एमपीएससी मंत्र : दुय्यम सेवा पदनिहाय पेपर सामायिक घटकांची तयारी

MPSC _psi sti aso  Preparation Of Secondary Service Designated Paper Components Abn 97

1535   20-Jul-2019, Sat

दुय्यम सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षेचा निकाल तिन्ही पदांच्या उपलब्ध संख्येनुसार स्वतंत्रपणे जाहीर होतो. मुख्य परीक्षेतील पेपर एक या तिन्ही पदांसाठी संयुक्त असतो तर पेपर दोन हा पदनिहाय स्वतंत्र. बहुतांश उमेदवारांनी तिन्ही पदांसाठी अर्ज केलेला असतोच व ते गृहीत धरूनच पदनिहाय पेपर हे थोडय़ा कालावधीनंतर होतात.

पदनिहाय स्वतंत्र पेपरमध्येही जवळपास ३०टक्के अभ्यासक्रम हा सामायिक आहे. या सामायिक घटकांची तयारी एकत्रितपणे केल्यास स्वतंत्र अभ्यासक्रमांसाठी जास्त वेळ उपलब्ध होतो. या लेखामध्ये सामायिक अभ्यासक्रमाच्या इतिहास घटकाच्या तयारीबाबत चर्चा करण्यात येत आहे. तिन्ही पदांसाठी पेपर दोनमध्ये विहित केलेला इतिहास घटकाचा अभ्यासक्रम पुढीलप्रमाणे आहे

महाराष्ट्राचा इतिहास – सामाजिक व आर्थिक जागृती (१८८५ – १९४७) महत्त्वाच्या व्यक्तींचे काम, स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील सामाजिक जागृतीतील वर्तमानपत्रे व शिक्षणाचा परिणाम/भाग, स्वातंत्र्यपूर्व काळातील समकालीन चळवळी, राष्ट्रीय चळवळी

विहित अभ्यासक्रमाचे बारकाईने विश्लेषण करून मगच अभ्यास सुरू करणे आवश्यक आहे. अन्यथा निरुपयोगी बाबींचा अभ्यास करत बसून वेळ वाया जाण्याची शक्यता नाकारता येणार नाही. सन १८८५पासूनचा आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास ही या घटकाची आऊटलाइन आहे. या चौकटीमध्ये राहूनच या घटकाची तयारी करायला हवी. केवळ सामाजिक जागृती, राष्ट्रीय चळवळी हे मुद्दे पूर्णपणे राष्ट्रीय परीप्रेक्ष्यातून पाहावे आणि इतर मुद्दय़ांची तयारी महाराष्ट्राच्या सीमेत राहून करावी हेच आयोगाला अपेक्षित आहे. अभ्यासक्रमामध्ये स्वातंत्र्यपूर्व महाराष्ट्राचा इतिहास असा स्पष्ट उल्लेख असल्याने आधुनिक भारताच्या इतिहासातील महाराष्ट्राशी आणि महाराष्ट्रातील व्यक्ती, घटना आणि संस्था/संघटनांशी संबंधित बाबींवर जास्त प्रश्न विचारले जाणे गृहीत धरायला हवे. उदाहरणार्थ समकालीन चळवळींचा अभ्यास करताना बंगालमधील तिभागा आंदोलनापेक्षा महाराष्ट्रातील शेतकरी / आदिवासींचे उठाव या मुद्दय़ांवर भर असणे आवश्यक आहे. हे लक्षात घेऊन इतिहासाचा अभ्यास पुढीलप्रमाणे करता येईल. –

सामाजिक जागृतीमध्ये सामाजिक सुधारणा चळवळी, सुधारक, त्यांचे कार्य, मागण्या, विरोध, भूमिका, ब्रिटिशांचे सामाजिक सुधारणांचे प्रयत्न या बाबी समजून घ्याव्यात. यामध्ये ठळक राष्ट्रीय सुधारक, संस्था, ब्रिटिशांचे प्रयत्न या बाबींचा आढावा आवश्यक आहे.

