १९६० आणि १९७० च्या दशकात उत्तर प्रदेश, बिहार, गुजरात आणि महाराष्ट्रात जातीय हिंसाचाराच्या अनेक घटना घडल्या. 1 9 84 मध्ये हिंदू जमावाने दिल्ली आणि इतर उत्तर भारतीय शहरांमध्ये शीख विरोधात प्रचंड हिंसा केली. १९९० च्या दशकात इस्लामी कट्टरवाद्यांनी काश्मीर खोर्यातून बहुतांश हिंदू नागरिकांना बाहेर काढले. 

या घटना अत्यंत भयानक होत्या, परंतु १९८० आणि १९९० च्या दशकात या मोठ्या पैशाचा खर्च राम जन्मभूमी आंदोलनात देण्यात आला. २००२ मध्ये, हिंदू कट्टरवाद्यांनी गुजरातमध्ये हजारापेक्षा जास्त मुस्लीम मारले आणि लाखो बेघर झाले. ही परिस्थिती सहजपणे बदलू शकत नाही. हिंदू हक्कांच्या प्रभावामुळे, भारतीय राजकारण आणि समाजाचे व्यक्तिमत्व बदलत आहे आणि ते अनेकवचन आणि सहिष्णुतांपेक्षा जास्त पुढे जात आहे. धार्मिक अल्पसंख्यकांबद्दल वृत्तीच्या दृष्टीने भारताचा रेकॉर्ड मिश्र आहे, परंतु तो पाकिस्तानपेक्षा फारच उत्तम आहे. भारतामध्ये धर्म आणि धर्म यांच्यातील अंतर आहे, परंतु पाकिस्तान मुसलमानांच्या वेगळ्या देशाप्रमाणे आहे. पहिल्या तीन दशकांमध्ये पाकिस्तानी राज्याचे चरित्र 'इस्लाममनाम' म्हणून ओळखले जाऊ शकते. अल्पसंख्यकांची स्थिती बहुसंख्यसारखी नव्हती, परंतु त्यांना छळही नव्हता. परंतु १९७७ ते १९८८ पर्यंत जिया-उल-हकच्या प्रदीर्घ कालावधीमध्ये देश वेगाने इस्लामीकरण होते. शरिया कायद्याची अंमलबजावणी करण्यात आली, अल्पसंख्यकांना दडपण्यासाठी कठोर गुन्हा कायदा लागू करण्यात आला. 

अहमदियासारखे पंथ अन-इस्लामिक घोषित करण्यात आले. पश्चिम आशियातून मिळालेल्या पैशातून, त्यांनी मदरसेना उत्कर्ष वाढविले, ज्याने कठोर वहाबी विचारधारा शिकवली. सुन्नी दहशतवाद्यांनी प्रथम हिंदू आणि ख्रिश्चन यांना लक्ष्य केले. त्यांची संख्या कमी होती आणि त्यांना सहजपणे दडपल्या गेल्या. त्यानंतर त्यांनी पाकिस्तानातील मोठ्या शिया लोकसंध्येला लक्ष्य करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले. शिया हा एकदा राजकीय आणि व्यावसायिक डोमेन होता, जिना स्वत: शिया होती गेल्या वर्षांमध्ये शिया धार्मिक स्थळे व लोकसंख्येवर अनेक हिंसक हल्ले झाले आहेत.जेहादींनी मुस्लिम राजकारणी आणि बुद्धीवादी यांना लक्ष्य केले आहे, जे अल्पसंख्यांकांबरोबर समान उपचारांची मागणी करतात. फाळणीनंतर पश्चिमी पाकिस्तानच्या तुलनेत पूर्वी पाकिस्तानमध्ये हिंदूंची लोकसंख्या जास्त होती. १९५० च्या दशकात पश्चिम बंगालमधील पश्चिम बंगालमधील हिंदूंची संख्या कमी होत चालली. 

१९६३ साली, श्रीनगरच्या हजरतबळवरून चोरीला जाण्यापूर्वी हिंदूंनी पूर्व पाकिस्तानवर हल्ला केला. तरीही बांग्लादेश युद्धाच्या वेळी हजारो हिंदू तेथे होते. त्याच्या जन्माच्या वेळी, त्याला आपल्या धर्मनिरपेक्ष संस्कृतीबद्दल अभिमान वाटला. त्यांनी रवींद्रनाथ टागोरांच्या रचनेवरून राष्ट्रगीत निवडला. पण स्वातंत्र्य मिळवल्याच्या चार दशकामध्ये ते इस्लामवादी बनले आहे, जरी ते पाकिस्तानसारखे हिंसक नसले तरी चाकमा पर्वतांच्या बौद्ध जमातींना आपली जमीन मुस्लिम परदेशातूनच द्यायची होती आणि तरीही बंगाली हिंदू तेथेच भारताकडे वळले. तेथे आहेतश्रीलंकेत राजकीय चळवळीचे केंद्र हे धर्म नव्हे तर भाषा होती. सिंहली लोकसंख्येतील दक्षिणी बहुसंख्य लोक उत्तरतील तमिळ अल्पसंख्यकांच्या प्रगतीमुळे घाबरले. 

त्यांनी सिंहलींचे एकमात्र राष्ट्रीय भाषा बनवले जे ज्ञानी असणे आवश्यक होते. यामुळे, सुरु होणारी गृहयुद्ध चार दशकांपर्यंत चालला. जेव्हा हे संघर्ष वाढत गेला तेव्हा १९७२ मध्ये बौद्ध धर्माचा श्रीलंका राष्ट्रीय धर्माचा बनला, तो हिंदू, मुस्लीम आणि ख्रिश्चन होता, पण बौद्ध नव्हते. आता धार्मिक अधोरेखितने भाषिक श्रेष्ठत्वाला पाठिंबा दर्शविला आहे.सिंहली, बौद्ध भिक्षू हे श्रीलंकेचे सैन्य बनले. २००९ साली गृहयुद्ध समाप्त झाल्यानंतर, भिक्षु राष्ट्रपती महिंद्रा राजपक्षे यांच्याबरोबर झाला. पूर्वी, एका बौद्ध दहशतवादी संघटनेने मुसलमानांवर आक्रमण केले होते दुसरीकडे, लिबरेशन टाइगर्स ऑफ तमिळ ईलम हे उदारमतवादी संघटना नव्हते. जाफना, मन्नार आणि इतर शहरांमध्ये मुसलमानांच्या मशिदी आणि मशिदींवरही त्यांनी हल्ला केला. ख्रिश्चन, तमिळ देखील त्याच्या अत्याचारांपासून जगू शकत नाहीत.त्यांनी बौद्ध विरूद्ध हिंदू विवादाबद्दल सिंहली वि. तमिळ विवाद केला. 

भुतान एक शांत आणि सुंदर जागा मानला जातो. भूतानच्या बौद्ध मठ आणि जंगलांना भेट देणा-या पर्यटकांना १९९० ध्ये हे समजत नाही की, भूतानने नेपाळमधील शतकानुशतक हिंदू कुटुंबांना त्यांच्या बौद्धांची ओळख दृढ करण्यासाठी धडक दिली. १९वी आणि २०व्या शतकात नेपाळ स्वतः हिंदू राष्ट्र होते. तेथे राजाला पृथ्वीवरील भगवान विष्णूचे प्रतिनिधित्व करणे असे मानले जाते. राजेशाही संपल्यावर नेपाळ एक धर्मनिरपेक्ष प्रजासत्ताक बनले. दक्षिण आशियाई देशांमध्ये, जातीय हिंसाचाराच्या बाबतीत नेपाळ हे सर्वोत्तम आहे. तेथे मुस्लिमांवर हिंसक हल्ले झाले आहेत, परंतु मुख्य वाद आर्थिक, भौगोलिक किंवा सामाजिक नाहीत, धार्मिक नाहीत, धार्मिक नाहीत. स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात केवळ भारत आणि श्रीलंका लोकशाही बनवितात. आता पाकिस्तान, बांगलादेश आणि नेपाळ देखील त्यांच्यात सामील झाले आहेत. जरी राजेशाही भूतान मध्ये, निवडणुका आता होत आहेत 

निवडणूक लोकशाहीची यश म्हणजे याचा अर्थ असा नाही की या क्षेत्रात समानता आहे. दारिद्र्य आणि असमानता यांतच वर्चस्व आहे. वाईट भाषा आणि धर्म यांच्या नावामध्ये फरक आहे. पाकिस्तानमध्ये हिंदू, ख्रिश्चन किंवा शीया होणे, श्रीलंकामध्ये हिंदू किंवा मुसलमान असणे, बांगलादेशात हिंदू किंवा बौद्ध असणे, नेपाळमध्ये मुसलमान असणे आणि भारत कठीण होऊ शकत नाही परंतु कधी कधी अशक्य आहे.