आर्थिक जागृतीमध्ये शेतकरी, आदिवासी, कष्टकरी जनता, कामगार यांच्या संघटना, उठाव, त्याची कारणे व परिणाम यांचा आढावा घ्यावा. त्याचबरोबर ब्रिटिशांच्या आर्थिक पिळवणुकीबाबतचे सिद्धांत, ते मांडणारे भारतातील सर्व अभ्यासक यांचाही अभ्यास आवश्यक आहे.

वर्तमानपत्रे, त्यांचे संस्थापक, संपादक, ब्रीदवाक्य, भाषा, प्रकाशनाचा काळ, ठिकाण, प्रसिद्ध लेख, लेखक, सामायिक व राजकीय भूमिका, समकालीन ब्रिटिश राज्यकत्रे, झाली असल्यास कार्यवाहीचे स्वरूप, इतर आनुषंगिक माहिती या मुद्दय़ांच्या अनुषंगाने अभ्यासावीत.

स्वातंत्र्यपूर्व काळातील शिक्षणाच्या प्रसाराचे प्रयत्न, महिला व मागासवर्गीयांच्या शिक्षणासाठीचे प्रयत्न, माध्यम व शिक्षणाच्या स्वरूपाविषयी समाजसुधारकांचे विचार, ब्रिटिशांनी स्थापन केलेले आयोग व त्यांच्या शिफारशी, ब्रिटिशांची भूमिका, स्वदेशी शैक्षणिक संस्था, विद्यापीठे व त्यांचे योगदान, संस्थापक, त्यांची काय्रे हे मुद्दे अभ्यासावेत.

महत्त्वाच्या व्यक्तींमध्ये राजकीय व सामाजिकच नाही तर सांस्कृतिक योगदान देणाऱ्या व्यक्तींचा समावेश आहे. या व्यक्तींचा अभ्यास त्यांचे कार्यक्षेत्र, कालावधी, महत्त्वाची उद्धरणे, स्थापन संस्था, कार्य, पुस्तके, असल्यास नियतकालिके, महत्त्वाच्या घटना, महत्त्वाची वैयक्तिक माहिती, असल्यास ब्रिटिशांशी संघर्षांचे स्वरूप, परिणाम यांचा आढावा घ्यावा.

राष्ट्रीय चळवळी अभ्यासताना महाराष्ट्राचा राजकीय इतिहास भारताच्याच इतिहासाचा भाग म्हणून अभ्यासणे आवश्यक आहे. सन १८८५मधील काँग्रेसच्या स्थापनेपासून स्वातंत्र्यापर्यंत मुख्य प्रवाहातील संघर्षांचा अभ्यास आवश्यक आहे. मवाळ, जहाल कालखंड, गांधीयुगातील तीन महत्त्वाची आंदोलने, इतर महत्त्वाचे राजकीय पक्ष व त्यांची भूमिका आणि वाटचाल हा अभ्यासाचा गाभा ठेवायला हवा. याच वेळी महाराष्ट्रातील आणि इतर ठिकाणच्या महत्त्वाच्या राजकीय घडामोडी व त्यामध्ये सहभागी नेते, संघटना यांचे योगदान, त्याचा मुख्य प्रवाहातील संघर्षांवर परिणाम यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

समकालीन चळवळींमध्ये जहाल कालखंडाशी समांतर क्रांतिकारी चळवळींचा थोडक्यात आढावा घ्यावा. दुसऱ्या कालखंडामध्ये महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळ जास्त विस्तृत असल्याने तिचा बारकाईने आढावा घ्यावा. महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी संघटना, त्यांचे कार्य, नेते, संघर्षांचे स्वरूप, नेत्यांचे लेखन, प्रसिद्ध उद्धरणे, महत्त्वाच्या घटना यांचा बारकाईने आढावा घ्यावा. त्याचबरोबर आर्थिक जागृतीच्या अनुषंगाने अभ्यासलेल्या समांतर चळवळीतील ब्रिटिशविरोधी भूमिकाही समजून घ्यावी.