भारताचा प्राकृतिक भूगोल

India's natural geography

6431   01-Mar-2018, Thu

प्राकृतिकदृष्टय़ा भारताचे विभाजन पुढील पाच प्रकारे करतात - उत्तरेकडील पर्वतीय प्रदेश, उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश, भारतीय द्विपकल्पीय पठारी प्रदेश, भारतीय किनारी मैदानी प्रदेश, भारतीय बेटे.


उत्तरेकडील पर्वतीय प्रदेश - हिमालय. भारताच्या उत्तरेला हिमालय पर्वत आहे. सिंधू नदी व ब्रह्मपुत्रा नद्यांच्या घळ्यांदरम्यान हिमालयाच्या तीन समांतर पर्वतरांगा असून त्यांना बहिर्वक्र आकार प्राप्त झाला आहे. हिमालय पर्वतप्रणाली ही गुंतागुंतीची असून हिमालयाची उत्पत्ती व क्रांती याबाबत निरनिराळ्या भूशास्त्रज्ञांनी वेगवेगळी मते मांडली आहेत. मात्र हिमालयाची उत्पत्ती महा भूसन्नती टेथिस समुद्रापासून झाली आहे आणि विविध अवस्थांमध्ये त्याचे उत्थापन झाले. यासंदर्भात भूशास्त्रज्ञांच्या मतांमध्ये एकवाक्यता दिसून येते. हिमालयाची उत्पत्ती संदर्भात मतांची विभागणी दोन भागांत करता येते-


१. भूसन्नतीद्वारे (through Geosyncline) हिमालयाची उत्पत्ती आणि उत्क्रांती.
२.
भूपट्ट विवर्तनीद्वारे (through Plate Tectonics) हिमालयाची उत्पत्ती आणि उत्क्रांती.


हिमालय पर्वताच्या रांगा : हिमालय प्रणालीमध्ये समाविष्ट असलेल्या परंतु हिमालयाच्या पर्वतरांगा आणि तिबेट पठाराच्यामध्ये असणाऱ्या रांगांना हिमालयापलीकडील पर्वतरांगा (ट्रान्स हिमालय) म्हणतात. बृहद् हिमालयाच्या उत्तरेस ट्रान्स हिमालयाच्या रांगा आहेत. याचा विस्तार पश्चिम - पूर्व दिशेने असून त्याची सरासरी लांबी एक हजार कि.मी. इतकी आहे. यात खालील रांगांचा समावेश होतो- काराकोरम रांगा, लडाख रांगा, कैलास रांगा.
 

अ) काराकोरम रांगा - भारतातील सर्वात उत्तरेला असलेल्या या रांगांमुळे भारताची अफगणिस्तान आणि चीनसोबत सरहद्द निर्माण होते. काराकोरमचा विस्तार पामीरपासून पूर्वेकडे गीलगिट नदीच्या पूर्वेला ८०० किमी.पर्यंत आहे. जगातील सर्वात उंचीचे दोन क्रमांकाचे आणि भारतीय सरहद्दीमधील सर्वात उंच शिखर के- २ (गॉडविन ऑस्टीन) याच रांगेमध्ये आहे. जगातील काही मोठय़ा हिमनद्यांची निवासस्थाने या रांगेत आहेत. उदा. सियाचीन, बाल्टेरो, बायाफो, हिस्पर. काराकोरम रांगेत अत्यंत उंच अशी शिखरे आहेत. काही शिखरांची उंची आठ हजार मी. पेक्षा जास्त आहे.
 

लडाख रांग - सिंधू नदी आणि तिची उपनदी श्योक यांच्या दरम्यान लडाख रांग आहे. लडाख रांगेची लांबी ३०० कि.मी. आणि सरासरी उंची ५८०० मी. आहे.
कैलास रांग - लडाख रांगेची शाखा पश्चिम तिबेटमध्ये कैलास रांग या नावाने परिचित आहे. सर्वात उंच शिखर कैलास आहे.

 

बृहद् हिमालयाची (Greater Himalaya) वैशिष्टय़े -

१. लघु हिमालयाच्या उत्तरेकडे भिंतीसारखी पसरलेली बृहद् हिमालयाची रांग आहे. बृहद् हिमालय हा मुख्य मध्यवर्ती प्रणोदामुळे (MCT-Main central Thrust)लघु हिमालयापासून वेगळा झाला आहे. बृहद् हिमालयाचे महत्त्वाचे वैशिष्टय़ म्हणजे या रांगेत जगातील सर्वात उंच शिखरे आहेत. यातील बरीचशी शिखरे ही आठ हजार मी.पेक्षा जास्त आहेत. या रांगेमध्ये जगातील सर्वात उंच शिखर माऊंट एव्हरेस्ट आहे. या रांगेतील अन्य शिखरे उतरत्या क्रमाने एव्हरेस्ट, कांचनगंगा,मकालू, धवलगिरी, अन्नपूर्णा, नंदा देवी, कामेत, नामच्या बरवा, गुरला मंधता,ब्रदीनाथ.


लघु हिमालय /मध्य हिमालय (Lesser or Middle Himalaya) - मध्य हिमालयालाच 'हिमाचल हिमालय' असेही संबोधले जाते. दक्षिणेकडील शिवालीक रांगा व उत्तरेकडील बृहद् हिमालय या दोघांना समांतर असा, लघु हिमालय पसरलेला आहे. लघु हिमालयाची रचना ही गुंतागुंतीची असून या पर्वताची सरासरी उंची ३,५०० ते पाच हजार मी. यादरम्यान आहे. लघु हिमालयात पुढील रांगांचा समावेश होतो- पीरपंजाल, धौलाधर, मसुरी, नागतिब्बा, महाभारत.
 

पीरपंजाल  - काश्मीरमधील ही सर्वात लांब रांग असून हिचा विस्तार झेलमपासून उध्र्व बियास नदीपर्यंत सुमारे ४०० कि.मी.पर्यंतचा आहे. रावी नदीच्या आग्नेयकडे ही रांग पुढे धौलाधर म्हणून ओळखली जाते.
 

धौलाधर रांग - पीरपंजाल रांग पूर्वेकडे धौलाधर या नावाने प्रसिद्ध आहे. ही रांग पुढे धर्मशाळा व सिमलामधून जाते.
 

मसुरी, नागतिब्बा रांग - लघु हिमालयाच्या पूर्वेकडे जाताना फक्त काही रांगाच स्पष्टपणे ओळखल्या जातात. यापकी मसुरी आणि नाग तिब्बा या रांगांचा समावेश आहेत.
 

महाभारत रांग - मसुरी रांग पुढे नेपाळमध्ये महाभारत रांग म्हणून ओळखली जाते.
 

महत्त्वाच्याखिंडी - पीर पंजाल, बिदिलखिंड, गोलाबघरखिंड, बनीहलखिंड.
 

लघु हिमालयातील महत्त्वाची थंड हवेची ठिकाणे - सिमला (हिमाचल प्रदेश), मसुरी,राणीखेत, ननिताल, अल्मोडा (उत्तराखंड), दार्जििलग (पं. बंगाल).
महत्त्वाच्या दऱ्या

 

* काश्मीर दरी - पीरपंजाल व मुख्य हिमालयाच्या झास्कर रांगेदरम्यान ही प्रसिद्ध काश्मीर दरी आहे. काश्मीर दरीची लांबी सुमारे १३५ किमी तर रुंदी सुमारे ८० कि.मी. इतकी आहे.
 

* कांग्रा दरी - हिमाचल प्रदेशातील ही दरी धौलाधर रांगेच्या पायथ्यापासून बियास नदीच्या दक्षिण भागापर्यंत पोहचलेली आहे.


* कुलू दरी - रावी नदीच्या उध्र्व प्रवाहात कुलू दरी आहे.
 

* काठमांडू दरी - नेपाळमध्ये महाभारत रांगेच्या उत्तरेस काठमांडू दरी आहे.
 

शिवालीक रांगा /  हिमालयापलीकडील पर्वतरांगा (Outer Himalaya) : हिमालय पर्वताच्या सर्वात बाहेरील रांग शिवालीक रांग आहे. या रांगेलाच बाह्य हिमालय असे म्हणतात. हिमालयाच्या इतर रांगेच्या उत्पत्तीनंतर शिवालीक टेकडय़ांची निर्मिती झाल्याने हिमालयातील नद्यांनी वाहून आणलेला गाळ या ठिकाणी साठत गेला व येथे सपाट मैदानी प्रदेशाची निर्मिती झाली. यालाच डून (Doon) असे म्हणतात उदा. डेहराडून (उत्तराखंड), उदमपूर व कोटला (जम्मू व काश्मीर),शिवालीक रांगाच्या पूर्व भागात नेपाळपर्यंत वनांचे दाट आच्छादन आहे, तर पश्चिमेकडे हे आच्छादन कमी होताना दिसते.
 

हिमालयाचे प्रादे शिक वर्गीकरण


बुरार्ड यांच्या मतानुसार, हिमालयाचे वर्गीकरण खालील प्रकारे करण्यात आले आहे- पंजाब हिमालय, कुमाऊँ हिमालय, नेपाळ हिमालय, आसाम हिमालय.
 

* पंजाब हिमालय - सिंधू आणि सतलज नदी यादरम्यान पंजाब हिमालयाचा भाग असून यांची लांबी ५६० कि.मी. इतकी आहे.


* कुमाँऊ हिमालय - सतलज आणि काली नदी यांदरम्यान कुमाँऊ हिमालयाचा भाग असून यांची लांबी ३२० कि.मी. इतकी आहे.


* नेपाळ हिमालय - काली नदी आणि तिस्ता नदी यादरम्यान नेपाळ हिमालयाचा भाग असून यांची लांबी ८०० कि.मी. इतकी आहे.


* आसाम हिमालय - तिस्ता नदी आणि दिहांग नदी यादरम्यान आसाम हिमालयाचा भाग असून यांची लांबी ७२० कि.मी. इतकी आहे.


* पूर्वाचल - पूर्वेकडे दिहांग घळई ओलांडल्यानंतर हिमालय पर्वतरांगा दक्षिणेकडे वक्राकार गतीने वळलेल्या दिसतात. उत्तर-दक्षिणेकडे जाताना यांनी टेकडय़ांची एक मालिकाच तयार केलेली आहे. यामध्ये पुढील उपविभागांचा समावेश होतो.


* पूर्व- नेफा, नागा रांगा, मणिपूर टेकडय़ा, उत्तर केचर टेकडय़ा, मिझो टेकडय़ा, त्रिपुरा टेकडय़ा.
 

* पूर्व- नेफा - यांमध्ये मिश्मी टेकडय़ा आणि पतकोई रांगा यांचा समावेश होतो.
 

* मिश्मी टेकडय़ा - मिश्मी टेकडय़ांमध्ये पूर्वाचलमधील सर्वात उंच रांगांचा समावेश होतो. येथील अनेक शिखरांची उंची ४५०० मी. पेक्षा जास्त आहे.
 

* नागा रांगा - नागालँड आणि म्यानमार यादरम्यान, नागा रांगा या जलविभाजक म्हणून कार्य करतात. नागा रांगांच्या पश्चिमेला कोहिमा टेकडय़ा आहेत.
 

* मणिपूर टेकडय़ा - भारत आणि म्यानमारच्या सरहद्दीला लागून मणिपूर टेकडय़ा आहेत. मणिपूर टेकडय़ांमध्ये लोकटॅक हे सरोवर आहे. लोकटॅक सरोवरात अभिकेंद्री नदीप्रणाली (Centripetal Drainage) आढळून येतो.
 

हिमालयातील महत्त्वाच्याखिंडी


* जम्मू काश्मीर - अघिलखिंड, बनिहालखिंड, पीरपंजालखिंड, झोझी-ला, बारा-लाच्या-ला.
 

* हिमाचल प्रदेश - बुर्झीलखिंड, रोहतांगखिंड, शिप्कीलाखिंड.


* उत्तराखंड - लिपु लेक, नीतीखिंड.


* सिक्कीम - जेली- प्ला, नथू-ला


* अघिलखिंडी - हीखिंड लडाख आणि चीनमधील सिक्यँग प्रांताला जोडते.
 

* बनिहालखिंड - याखिंडीमुळे श्रीनगर - जम्मू जोडले जातात. याखिंडीतून एक बोगदा तयार केला असून याला जवाहर बोगदा असे नाव देण्यात आले आहे. पीरपंजालखिंड, जम्मू आणि श्रीनगरला जोडणारी परंपरागतखिंड आहे.
 

* झोझिलाखिंड - यांमुळे श्रीनगर, कारगिल, लेह हे जोडले जातात. डिसेंबर ते मेपर्यंत हिमवृष्टीमुळे हीखिंड बंद असते.
 

* बुíझलखिंड - याखिंडीमुळे हिमाचल प्रदेश आणि लडाख हे जोडले जातात.
 

* रोहतांगखिंड -याखिंडीमुळे हिमाचल प्रदेशातील कुलू - लाहुल - स्पिटी दऱ्या एकमेकांना जोडल्या जातात.
 

* लि- पु लेक - उत्तराखंडातील पिढूर जिल्ह्यात लि-पुखिंड आहे. याखिंडीतूनच मानसरोवराकडे यात्रेकरू जातात. याखिंडीमुळे उत्तराखंड तिबेटकडे जोडला गेला आहे.
 

* जे-लिप-लाखिंड - सिक्कीममधील याखिंडीमुळे सिक्कीम आणि तिबेटची राजधानी ल्हासा हे जोडले जातात.
 

* नथुला - भारत आणि चीनच्या सरहद्दीवर नथुला हीखिंड आहे. १९६२ च्या युद्धानंतर २००६ ला हीखिंड वाहतुकीसाठी पुन्हा सुरू केली.
 

उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश
 

हिमालयाच्या दक्षिणेकडे आणि भारतीय द्विपकल्पाच्या उत्तरेकडे उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश विस्तारलेला आहे. उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश हा जगातील सर्वात मोठा गाळाचे मैदानी प्रदेश असून पश्चिमेकडे सिंधू नदीच्या मुखापासून पूर्वेकडे गंगा नदीच्या मुखापर्यंत साधारणत: ३२०० कि.मी. पसरलेला हा मैदानी प्रदेश आहे. भारतामध्ये याची लांबी सुमारे २४०० कि.मी. आहे. या भारतीय महामैदानाचे क्षेत्रफळ, ७.८ लाख चौरस कि.मी. इतके आहे. हे मैदान प्रामुख्याने हिमालयातील नद्यांनी आणलेल्या गाळांमुळे तयार झालेले आहे. या मैदानात पुढील प्रकारची भूरूपे आढळून येतात - भाबर मैदान, तराई मैदान, खादर, भांगर.


* भाबर मैदान - शिवालीक टेकडय़ांच्या पायथ्याशी दक्षिणेकडे भाबर मैदान असून हे मैदान दगडगोटय़ांनी तयार झालेले आहे. या ठिकाणी खडांमध्ये असलेल्या सच्छिद्रतेमुळे बरेचसे पाण्याचे प्रवाह लुप्त होतात. यामुळे पावसाळा वगळता या प्रदेशात नद्यांचे प्रवाह कोरडे असतात. कृषीसाठी हा प्रदेश अनुकूल नाही.


* तराई मैदान -हिंदी भाषेत तर याचा अर्थ ओला असा होता. भाबर पट्टय़ात भूमिगत झालेल्या नद्यांचा प्रवाह तराई प्रदेशात पुन्हा वर येतात. यामुळे हा प्रदेश दलदलीचा झाला आहे. या प्रदेशात घनदाट वने तयार झालेली आहेत. भाबर मैदानाच्या दक्षिणेकडे १५ ते ३० कि.मी. लांबीचा हा समांतर पट्टा आहे.


* भांगर मैदान - जुन्या गाळामुळे जो प्रदेश तयार झालेला आहे त्याला भांगर असे म्हणतात. या मृदेत ह्युमसचे प्रमाण उच्च आहे. सर्वसाधारणपणे
भारतीय मैदानी प्रदेशातील सर्वात सुपीक असा हा प्रदेश आहे.

 

* खादर मैदान - नदी प्रवाहांमुळे नवीन गाळाचा जो प्रदेश तयार झालेला आहे त्याला खादर असे म्हणतात. खादर भूमीत वाळू, मृत्तिका आणि चिखल आढळतो. खादर मैदानातील बरीचशी जमीन लागवडीखाली आलेली आहे. या जमिनीत तांदूळ,गहू, मक्का, तेलबिया यांची लागवड केली जाते.
उत्तर भारतीय मैदानाची प्रादेशिक विभागणी खालील प्रकारे केली जाते - राजस्थान मैदान, पंजाब - हरियाणा मैदान, गंगा मैदान, ब्रह्मपुत्रा मैदान.

 

* राजस्थान मैदान - यालाच थरचे वाळवंट असे देखील म्हणतात. भारतामध्ये थरच्या वाळवंटाचे क्षेत्र सुमारे १.७५ लाख चौ. कि. मी. इतके आहे. या वाळवंटाची विभागणी खालील प्रकारे करतात. अ) मरुस्थळी ब) राजस्थान भागर.
 

अ. मरुस्थळी - वाळवंटाच्या मुख्य प्रदेशाला मरुस्थळी संबोधतात. यात वाळूच्या टेकडय़ा आढळतात. सर्वसाधारणपणे मरुस्थळीचा पूर्व भाग हा खडकाळ आहे. तर पश्चिम भाग हा वाळूच्या स्थलांतरित टेकडय़ांनी व्यापलेला आहे.
 