एमपीएससी : दुय्यम सेवा मुख्य परीक्षा

mpsc-exam-2019-mpsc-exam-preparation-tips-mpsc-exam-useful-tips-zws-70-1932417/

1306   17-Jul-2019, Wed

दुय्यम सेवा मुख्य परीक्षा संयुक्त पेपर १च्या तयारीबाबत मागील लेखामध्ये चर्चा करण्यात आली. पेपर दोन प्रत्येक पदासाठी स्वतंत्र असला तरी त्यामध्ये सामान्य क्षमता चाचणी हा घटक समान आहे. सामान्य क्षमता चाचणी या घटकाचा आयोगाने विहित केलेला अभ्यासक्रम पुढीलप्रमाणे-

बुद्धिमत्ता चाचणी

महाराष्ट्राचा इतिहास – सामाजिक व आर्थिक जागृती (१८८५ ते १९४७), महत्त्वाच्या व्यक्तींचे काम, स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील सामाजिक जागृतीतील वर्तमानपत्रे व शिक्षणाचा परीणाम/भाग, स्वातंत्र्यपूर्व काळातील समकालीन चळवळी, राष्ट्रीय चळवळी.

महाराष्ट्राचा भूगोल – महाराष्ट्राचा रचनात्मक भूगोल, मुख्य रचनात्मक विभाग, हवामान, पर्जन्यमान व तापमान, पर्जन्यातील विभागवार बदल, नद्या, पर्वत व डोंगर, राजकीय विभाग, प्रशासकीय विभाग, नैसर्गिक संपत्ती – वने व खनिजे, मानवी व सामाजिक भूगोल – लोकसंख्या, Migration of Population व त्याचे Source आणि destination वरील परिणाम, ग्रामीण वस्त्या व तांडे, झोपडपट्टय़ा व त्यांचे पुनर्वसन.

भारतीय राज्यघटना – घटना कशी तयार झाली आणि घटनेच्या प्रस्तावनेमागची भूमिका व तत्त्वे, घटनेची महत्त्वाची कलमे / ठळक वैशिष्टय़े, केंद्र व राज्य संबंध, निधर्मी राज्य, मूलभूत हक्क व कर्तव्ये, राज्याच्या धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे – शिक्षण, युनिफॉर्म सिव्हिल कोड, स्वतंत्र न्यायपालिका (तिन्ही पदांसाठी).

राज्यपाल, मुख्यमंत्री व मंत्रिमंडळाची भूमिका, अधिकार व कार्य, राज्य विधि मंडळ – विधानसभा, विधान परिषद व त्यांचे सदस्य, अधिकार, कार्य व भूमिका, विधि समित्या. (केवळ ASO व  STI साठी)

पेपर दोनमधील या पदांच्या कर्तव्यासाठी आवश्यक असलेल्या ज्ञानावर आधारित प्रत्येक पदासाठी वेगळ्याने विहित केलेला अभ्यासक्रम पुढीलप्रमाणे-

सहायक कक्ष अधिकारी

राजकीय यंत्रणा (शासनाची रचना, अधिकार व कार्ये), केंद्र सरकार, केंद्रीय विधिमंडळ आणि राज्य सरकार व प्रशासन (महाराष्ट्राचा विशेष संदर्भ).

जिल्हा प्रशासन, ग्रामीण आणि नागरी स्थानिक शासन

न्यायमंडळ – न्यायमंडळाची रचना, एकात्मिक न्याय मंडळ – कार्ये, सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालयाची भूमिका व अधिकार, दुय्यम न्यायालये – लोकपाल, लोकायुक्त आणि लोक न्यायालय, सांविधानिक आदेशाचे रक्षण करणारे न्यायमंडळ, न्यायालयीन सक्रियता, जनहित याचिका.

नियोजन प्रक्रिया – प्रकार, भारताच्या पहिल्या ते दहाव्या पंचवार्षिक योजनेचा आढावा, मूल्यांकन, सामाजिक व आर्थिक विकासाचे निर्देश फलक, राज्य आणि स्थानिक पातळीवरील नियोजन, विकेंद्रीकरण, ७३वी व ७४वी घटनादुरुस्ती, भारतीय अर्थव्यवस्था, क्षेत्रीय विकासाचा कल व सेवा क्षेत्राची रूपरेखा, भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या समोरील आव्हाने, गरिबी, बेरोजगारी आणि प्रादेशिक असमतोल.