ब) राजस्थान भागर - पूर्वेला अरवली पर्वताच्या कडेपासून पश्चिमेस २५ सें.मी. पर्जन्य रेषेदरम्यान राजस्थान भागर विस्तारलेला आहे. भागर हा सपाट पृष्ठभागाचा आहे. अरवली पर्वतातून वाहणारे लहान प्रवाह या भागरमधून वाहतात. या प्रदेशात काही वाळूच्या टेकडय़ादेखील आहेत.
 

सांभर सरोवर हे सर्वात मोठे व वैशिष्टय़पूर्ण सरोवर आहे हे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर आहे.
 

* पंजाब - हरियाणा मैदान - पंजाब हरियाणा मैदानाचे क्षेत्रफळ १.७५ लाख चौ.कि.मी.
इतके आहे. यातील पंजाब मैदानामधून झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज या पाच नद्या वाहतात. दोन नद्यांच्या दरम्यानच्या भूमीला दोआब असे म्हणतात.

 

* गंगा मैदान - भारतीय मैदानी प्रदेशातील हे सर्वात मोठे क्षेत्र आहे. याची पश्चिम पूर्व लांबी १४०० कि.मी. असून याची सरासरी रुंदी ३०० कि.मी. इतकी आहे. गंगा मैदानाचे उपविभाजन खालील प्रकारे केले जाते. उध्र्व गंगा मैदान, मध्य गंगा मैदान, निम्न गंगा मैदान.
 

* ब्रह्मपुत्रा मैदान - या मैदानाला आसाम मैदान असेही म्हणतात. ब्रह्मपुत्रा मैदानाची पूर्व - पश्चिम लांबी ७२० कि.मी. तर उत्तर-दक्षिण लांबी जवळ जवळ १०० कि.मी. इतकी आहे. भारतीय महामैदानाच्या पूर्वेकडील भाग ब्रह्मपुत्रा मैदान म्हणून ओळखला जातो. हे मैदान ब्रह्मपुत्रा नदीमुळे तयार झालेले आहे.
ब्रह्मपुत्रा व तिच्या उपनद्या - ही जगातील मोठय़ा नद्यांपकी एक नदी असून ती तिबेटमधून दक्षिणेकडे आसाममधून बांगलादेशात प्रवेश करते. ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पात्रात माजुली हे बेट आहे. भारतातील नदी बेटांत याचा प्रथम क्रमांक लागतो.

 भूगोल आणि इतर विषयांचा सहसंबंध

Geography and correlation of other subjects

11327   08-Feb-2018, Thu

भूगोल या विषयातील ‘पर्यावरण भूगोल’ हा विषय पेपर एकमध्ये अभ्यासताना मुखत्वे पर्यावरण परिस्थितिकी,  प्रदेशनिहाय जैवविविधता त्याचे प्रमाण, त्याच्याशी संबंधित संकल्पना, त्यांची वैशिष्टय़े, हरितग्रह परिणाम आणि जागतिक तापमानवाढ यासाठी कारणीभूत असणारे नसíगक व मानवी घटक लक्षात घ्यायला हवेत. वाढते शहरीकरण यामुळे पर्यावरणावर होणारा परिणाम, वनाचा होणारा ऱ्हास तसेच या कारणास्तव निर्माण झालेल्या समस्या आणि एकूणच याचा होणारा एकत्रित परिणाम, याचा जगाच्या व भारताच्या भूगोलसंबंधी विचार करावा लागतोआणि याच्याशी संबंधित माहिती सखोलपणे अभ्यासणे महत्वाचे ठरते. याचा अभ्यास कसा करावा याची माहितीपूर्ण चर्चा आपण याआधीच्या लेखात सविस्तरपणे केलेली आहे. सामान्य अध्ययनमधील बहुतांश घटकांचा परस्परपूरक संबंध येतो. त्यावेळी या घटकांचा एकत्रितपणे विचार करावा लागतो, ज्यामुळे कमीत कमी वेळामध्ये हे घटक अभ्यासता येऊ शकतात.

सामान्य अध्ययनमधील पेपर तीनमधील आर्थिक विकास या घटकाअंतर्गत देशाच्या विविध भागात घेतली जाणारी महत्त्वाची पिके व पीक पद्धती, शेती उत्पादन, प्राणीसंगोपन अर्थशास्त्र, सिंचनाचे प्रकार आणि दळणवळण इत्यादी घटकांचा समावेश केलेला आहे. यासाठी आपणाला आर्थिक भूगोल हा विषय अभ्यासावा लागतो. या सर्व घटकांचा सर्वप्रथम पारंपरिक पद्धतीने अभ्यास करावा लागतो. तसेच याच्या मूलभूत माहितीची तोंडओळख करून घ्यावी लागते. अर्थात यामुळे या घटकाची परीक्षेच्या दृष्टीने योग्य तयारी करण्यासाठी मदत होते. या घटकावर विचारण्यात येणारे प्रश्न हे बहुतांशी भारताच्या आर्थिक भूगोलाशी संबंधित असतात.

याच्या मूलभूत माहितीचा अभ्यास सामान्य अध्ययन पेपर एकमधील भूगोल विषयातील आर्थिक भूगोलामध्ये झालेला असतो. तसेच या माहितीचा वापर करून पेपर तीनमधील प्रश्न अधिक समर्पकरीत्या सोडवता येऊ शकतात. पण अशा प्रकारे माहितीचा वापर करताना आर्थिक पलूंचा विशेषकरून अधिक विचार करणे, पेपर  तीनमध्ये  अभिप्रेत असते याचे भान ठेवावे लागते. थोडक्यात, जरी मूलभूत महितीची परिभाषा एकसारखी असली तरी उत्तरे लिहिताना पेपरनिहाय लागणाऱ्या दृष्टिकोनाचा अचूकपणे वापर करावा लागतो.

सध्या जागतिक तापमानवाढ, जैवविविधतेचा ऱ्हास, शहरीकरण, उपलब्ध नसíगक साधनसंपत्तीमध्ये होणारी घट, सतत वाढणारी लोकसंख्या आणि या सगळ्यासाठी कारणीभूत असणारे नसíगक आणि मानवनिर्मित घटक यासंबंधी सतत काही घटना घडत असतात. याची माहिती आपणाला परीक्षेच्या दृष्टीने नोटस स्वरूपात संकलित करावी लागते. या माहितीचा उपयोग सामान्य अध्ययनमधील संबंधित विषयाचा सखोल आणि सर्वकष पद्धतीने तयारी करण्यासाठी   करता येऊ शकतो. या घटकाचा समावेश हा ‘सामान्य अध्ययन पेपर तीन’मधील – ‘जैवविविधता आणि पर्यावरण अंतर्गत नसíगक संवर्धन, पर्यावरणीय प्रदूषण आणि अध:पतन, पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन’ आदी घटकांच्या अभ्यासक्रमात केलेला आहे. हे घटक पर्यावरण भूगोल या घटकाशी च्याशी संबंधित आहेत.

पेपर तीनमध्ये या घटकाचा अभ्यास करताना मुख्यत्वे मानवी हस्तक्षेपामुळे या गोष्टीवर कोणते परिणाम झालेले आहेत, तसेच यासाठी नेमक्या कोणत्या उपाययोजना आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय स्तरावर केल्या गेलेल्या आहेत याची माहिती असणे अपरिहार्य ठरते. यामध्ये मुखत्वे भारत सरकारने आखलेल्या उपाययोजना, नसíगक संवर्धन, पर्यावरणीय प्रदूषण आणि अध:पतन, यासाठी पारित करण्यात आलेले महत्त्वाचे कायदे याचबरोबर यामध्ये भारताची अधिकृतपणे नेमकी भूमिका काय आहे याची सविस्तर माहिती ठेवावी लागते. तसेच, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पर्यावरण संवर्धनासाठी केल्या गेलेल्या उपाययोजना आणि कायदे याची माहिती असणे गरजेचे आहे. अशा माहितीसाठी वर्तमानपत्रे, मासिके तसेच सरकारमार्फत वेळोवेळी जाहीर होणाऱ्या योजना, कायदे यासारख्या स्रोताचा उपयोग करता येऊ शकतो. या घटकाचा पारंपरिक अभ्यास ‘पर्यावरण भूगोला’मध्ये झाल्यामुळे  याच्याशी घडणाऱ्या चालू घडमोडीची समज अधिक योग्यरीत्या करता येते.

उपरोक्त नमूद केलेल्या घटकासाठी सामान्य अध्ययनमधील पेपरनुसार जो दृष्टिकोन वापरावा लागतो त्यामध्ये भिन्नता येते. त्यामुळे सर्वप्रथम याच्या प्राथमिक माहितीचा अभ्यास करून घ्यावा लागतो, ज्यासाठी आपणाला आर्थिक भूगोल आणि पर्यावरण भूगोल हे  विषय अभ्यासावे लागतात. त्याचबरोबर सामान्य अध्ययनमधील पेपर तीनमधील उपरोक्त नमूद घटकावर विचारण्यात येणारे प्रश्न हे विषयाच्या पारंपरिक ज्ञानापेक्षा चालू घडामोडीशी अधिक संबंधित असतात.