राज्य कर निरीक्षक -नियोजन प्रक्रिया, प्रकार, भारताच्या पहिल्या ते दहाव्या पंचवार्षिक योजनेचा आढावा, मूल्यांकन, सामाजिक व आर्थिक विकासाचे निर्देश फलक, राज्य आणि स्थानिक पातळीवरील नियोजन, विकेंद्रीकरण, ७३वी व ७४वी घटनादुरुस्ती, भारतीय अर्थव्यवस्था, क्षेत्रीय विकासाचा कल व सेवा क्षेत्राची रूपरेखा, भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या समोरील आव्हाने, गरिबी, बेरोजगारी आणि प्रादेशिक असमतोल.

शहरी व ग्रामीण भागातील पायाभूत सुविधांचा विकास – पायाभूत सुविधांचे महत्त्व आणि गरज, सामाजिक व आर्थिक पायाभूत सुविधांचा विकास आणि वाढ जसे ऊर्जा, पाणीपुरवठा, मलनिसारण, गृह, परिवहन (रस्ते, बंदर इत्यादी), दळणवळण (पोस्ट, तार व दूरसंचार), रेडिओ, टीव्ही, इंटरनेट क्रायसिस, भारतातील इन्फ्रास्ट्रक्चरचे प्रश्न व यासंबंधीचे धोरण व त्यावरील पर्याय; खासगी व सार्वजनिक क्षेत्रातील भागीदारी, एफ. डी. आय. आणि इन्फ्रास्ट्रक्चर डेव्हलपमेंट, इन्फ्रास्ट्रक्चर विकासाचे खासगीकरण, राज्य व केंद्र सरकारचे इन्फ्रास्ट्रक्चर विकासाचे धोरण, ग्रामीण व शहरी भागातील परिवहन व गृह याविषयीचे प्रश्न व त्यावरील केंद्र व राज्य सरकारचे कार्यक्रम व उपक्रमशीलता.

आर्थिक सुधारणा व कायदे – पाश्र्वभूमी, उदारीकरण, खासगीकरण, जागतिकीकरण संकल्पना व त्याचा अर्थ आणि व्याप्ती, मर्यादा, केंद्र व राज्य स्तरावरील आर्थिक सुधारणा, हळड तरतुदी आणि सुधारणा आणि त्याचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवरील अपेक्षित परिणाम, प्रश्न व समस्या, GST, , विक्रीकर, VAT, WTO इत्यादीशी संबंधित कायदे व नियम.

आंतरराष्ट्रीय व्यापार व आंतरराष्ट्रीय भांडवल चळवळ जागतिकीकरणाच्या युगातील सूत्र व काल, वाढ, रचना आणि भारताच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची दिशा, भारतीय आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे धोरण, निर्यातीतील वाढ, WTO आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार विदेशी भांडवलाचा अंत:प्रवाह, रचना व वढ FDI व्यापार, बहुआंतरराष्ट्रीय भांडवल पुरविणाऱ्या संस्था, कटा जागतिक बँक, DA इंटरनॅशनल क्रेडिट रेटिंग.

सार्वजनिक वित्त व्यवस्था महसुलाचे साधन, टॅक्स, नॉन टॅक्स, भारतातील केंद्र व राज्यातील सार्वजनिक ऋण, केंद्र व राज्याची सार्वजनिक खर्च वाढ, सार्वजनिक खर्च सुधारणा कामावर आधारित अर्थसंकल्प, शून्याधारित अर्थसंकल्प, भारतातील करसुधारणा आढावा, राज्य पातळीवरील करसुधारणा, VAT सार्वजनिक ऋणवाढ, रचना आणि भार, राज्याची कर्जबाजारीपणाची केंद्राला समस्या, राजकोषीय तूट, संकल्पना, तुटीचे नियंत्रण, केंद्र, राज्य व रिझव्‍‌र्ह बँकेचे उपक्रम, भारतातील राजकोषीय सुधारणा, केंद्र व राज्यस्तरावरील आढावा.

पोलीस उपनिरीक्षक

मानवी हक्क व जबाबदाऱ्या संकल्पना आंतरराष्ट्रीय मानवी हक्क मानक, त्या संदर्भातील भारतीय राज्यघटनेतील तरतूद, भारतातील मानवी हक्क व जबाबदाऱ्या यंत्रणेची अंमलबजावणी व संरक्षण, भारतातील मानवी हक्क चळवळ, मानवी हक्कापासून वंचित राहण्याच्या समस्या, गरिबी, निरक्षरता, बेकारी, सामाजिक व सांस्कृतिक धार्मिक कुप्रथा यासारख्या अडचणी. (हिंसाचार, भ्रष्टाचार, दहशतवाद, कामगारांचे शोषण, संरक्षित गुन्हेगारी) लोकशाही व्यवस्थेतील एकमेकांचे हक्क आणि मानवी प्रतिष्ठा व एकतेचा आदर करण्यासंबंधी प्रशिक्षणाची गरज व महत्त्व, नागरी हक्क संरक्षण अधिनियम १९५५; मानवी हक्क संरक्षण अधिनियम, १९९३; कौटुंबिक हिंसाचारापासून महिलांचे संरक्षण अधिनियम, २००५; अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती (अत्याचारास प्रतिबंध)अधिनियम, १९८९,  हुंडाबंदी अधिनियम, १९६१; महात्मा गांधी तंटामुक्ती अभियान महाराष्ट्र पोलीस अधिनियम, १९५१, भारतीय दंड संहिता, १८६०, फौजदारी प्रक्रिया संहिता, १९७३, भारतीय पुरावा अधिनियम, १८७२.

वनसेवा पूर्व परीक्षा

forest-service-pre-examination-1886970/

19732   05-May-2019, Sun

वनसेवा पूर्व परीक्षेच्या भाषाविषयक घटकांच्या तयारीबाबत मागील लेखामध्ये चर्चा करण्यात आली. पूर्व परीक्षेच्या अभ्यासक्रमामध्ये सामान्य अध्ययन या घटकामध्ये राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या चालू घडामोडी आणि सामान्य बुद्धिमत्ता चाचणी हे दोन उपघटक समाविष्ट आहेत. यातील चालू घडामोडी घटकाचे विश्लेषण आणि त्या आधारे तयारीबाबतची चर्चा या लेखामध्ये करण्यात येत आहे.

प्रश्न – अरुणाचल प्रदेशामध्ये घडलेल्या घटनांच्या संदर्भात पुढील विधानांचा विचार करा.

विधान (A) राज्यपालांनी केलेली राष्ट्रपती राजवटीची शिफारस न्यायालयीन चिकित्सेच्या कक्षेत येत नाही.

विधान (R) राज्यघटनेच्या कलम ३६१नुसार राज्यपालांनी त्यांच्या कार्यकक्षेत राहून केलेल्या कृतीस कायदेशीर कारवाईपासून संरक्षण देण्यात आले आहे.

१)   (R) हा (A) चा योग्य खुलासा आहे.

२)   (A) हा (R) चा योग्य खुलासा आहे.

३)   (A) अयोग्य असून (R) योग्य आहे.

४)   (R) अयोग्य असून (A) योग्य आहे.

प्रश्न –

a सर्व समावेशक विकास निर्देशांक अहवाल २०१८ नुसार भारताचा ६२ वा क्रमांक आहे.

b हा अहवाल जागतिक बँकेने बनवला आहे.

c वृद्धी आणि विकास, सर्वसमावेशकता आणि आंतरपिढीतील समता हे या निर्देशांकाचे तीन मापदंड आहेत.

वरीलपकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त?