जरी असे असले तरी विषयाच्या पारंपरिक ज्ञानाची सखोल माहिती असल्याशिवाय प्रश्नांची उत्तरे प्रभावीपणे लिहिता येत नाहीत. सामान्य अध्ययन पेपर एकमधील भूगोल या विषयामुळे पर्यावरण आणि आर्थिक भूगोलाच्या मूलभूत माहितीचा अभ्यास झालेला असतो. म्हणूनच संबंधित घटकाचा चालू घडामोडीसोबत समावेश करून र्सवकष पद्धतीने परीक्षाभिमुख तयारी करता येऊ शकते.

Highlight Of 15th Census Of India – 2011

Highlight Of 15th Census Of India – 2011

18454   24-Jun-2018, Sun

Census 2011

Census is nothing but a process of collecting, compiling, analyzing, evaluating, publishing and disseminating statistical data regarding the population. It covers demographic, social and economic data and are provided as of a particular date. Census is useful for formulation of development policies and plans and demarcating constituencies for elections. The Census of India has been conducted 15 times, As of 2011. It has been conducted every 10 years, beginning in 1871.

In Exam point of view, Questions related to Census is very common in all kinds of competitive exams. In every exam, we can expect a minimum of one or two questions from Census. Here is the simple and perfectly categorized 2011 Census of India.

  1. Census 2011 were released in New Delhi on 31st March 2011 by Union Home Secretary GK Pillai and RGI C Chandramouli.
  2. Census 2011 was the 15th census of india & 7th census after Independece
  3. The motto of census 2011 was “Our Census, Our future”.
  4. Total estimated cost of the Census was INR2200 crore (US$350 million).
  5. First census in 1872.
  6. Present Registrar General & Census Commissioner – C.Chandra Mouli
  7. Total Population – 1,210,569,573 (1.21 Billion)
  8. India in 2nd rank in population with 17.64%. decadal growth & China is 1st rank with decadal growth 19% (over 1.35 billion)
  9. World Population is 7 Billions
  10. Increase in population during 2001 – 2011 is 181 Million

Population – 1210.19 million [Males – 623.7 million (51.54%) Females – 586.46 million (48.46%)]

            Top Populous of the Country
1 Uttar Pradesh 19,98,12,341
2 Maharashtra 11,23,74,333
3 Bihar 10,40,99,452
4 West Bengal 9,12,76,115
5 Andhra Pradesh 8,45,80,777
           Least Populous of the Country
1 Lakshadweep 64,473
2 Daman and Diu 2,43,247
3 Dadra and Nagar Haveli 3,43,709
4 Andaman and Nicobar Islands 3,80,581
5 Sikkim 6,10,577

Population Highlight

Highest Populous UT Delhi
Least Populous UT Lakshadweep
Highest Populous state Uttar Pradesh
Least populous state Sikkim
Highest urban Population in india (state& UT) Maharashtra – 4,11,00,980
Lowest urban Population in india (state& UT) Lakshadweep – 26,967
Highest Rular Population in india (state& UT) Uttar Pradesh – 13,16,58,339
Lowest Rular Population in india (state& UT) Lakshadweep – 33,683

Sex Ratio (Females per 1000 Males)

Sex ratio in India 943
Highest sex ratio in state Kerala (1084)
Lowest sex ratio in state Haryana (879)
Highest sex ratio in UT Pondicherry (1037)
Lowest sex ratio in UT Daman and Diu (618)
Child (0-6 years) sex ratio 914
Highest child (0-6) sex ratio in state Mizoram (971)
Lowest child (0-6) sex ratio in state Haryana (830)

Literacy Rate in India

Total Person Literacy Rate 74%
Males 82.14%
Females 65.46%
Highest Literacy Rate in State Kerala (94%)
Lowest Literacy Rate in State Bihar (61.8%)
Hightest Literacy Rate in UT Lakshadweep (91%)
Lowest Literacy Rate in UT Dadra and Nagar Haveli (76.24%)

भारतीय कृषिव्यवस्था संकल्पनात्मक भाग

Conceptual part of Indian agriculture

3209   04-Feb-2018, Sun

मुख्य परीक्षेच्या वेगवेगळ्या पेपर्समध्ये संबंधित विभागाशी जोडून भारतीय कृषिव्यवस्थेचे वेगवेगळे आयाम विभाजीत करण्यात आले आहेत. अभ्यासाच्या सोयीसाठी अभ्यासक्रमाची फेररचना कशा प्रकारे करावी, त्याची चर्चा मागच्या लेखामध्ये करण्यात आली आहे. पेपर १ मध्ये या घटकाचा संकल्पनात्मक अभ्यास भूगोलाबरोबर संलग्न करण्यात आला आहे. पेपर ४ मधील कृषीविषयक घटकांचा अभ्यास अर्थव्यवस्थेचा भाग म्हणून करणे आयोगास अपेक्षित आहे. स्वतंत्र कृषी घटक म्हणून या सर्व पलूंचा एकत्रित अभ्यास करावा की त्या त्या पेपर्सबरोबर करावा हा आपल्या सोयीप्रमाणे घ्यायचा निर्णय आहे. दोन्ही पेपर्समध्ये कृषी हा उपघटक स्वतंत्र मुद्दा म्हणूनच देण्यात आला आहे. या घटकाच्या सगळ्या पेपर्समधील मुद्दय़ांच्या अभ्यासाबाबत या व पुढील लेखामध्ये एकत्रित चर्चा करण्यात येत आहे.

संकल्पनात्मक मुद्दे:-

  1. कृषीविषयक मूलभूत भौगोलिक व वैज्ञानिक संकल्पना आधी समजून घ्याव्यात. यामध्ये मृदेची निर्मिती प्रक्रिया समजून घ्यायला हवी. मृदेचे घटक विशेषत: पीकवाढीसाठी आवश्यक पोषणतत्त्वे, त्यांचे महत्त्व, त्यांच्या आभावामुळे व अतिपुरवठय़ामुळे पिकांवर होणारे परिणाम (रोग / नुकसान) या बाबी समजून घ्याव्यात. यांच्या नोट्स टेबलमध्ये काढता येतील. मृदेची धूप व दर्जा कमी होणे या समस्या कारणे, उपाय, परिणाम अशा मुद्दय़ांच्या आधारे अभ्यासाव्यात. मृदा संधारणाची गरज, आवश्यकता, त्यातील घटक, समस्या, उपाय इत्यादी बाबी समजून घ्याव्यात.
  2. कृषी उत्पादकतेमध्ये महत्त्वाची भूमिका असलेल्या जलव्यवस्थापनाचा सर्वागीण अभ्यास आवश्यक आहे. मान्सूनची निर्मिती, महाराष्ट्रातील मान्सूनचे वितरण व त्या आधारे करण्यात आलेले महाराष्ट्रातील कृषी-हवामान विभाग अशा क्रमाने संकल्पना व तथ्ये समजून घ्यावीत.
  3. पर्जन्याश्रयी शेती, सिंचित शेती इत्यादी सिंचनावर आधारित शेतीचे प्रकार व्यवस्थित समजून घ्यायला हवेत. पाटबंधाऱ्यांचे प्रकार, वैशिष्टय़े, महत्त्व माहीत असायला हवेत. जलसंधारणाचे महत्त्व, प्रकार, घटक, समस्या, उपाय इत्यादी बाबी समजून घ्याव्यात. या दोन्हींमधील महत्त्वाच्या चालू घडामोडी माहीत असणे आवश्यक आहे.
  4. महाराष्ट्र शासनाचे दुष्काळ निवारण व इतर कृषी व ग्रामीण विकासासाठीचे उपक्रम, योजना इ. बाबी पेपर ४ मधील अर्थव्यवस्था घटकाशी संलग्न आहेत. त्यामुळे एकत्रित अभ्यास फायद्याचा ठरेल. याबाबत शासनाच्या नव्या योजनांची माहिती असायला हवी.
  5. मत्स्यव्यवसाय, फलोत्पादन व पशुसंवर्धन या क्षेत्रांची वैशिष्टय़े, गरजा, समस्या, कारणे, उपाय, महत्त्व इत्यादी पलू व्यवस्थित समजून घ्यावेत. या क्षेत्रांच्या संवर्धनासाठीचे शासकीय उपाय व योजना इत्यादींचा आढावा घेणे आवश्यक आहे. कृषीक्षेत्रातील तंत्रज्ञानाचा वापर, हरितक्रांती, यांत्रिकीकरण, जीएम बियाणी यांचे स्वरूप, महत्त्व, परिणाम यांची समज विकसित व्हायला हवी. तंत्रज्ञानाच्या वापराचे आíथक, सामाजिक, पर्यावरणीय परिणाम व्यवस्थित समजून घ्यावेत. समस्या व उपायांचा आढावा घ्यावा व चालू घडामोडींबाबत अद्ययावत माहिती असायला हवी.
  6. महाराष्ट्रातील कृषी-हवामान विभागांच्या आधारे महाराष्ट्रातील कृषी क्षेत्राचा संकल्पनात्मक आणि तथ्यात्मक अभ्यास एकाच वेळी करणे शक्य आहे. मृदेचा प्रकार, महत्त्वाची पिके, जलव्यवस्थापन, सिंचन पद्धती इत्यादींचा अभ्यासस्वरूप, समस्या, कारणे, उपाय या चार पलूंच्या आधारे करावा. समस्यांचा विचार करताना नसíगक स्थान, स्वरूपामुळे निर्माण होणाऱ्या, चुकीच्या पीक पद्धतीमुळे निर्माण होणाऱ्या, खतांच्या वापरामुळे, सिंचन पद्धतीमुळे, औद्योगिक व इतर प्रदूषकांमुळे निर्माण होणाऱ्या समस्यांचा समावेश करणे आवश्यक आहे.
  7. शाश्वत शेती, सेंद्रित शेती, जी. एम. बियाणी, सिंचनाचे प्रकार, शेती व पर्यावरण यांचा परस्पर संबंध समजावून घेणे व त्यांचा तर्कशुद्ध वापर करणे आवश्यक आहे. कृषीविषयक चालू घडामोडींमध्ये जी एम बियाणी, नव्या पीक पद्धती, नवे वाण इत्यादींचा अभ्यास पेपर ४ शीही संबंधित आहे. त्यामुळे याचा अभ्यास गांभीर्याने करणे आवश्यक आहे.
  8. भारतीय कृषिव्यवस्था या घटकाचा संकल्पनात्मक अभ्यास भूगोलाबरोबर संलग्न करण्यात आला आहे तर तथ्यात्मक व विश्लेषणात्मक भाग पेपर ४ मधील अर्थव्यवस्था घटकामध्ये समाविष्ट करण्यात आला आहे.