१) a, b आणि c

२) a आणि c

३) फक्त a

४) b आणि c

प्रश्न – इंटरपोलबाबत खालीलपकी कोणते विधान / विधाने बरोबर आहे/त?

अ.   १९१९मध्ये स्थापन झालेली इंटरपोल ही सर्वात मोठी आंतरराष्ट्रीय संघटना आहे.

ब.   नोव्हेंबर २०१६मध्ये मेंग होन्गवाई यांची इंटरपोलच्या अध्यक्षपदी निवड झाली आहे.

क.   इंटरपोलचे मुख्यालय न्यूयॉर्क (अमेरिका) येथे आहे.

१) अ आणि ब       २) फक्त ब

३) अ आणि क      ४) वरीलपकी सर्व

प्रश्न –

अ.   फिंगर प्रिन्टंकरिता जागतिक स्तरावरील प्रगत तंत्रज्ञान अ‍ॅम्बिस महाराष्ट्रात प्रथमच राबविण्यात येत आहे.

ब.   या तंत्रज्ञानाचा वापर करणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य आहे.

वरीलपकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

१) अ बरोबर

२) ब बरोबर

३) दोन्ही चूक

४) दोन्ही बरोबर

प्रश्न – २०१८-१९च्या अर्थसंकल्पानुसार २०२२पर्यंत एकलव्य आदर्श निवासी शाळा स्थापन करण्यात येणार आहे. याबाबत खालील विधाने विचारात घ्या.

अ.   केवळ अनुसूचित जमातींसाठी स्थापन करण्यात येणार आहेत.

ब.   ५० टक्केपेक्षा जास्त लोकसंख्या अनुसूचित जमातींची असलेल्या प्रत्येक गटामध्ये स्थापन करण्यात येणार आहेत.

क.   किमान २०,००० आदिवासी असतील अशा गटांमध्ये स्थापन करण्यात येणार आहेत.

१) अ आणि ब बरोबर

२) अ आणि क बरोबर

३) अ, ब, क बरोबर

४) केवळ अ बरोबर

वरील प्रातिनिधिक प्रश्नांवरून पुढील बाबी समजून घेणे आवश्यक आहे.

शासकीय योजना, आंतरराष्ट्रीय संस्था / संघटना, चालू घडामोडींबाबतची घटनात्मक/ कायदेशीर बाजू / तरतूद, संरक्षणविषयक  पारंपरिक व चालू घडामोडी, आयोग / समित्या, पायाभूत सुविधांचे प्रकल्प यांबाबत किमान एक प्रश्न विचारण्यात आलेला आहे.

याशिवाय चच्रेत असलेले पुरस्कार, क्रीडा स्पर्धामधील विजेते, व्यक्तिमत्त्वे, नियुक्त्या, पुस्तके, भारताचे द्विपक्षीय संबंध आणि आंतरराष्ट्रीय संघटनांमधील भूमिका, महत्त्वाचे निर्देशांक व अहवाल, शासकीय धोरणे व निर्णय, नव्याने स्थापन होणाऱ्या राष्ट्रीय / आंतरराष्ट्रीय संस्था, केंदीय अर्थसंकल्पातील तरतुदी यांवरही प्रश्न विचारण्याचे प्रमाण जास्त आहे.

याव्यतिरिक्त काही संकीर्ण प्रकारच्या पण चच्रेमध्ये असलेल्या मुद्दय़ांवरही प्रश्न विचारलेले आहेत. उदाहरणार्थ शबरीमला मंदिर.

चालू घडामोडींवरील प्रश्न हे सर्वसाधारणपणे मागील आठ महिन्यांपर्यंतच्या घडामोडींवर प्रश्न विचारलेले दिसून येतात.

हे प्रश्न सरळसोट एका शब्दात / एका पर्यायात उत्तर शोधण्याच्या प्रकारचे नसून बहुविधानी आहेत.