National Parks in India

The National Parks in India

6134   18-Jun-2018, Mon

National Parks in India

 

Name

State

1. Bandhavgarh National Park

Madhya Pradesh

2. Kanha National Park

Madhya Pradesh

3. Panna National Park

Madhya Pradesh

4. Pench National Park

Madhya Pradesh

5. Thattekkad Bird Sanctuary

Kerala

6. Idukki Wildlife Sanctuary

Kerala

7. Eravikulam National Park

Kerala

8. Kumarakom Bird Sanctuary

Kerala

9. Periyar Wildlife Sanctuary

Kerala

10. Sariska Wildlife Sanctuary

Rajasthan

11. Bharatpur Bird Sanctuary

Rajasthan

12. Keoladeo National Park

Rajasthan

13. Nagarhole National Park

Rajasthan

14. Ranthambore National Park

Rajasthan

15. Sambhar Wildlife Sanctuary

Rajasthan

16. Rajaji National Park

Uttarakhand

17. Corbett National Park

Uttarakhand

18. Manas National Park

Assam

19. Kaziranga National Park

Assam

20. Sanjay Gandhi Wildlife Sanctuary

Maharashtra

21. Mahim Nature Park

Maharashtra

22. Dachigam National Park

J&K

23. Hemis High Altitude Park

J&K

24. Chilka Lake Bird Sanctuary

Odisha

25. Nandankanan Zoo

Odisha

26. Similipal National Park

Odisha

27. Bandipur National Park

Karnataka

28. Dandeli National Park

Karnataka

29. Dudhwa National Park

Uttar Pradesh

30. Gir National Park

Gujarat

31. Mudumalai Wildlife Sanctuary

Tamilnadu

32. Nagarjunasagar Wildlife Sanctuary

Telangana

33. Renuka Wildlife Sanctuary

Himachal Pradesh

34. Sultanpur Bird Sanctuary

Haryana (Gurgoan)

35. Sunderbans Tiger Reserve

West Bengal

भूगोलाची परीक्षाभिमुख तयारी

Geographical examination oriented preparation

7005   27-Jan-2018, Sat

या लेखात आपण आजपर्यंत आयोगाने विचारलेल्या प्रश्नांचे घटक, त्यांचा अभ्यास करताना कोणत्या गोष्टींवर भर द्यावा आणि परीक्षेला जाता जाता नेमक्या कोणत्या मुद्दय़ांकडे लक्ष द्यावे, याविषयी विस्तृत चर्चा करू या. पुढे महाराष्ट्राचा, भारताचा, जगाचा तसेच प्राकृतिक व संकल्पनात्मक भूगोल अभ्यासण्यासाठी महत्त्वाच्या आणि पाहिलेच पाहिजेत अशा मुद्दय़ांची यादी दिली आहे.

जगाचा भूगोल:-

या विभागात आजपर्यंत राज्यसेवा पूर्वपरीक्षेत जगात घेतली जाणारी चहासारखी नगदी पिके आणि त्यांची वैशिष्टय़े, अग्निकंकणाचा भाग असणारे प्रदेश, स्थानिक वारे, क्षारतेनुसार समुद्रांचा क्रम, विविध आखाते, सामुद्रधुनी आणि महासागर, हवामान प्रदेश, भूरूपे, नद्या, वाळवंटे, पर्वतरांगा, पठारे आणि त्यांची वैशिष्टय़े, विविध भागांत आढळणारे विशिष्ट संस्कृतींचे लोक आणि प्रदेश या उपघटकांवर आधारित प्रश्न विचारले आहेत.

भारताचा भूगोल:-

या विभागात साधारणपणे भारतातील मृदा समस्या, मासेमारी, वस्त्या (मानवी भूगोल), नद्यांची खोरी – त्यांचा आकार, हवामान, पशुधन, महत्त्वाची शहरे – त्यांची टोपणनावे, लोकसंख्या वितरण, साक्षरता, कृषीचे प्रकार, वने, प्रमुख पिके – नगदी व अन्नधान्य – त्यांचे वितरण, विकसित बंदरे, व्यापारी केंद्रे, आदिवासी जमाती – राज्ये, पठारे, पर्वतरांगा, पर्जन्य, धबधबे, पर्यटन स्थळे, धार्मिक स्थळे कृषी क्षेत्रातील विविध क्रांती या उपघटकांवर विशेष भर दिला आहे.

महाराष्ट्राचा भूगोल:-

या विभागावर राज्यसेवा परीक्षेत आजपर्यंत फारसे प्रश्न विचारले नाहीत तरी या विभागाकडे योग्य ते लक्ष देण्यासाठी पुढील घटक अभ्यासणे गरजेचे आहे. महाराष्ट्रातील खनिज संपत्ती, मृदा, हवामान, पर्वतरांगा, नद्या, खाडय़ा, बंदरे, राष्ट्रीय महामार्ग आणि त्यांच्या काठावर वसलेली शहरे, लोकसंख्या वितरण, पिके, शेती, उद्योग, वाहतूक, संदेशवहन व पर्यटन. २०१३ साली परीक्षेचे स्वरूप बदलल्यापासून या घटकावरील प्रश्नांची संख्या जरी कमी असली तरी वरील अपेक्षित घटकांचा अभ्यास करणे अपरिहार्य ठरते.

प्राकृतिक व संकल्पनात्मक भूगोलाची तयारी:-

भूगोलाच्या या विभागांतर्गत पृथ्वीच्या उत्पत्तीसंबंधित परिकल्पना आणि त्यांचे निर्माते तत्त्ववेत्ते, पृथ्वीचे अंतरंग आणि त्यातील विविध स्तरांवरील दाब, तापमान असे भौतिक गुणधर्म, सांद्रीभवन आणि सांद्रीभवनादरम्यान उत्सर्जति होणारी ऊर्जा, पृथ्वीच्या परिवलनामुळे निर्माण झालेल्या पृथ्वीच्या विशिष्ट स्थिती (संपात दिन, आयन दिन) मृदा, हवामान, वने, पर्वतरांगा तसेच नदी, वारा, समुद्रलाटा, हिमनद्या यांच्याद्वारा निर्मित भूरूपे, सूर्यमालेतील इतर ग्रहांची वैशिष्टय़े, ज्वालामुखी, भूअंतर्गत हालचाली, बंदरे, सागरी प्रवाह यांच्याबद्दलची माहिती विचारली जाते. या घटकांचा अभ्यास करताना नकाशावाचनाद्वारे कोऱ्या नकाशांवर शक्य त्या ठिकाणी वरील घटकांची माहिती भरून ते नकाशे या शेवटच्या दिवसांत दररोज पाहावेत. जेणेकरून ते आपल्या चित्ररूपी स्मृतीत साठवले जातील आणि परीक्षेच्या वेळी सहज आठवतील.

परीक्षेला जाता जाता:-

राज्यसेवा पूर्वपरीक्षेसाठी भूगोल या विषयाचा अभ्यास करण्यासाठी योग्य रणनीती आखावी. ज्यामुळे या विषयावर येणाऱ्या १२ ते १५ प्रश्नांना सामोरे जाणे निश्चितच शक्य होईल.

त्यासाठी खालील महत्त्वाचे मुद्दे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.

१) दिलेला अभ्यासक्रम नीट पाहणे.

२) चालू घडामोडींची दिलेल्या अभ्यासक्रमाशी सांगड घालणे.

३) सरावासाठी प्राकृतिक भूगोलातील घटकांचे नकाशे तयार करून नियमितपणे पाहणे.

४) नद्यांचा, पर्वतरांगांचा, खाडय़ांचा, बंदरांचा दक्षिणोत्तर वा उत्तर-दक्षिण तसेच पूर्व-पश्चिम वा पश्चिम-पूर्व क्रम ध्यानात ठेवणे.

५)  जाता-जाता कोणते उपघटक कोणत्या स्रोतामधून वाचायचे आहेत त्याची यादी बनविणे. ते घटक पूर्णपणे वाचून त्यांची वारंवार उजळणी करणे. त्यासाठी जुन्या प्रश्नपत्रिकांचा आधार घेणे.

६) या घटकांचा अभ्यास करताना महाराष्ट्र – पाठय़पुस्तक महामंडळाची चौथी ते बारावीपर्यंतची भूगोलाची पुस्तके तसेच एनसीआरटीची अकरावी आणि बारावीची भूगोलाची पुस्तके आणि त्यामधील नकाशे अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

भूगोल या विषयावर पूर्वपरीक्षेमध्ये बहुविधानात्मक तसेच ‘जोड य़ा जुळवा’ आणि नकाशावर आधारित प्रश्नांची संख्या अधिक प्रमाणात असल्यामुळे असे प्रश्न सोडविण्याचा सराव करणे अत्यंत आवश्यक ठरते. त्याचबरोबर प्रश्नांचे चिकित्सक विश्लेषण करून त्यामधून निर्माण होणाऱ्या उपप्रश्नांचे आडाखे बांधून चौफेर विचारमंथन करणे अत्यंत आवश्यक ठरते. यासाठी जुन्या प्रश्नपत्रिकांमधील प्रश्नांचा तोच पर्याय का बरोबर आहे? तो प्रश्न का आला असावा? त्या दृष्टीने या वर्षी कोणता प्रश्न येऊ शकेल? आला तर कसा येईल, हा प्रश्न कसा सोडवावा, यासाठी कोणता अभ्यास केला पाहिजे, या प्रश्नांची उत्तरे मिळवून योग्य रणनीतीने अभ्यास केल्यास या विषयात जास्तीत जास्त गुण मिळविणे सहज साध्य आहे.

राज्यसेवा पूर्व परीक्षा भूगोल

State Services Pre-Examination Geography

7602   24-Jan-2018, Wed

विद्यार्थी मित्रांनो, आपण भूगोलाचा अभ्यास नेमका कसा आणि कोणत्या पद्धतीने करावा यासंदर्भात पाहूयात.

अभ्यासक्रम

आयोगाने राज्यसेवा पूर्व परीक्षेसाठी भूगोलाच्या अभ्यासक्रमात ‘महाराष्ट्र, भारत आणि जगाचा प्राकृतिक, सामाजिक व आíथक भूगोल’ इतक्याच मुद्दय़ांचा स्पष्ट उल्लेख केला आहे. याच अभ्यासक्रमाची जर आपण फोड केली तर यामध्ये भारताचा व महाराष्ट्राचा रचनात्मक (Physiographic) भूगोल, मुख्य रचनात्मक (Physiographic) विभाग, हवामान (Climate), पर्जन्यातील विभागवार बदल, नद्या, पर्वत, राजकीय विभाग, प्रशासकीय विभाग, नसíगक संपत्ती- वने व खनिजे, मानवी व सामाजिक भूगोल – लोकसंख्या, लोकसंखेचे स्थलांतर व त्याचे Source व Destination वरील परिणाम, ग्रामीण वस्त्या व तांडे, झोपडपट्टय़ा व त्यांचे प्रश्न, कृषी परिस्थितिकी, पर्यावरणीय भूगोल या घटकांचा समावेश होतो. त्याचबरोबर जगाच्या भूगोलाच्या संदर्भात विविध आखाते, खाडय़ा, सामुद्रधुनी आणि महासागर, आंतरराष्ट्रीय आपत्ती- तिचे साल; झालेली हानी; ठिकाण, व्यापारी केंद्रे त्यांची टोपण नावे, हवामान, भुरुपे, नद्या, वाळवंटे, पर्वतरांगा, पठारे आणि त्यांची वैशिष्टये या उपघटकांचा समावेश होतो.

प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण

गेल्या पाच वर्षांतील आयोगाच्या प्रश्नपत्रिकांचा जर बारकाईने अभ्यास केला  तर खालीलप्रमाणे प्रश्नांचे विभाजन दिसून येईल.

वरील विश्लेषणावरून खालील मुद्दय़ांकडे विशेष लक्ष देणे क्रमप्राप्त ठरते.

१. भारताच्या भूगोलावर विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांचा भर थोडा कमी कमी होऊन भौगोलिक संकल्पनांवर विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांवरील भर वाढत आहे.

२. जगाच्या भूगोलावर विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांची संख्या जवळपास स्थिर आहे.

३. महाराष्ट्राच्या भूगोलावर विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांची संख्या मात्र तुलनेने अगदीच

कमी आहे.

अभ्यासाची रणनीती

१. चालू घडामोडींशी भूगोलाची सांगड- भूगोल या विषयावर गेल्या चार ते पाच वर्षांत विचारलेले प्रश्न पाहिल्यास लक्षात येते की, प्राकृतिक भूगोल, जगाचा भूगोल, भारताचा भूगोल व महाराष्ट्राचा भूगोल या घटकांचा अभ्यास करताना विचारले जाणारे प्रश्न कोणत्या ना कोणत्या बाजूने चालू घडामोडींशी निगडित आहेत. त्यामुळे भूगोलाच्या अभ्यासाची उजळणी करताना गेल्या वर्षभरातील घडलेल्या राज्यस्तरीय, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील महत्त्वपूर्ण परिषदा, संमेलने, घटना ज्या ठिकाणी घडल्या आहेत त्या ठिकाणांची एक यादी बनवून महाराष्ट्र, भारत व जगाच्या नकाशात ती ठिकाणे कुठे आहेत, हे पाहून तेथील राजकीय व प्राकृतिक भौगोलिक वैशिष्टये लक्षात ठेवावीत.

२. भूगोलाच्या अभ्यासाची वैज्ञानिक पद्धत- सध्याच्या प्रश्नपत्रिकांच्या कलानुसार भौगोलिक संकल्पनांवरील प्रश्नांवरील भर वाढत आहे यासाठी आपण भूगोलाच्या अभ्यासातील काही संकल्पनात्मक मुद्दय़ांचा खालीलप्रमाणे क्रम लावून घेतला पाहिजे.

१. सर्वप्रथम भूगोलाच्या संज्ञा व संकल्पना याची यादी करावी.

२. भूरूप निर्मिती, भूकंप, वादळांची निर्मिती अशा भौगोलिक संकल्पना समजून घ्याव्यात.

३. भूगोलाच्या शाखा, पृथ्वीची उत्पत्ती, रचना, पृथ्वीचा आस आणि त्याचे कलणे, वातावरण, अक्षांश, रेखांश, हवामानाचे घटक, प्रमाण वेळ अशा पायाभूत संकल्पनांचा अभ्यास करून त्यावर विचारल्या जाऊ शकणाऱ्या प्रश्नांचा मनामध्ये आराखडा तयार करून त्याप्रमाणे त्याची टिपणे काढून ठेवावीत.

एकूणच भूगोल हा घटक ठराविक मुद्दय़ांच्या पाठांतरापुरता मर्यादित नाही तर त्याची नाळ पर्यावरण, विज्ञान, अर्थशास्त्र व चालू घडामोडी या इतर महत्त्वाच्या विषयांशीसुद्धा जुळली आहे. या विष याचा अभ्यास करताना विद्यार्थ्यांनी पारंपरिक अभ्यासाच्या घोकंपट्टीची सवय बाजूला ठेवून परीक्षाभिमुख स्मार्ट स्टडीची पद्धत आत्मसात केली पाहिजे. यासाठी जुन्या प्रश्नपत्रिकांच्या आधारे आपण काही ठोकताळे बांधू शकतो. 

भूगोल : सामाजिक, आर्थिक व पर्यावरणीय घटक

Geography: Social, economic and environmental factors

4156   24-Jan-2018, Wed

भूगोलाचा पायाभूत अभ्यास कशा प्रकारे करायचा त्याची चर्चा यापूर्वी करण्यात आली आहे. या लेखामध्ये सामाजिक, आर्थिक व पर्यावरणीय घटक व आर्थिक घटकामध्ये समाविष्ट कृषीविषयक आयामांचा अभ्यास करण्याची रणनीती पाहू.