एखाद्या घडामोडीबाबत पारंपरिक, कायदेशीर पलू, इतर महत्त्वाची आनुषंगिक माहिती, संबंधित ठळक मुद्दे अशा विस्तृत मुद्दय़ांचा प्रश्नामध्ये समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे प्रश्नातील मुद्दय़ांच्या अनुषंगाने संबंधित जास्तीत जास्त माहिती करून घेणे आणि ती बारकाईने लक्षात ठेवणे हे प्रश्न सोडविण्यासाठी आवश्यक आहे.

वरील विश्लेषणाच्या आधारे तयारी कशा प्रकारे करता येईल त्याबाबत पुढील लेखामध्ये चर्चा करण्यात येईल.

पूर्व परीक्षेनंतर..

article-about-after-the-mpsc-pre-exam-1843984/

9502   21-Mar-2019, Thu

राज्यसेवा पूर्व परीक्षा १७ फेब्रुवारी रोजी पार पडली. उमेदवारांनी विश्लेषण केले असेल, आडाखे बांधले असतील, कमी महत्त्वाचे, अति महत्त्वाचे असे ठरवून अभ्यास केला असेल. पण जेव्हा प्रत्यक्ष प्रश्नपत्रिका हातात येते, तेव्हा लक्षात येते की, आयोगाची प्रश्नपत्रिका आपल्या अंदाजाच्या एक तर दोन पावले पुढे आहे किंवा दोन पावले मागे आहे. उमेदवार आणि आयोग एकाच पातळीवरून चालत आहेत असा अनुभव एक तर फार कमी वेळा किंवा फार कमी प्रश्नांबाबत येतो.

कधी मागे, कधी पुढे तर कधी बरोबर या अनुभवालाच परीक्षा म्हणतात. उमेदवारांचे कर्तव्य अभ्यास करून परीक्षा देणे आणि आयोगाची जबाबदारी परीक्षा घेणे. राज्यसेवा पूर्व परीक्षेचा पेपर काहींना अवघड तर काहींना सोपा गेला असेल. मात्र कट ऑफ, नवीन मराठा आरक्षणाचा त्यावर होऊ शकणारा परिणाम याबाबत जास्त चर्चा न करता पुढची तयारी सुरू झाली पाहिजे.

परीक्षा देणाऱ्या लाखो उमेदवारांत मोठी संख्या नव्या म्हणजे पहिल्यांदा परीक्षा देणाऱ्या उमेदवारांची असते. दोन्ही पेपर अवघड गेले असतील, केलेल्या अभ्यासापेक्षा वेगळाच पेपर होता अशी भावना झाली असेल तर अशा उमेदवारांनी अपेक्षाभंगाचे ओझे वाहून घेण्याचे कारण नाही. पहिल्या परीक्षेच्या अनुभवाला सर्वानाच सामोरे जावे लागते. कधी ना कधी प्रत्येकानेच पहिली परीक्षा दिलेली असते. या नराश्य अनुभवातून सगळेच गेलेले असतात. अनुभवातून गेलेले असण्यापेक्षा अनुभवातून शिकलेले असणे महत्त्वाचे. कारण असे उमेदवारच पुढे यशस्वी झालेले असतात.

पहिलाच प्रयत्न असणाऱ्या उमेदवारांनी नव्या उमेदीने तयारी सुरू केली पाहिजे. सर्वप्रथम हे समजून घ्या की परीक्षेच्या तयारीसाठी गांभीर्य आवश्यक आहे.

पूर्व – मुख्य – मुलाखत या अशा परीक्षा प्रक्रियेसाठी एक वर्षांचा कालावधी लागतो. परीक्षेपूर्वी तयारीसाठी किमान सहा महिने दिले तरी एका प्रयत्नासाठी दीड वर्ष, दोन प्रयत्नांसाठी अडीच वष्रे असा कालावधी द्यावा लागतो. वरवरचा अभ्यास, मोजके गाइड्स किंवा रेडीमेड नोट्स असा अभ्यास उपयुक्त नाही. त्यासाठी मूलभूत पुस्तकांपासून अभ्यास करावा लागेल. जाणकारांचे मार्गदर्शन घ्यावे लागेल. तरच तुमच्या तयारीला दिशा मिळेल. नव्या उमेदवारांची तयारीची सुरुवात मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासापासून झाली पाहिजे.