पर्यावरणीय घटक:-

अभ्यासक्रमातील भौगोलिक संकल्पना एकत्रितपणे अभ्यासल्यानंतर पर्यावरणीय भूगोलातील वैज्ञानिक संकल्पना समजून घ्यायच्या आहेत. यामध्ये पर्यावरणाचा ऱ्हास, जागतिक तापमान वाढ, हरितगृह परिणाम, जैवविविधतेचा व वनांचा ऱ्हास, कार्बन क्रेडिट या संकल्पना अत्यंत बारकाईने अभ्यासणे आवश्यक आहे. यातून पूर्वपरीक्षेचा सामान्य अध्ययन पेपर १ मधील पर्यावरण घटकाचा मूलभूत अभ्यास पूर्ण होणार आहे. मूलद्रव्यांचे चक्र, अन्नसाखळी व अन्नजाळे या बाबी फक्त समजून घेतल्या तरी चालेल. हा सगळा संकल्पनात्मक अभ्यास ठउएफळ च्या पुस्तकातून करणे आवश्यक आहे.

पश्चिम घाटाची रचना, भौगोलिक वैशिष्टय़े, जैवविविधता, संवर्धनाबाबत समस्या, कारणे, उपाय, संबंधित राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय चालू घडामोडी असा परिपूर्ण अभ्यास महत्त्वाचा आहे.

पर्यावरणविषयक कायदे हा पेपर २ चाही घटक आहे. त्यामुळे मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासावेळी पेपर २ च्या विधीविषयक घटकातूनच याची तयारी करावी.

मानवी व सामाजिक भूगोल

मानवी व सामाजिक भूगोलामध्ये वसाहती व स्थलांतर हे मुख्य मुद्दे अभ्यासायचे आहेत. वसाहतींचे प्रकार, आकार, स्वरूप, ठिकाण व आर्थिक महत्त्व पाहायला हवे. नोट्समध्ये स्थानविशिष्ट वसाहती एकत्र, आकाराप्रमाणे डिफाइन केलेल्या एकत्र व आर्थिक दृष्टय़ा डिफाइन केलेल्या एकत्र अभ्यासल्यास बहुविधानी प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यास मदत होईल.

स्थलांतराची कारणे, स्वरूप, समस्या, परिणाम व उपाय इत्यादींच्या दृष्टीने अभ्यास आवश्यक आहे. या बाबतीत आकडेवारी हा मुद्दा महत्त्वाचा आहे. विशेषत: महाराष्ट्राच्या संदर्भातील स्थलांतराची आकडेवारी (म्हणजे टक्केवारी) आर्थिक पाहणी अहवालामधून अद्ययावत करून घ्यायला हवी. यामध्ये स्थलांतरातील सामाजिक घटकांचे उतरत्या क्रमाने प्रमाण, कारणांची उतरत्या क्रमाने टक्केवारी, कोणत्या ठिकाणाहून स्थलांतर होत आहे. त्यांच्या टक्केवारीचा उतरता क्रम ही आकडेवारी महत्त्वाची आहे.

महाराष्ट्राचा आर्थिक भूगोल

महाराष्ट्राचा आर्थिक भूगोल हा पूर्णत: तथ्यात्मक घटक आहे. यामध्ये खनिजे व ऊर्जा स्रोत, महत्त्वाचे पायाभूत उद्योग, महत्त्वाची धरणे/प्रकल्प व महत्त्वाची पर्यटन स्थळे यांचा टेबल फॉरमॉटमध्ये अभ्यास करायचा आहे. टेबलमध्ये सामाविष्ट करायचे मुद्दे पुढीलप्रमाणे स्थान, वैशिष्टे, आर्थिक महत्त्व, असल्यास वर्गीकरण, असल्यास पर्यावरणीय मुद्दे, संबंधित समस्या, कारण, उपाय, असल्यास संबंधित चालू घडामोडी.

धार्मिक, वैद्यकीय, सांस्कृतिक पर्यटन, राखीव उद्याने इत्यादी संकल्पना व्यवस्थित समजून घेणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील सर्व राष्ट्रीय उद्याने, वने माहीत असायला हवीत. भारतातील प्रसिद्ध वने, उद्याने व सद्य:स्थितीत चच्रेत असलेली स्थळे याची माहिती करून घ्यावी. संदर्भ साहित्यातील संबंधित सगळा टेबल पाठ करणे आवश्यक नाही. किल्लेही काही ऐतिहासिक महत्त्वाचे तेवढेच लक्षात घ्यावेत.

कृषीविषयक घटक

कृषीविषयक मूलभूत भौगोलिक व वैज्ञानिक संकल्पना आधीच्या टप्प्यामध्ये समजून घेतलेल्या आहेत. पूर्णपणे कृषीविषयक भाग टेबल फॉरमेटमध्ये अभ्यासता येईल. पीकवाढीसाठी आवश्यक पोषणतत्त्व, त्यांचे महत्त्व, त्याचे स्रोत, अभावामुळे होणारे रोग व अतिपुरवठय़ामुळे होणारे रोग तसेच इतर आनुषंगिक मुद्दय़ांच्या आधारे टेबल तयार करता येईल.

महाराष्ट्रातील कृषी-हवामान विभागांच्या आधारे महाराष्ट्रातील कृषी क्षेत्राचा संकल्पनात्मक आणि तथ्यात्मक अभ्यास एकाच वेळी करणे शक्य आहे. प्रत्येक हवामान विभागातील पर्जन्याचे स्वरूप, मृदेचा प्रकार, महत्त्वाची पिके, जलव्यवस्थापन, सिंचन पद्धती इत्यादींचा अभ्यास स्वरूप, समस्या, कारणे, उपाय या चार पलूंच्या आधारे करावा. समस्यांचा विचार करताना नसíगक स्थान, स्वरूपामुळे निर्माण होणाऱ्या, चुकीच्या पीकपद्धतीमुळे निर्माण होणाऱ्या, खतांच्या वापरामुळे, सिंचन पद्धतीमुळे, औद्योगिक व इतर प्रदूषणांमुळे निर्माण होणाऱ्या समस्यांचा समावेश करणे आवश्यक आहे.

प्रत्येक कृषी हवामान विभागाचा अभ्यास करतानाच महाराष्ट्रातील शेती, कोरडवाहू, जिरायती, सिंचित शेती इत्यादीचा अभ्यास पूर्ण होणार आहे. यामध्ये घटकांचे एकमेकांशी असलेले परस्परसंबंध समजून घेऊन अभ्यास करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाचे दुष्काळ निवारण व इतर कृषी व ग्रामीण विकासासाठीचे उपक्रम, योजना इत्यादी बाबी पेपर ४ मधील अर्थव्यवस्था घटकांशी संलग्न आहेत. त्यामुळे एकत्रित अभ्यास फायद्याचा ठरेल.

शाश्वत शेती, सेंद्रित शेती, जी. एम. बियाणी, सिंचनाचे प्रकार, शेती व पर्यावरण यांचा परस्पर संबंध समजावून घेणे व त्यांचा तर्कशुद्ध वापर करणे आवश्यक आहे.

दूरसंवेदन

दूरसंवेदन हा भौगोलिक-तंत्रज्ञानात्मक घटक आहे. भारतीय दूरसंवेदी उपग्रह, त्यांच्या निर्मितीचे टप्पे, प्रस्तावित नवे उपग्रह या तथ्यात्मक माहितीबरोबरच उपग्रहांच्या कार्यपद्धती, त्यांचा वापर, प्रक्षेपण प्रणाली व त्यांचा उपयोग या संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे.

चालू घडामोडी

चालू घडामोडींपैकी ज्या पूर्णपणे भौगोलिक घटना आहेत त्यांचा नकाशा समोर ठेवून अभ्यास करणे आवश्यक आहे. त्याच वेळी संबंधित मूलभूत संकल्पनाही समजून घ्यायला हव्यात. पूर्णपणे भौगोलिक चालू घडामोडींशिवाय पर्यावरण संबंधी चालू घडामोडींमध्ये त्यांचा भौगोलिक पैलू महत्त्वाचा असतो.

कृषीविषयक चालू घडामोडींमध्ये जी. एम. बियाणी, नव्या पीक पद्धती, नवे वाण इत्यादींचा अभ्यास पेपर ४ शीही संबंधित आहे. त्यामुळे गांभीर्याने करणे आवश्यक आहे.

दूरसंवेदन क्षेत्रातील चालू घडामोडी इंडिया ईयर बुक व इंटरनेटवरून पाहाव्या लागतील.

पेपर ४ मधील आपत्ती व्यवस्थापन हा चालू घडामोडींचा भाग नसíगक आपत्तींच्या अनुषंगाने भूगोलाच्या अभ्यासात समाविष्ट करायला हवा.


Top