जुने उमेदवार ज्यांनी यापूर्वी एक-दोन वेळा परीक्षा दिल्या आहेत अशा उमेदवारांनी जास्त वेळ पूर्व परीक्षेनंतरच्या रोमॉंटीसिझममध्ये न अडकता तात्काळ मुख्य परीक्षेची तयारी सुरू  केली पाहिजे. नव्या आणि जुन्या उमेदवारांसाठी कॉमन मिनिमम प्रोग्राम मुख्य परीक्षेची तयारी हाच असला पाहिजे.

निकालाची चिंता न करता आपण मुख्य परीक्षेसाठी पात्र ठरणारच आहोत असे गृहीत धरून मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासाला सुरुवात करायला हवी. ज्यामुळे पूर्व परीक्षेत यशाने हुलकावणी दिली तरी, मधला काळ मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासासाठी वापरल्याने पुढच्या प्रयत्नांची आणि इतर स्पर्धा परीक्षांसाठीची तयारी सुरक्षित होते व स्पध्रेत आपली दावेदारीसुद्धा! स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीचे काही अतिरिक्त नियम आहेत. त्यापकी हा महत्त्वाचा नियम आहे, आयोगाच्या वेळापत्रकानुसार आपल्या अभ्यासाचे वेळापत्रक नेहमी गतिशील ठेवायला हवे. राज्य लोकसेवा आयोगाच्या प्रसिद्ध झालेल्या परीक्षांच्या अंदाजित वेळापत्रकात बदल होऊ शकतो. पण म्हणून ‘जेव्हा होईल तेव्हा बघू’ असे धोरण आपल्या वेळापत्रकाचा भाग कधीच असू नये.

काही उमेदवार इतर स्पर्धा परीक्षाही देणार असतील. किंबहुना त्यांनी त्या द्यायलाच हव्यात असा आम्ही नेहमीच सल्ला देतो. या परीक्षांचे अद्ययावत वेळापत्रक अभ्यासाच्या नियोजनासाठी देत आहोत.

हे वेळापत्रक आणि तुम्ही देणार असलेल्या परीक्षा यांचा व्यवस्थित अभ्यास करून पुढचे वेळापत्रक आखून घ्यावे. या सर्व परीक्षांच्या अभ्यासक्रमामध्ये कॉमन असणाऱ्या मुद्दय़ांची

(उदा. भारताची राज्यघटना) तयारी एकत्रितपणे आधी करावी. त्यानंतर त्या त्या परीक्षेच्या वेळेप्रमाणे विशिष्ट घटक विषयांची उजळणी करता येईल.

तेव्हा राज्यसेवा पूर्व परीक्षेच्या मूडमधून बाहेर येऊन या परीक्षांची तयारी सुरू झाली पाहिजे. पुढील परीक्षांसाठी सर्वाना शुभेच्छा!

महाराष्ट्र दुय्यम सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा २४ मार्च

महाराष्ट्र दुय्यम सेवा मुख्य परीक्षा संयुक्त पेपर (पेपर क्र. १) २८ जुलै

पोलीस उपनिरीक्षक मुख्य परीक्षा  (पेपर क्र. २) ४ ऑगस्ट

राज्य कर निरीक्षक (पेपर क्र. २) ११ ऑगस्ट

सहायक कक्ष अधिकारी मुख्य परीक्षा (पेपर क्र. २) २५ऑगस्ट

सहायक मोटर वाहन निरीक्षक पूर्व परीक्षा २८ एप्रिल

सहायक मोटर वाहन निरीक्षक मुख्य परीक्षा  १ सप्टेंबर

महाराष्ट्र कृषी सेवा पूर्व परीक्षा १९ मे

महाराष्ट्र कृषी सेवा मुख्य परीक्षा २९ सप्टेंबर

महाराष्ट्र गट क सेवा पूर्व परीक्षा १६ मे

महाराष्ट्र गट क सेवा मुख्य परीक्षा संयुक्त पेपर (पेपर क्र. १) ६ ऑक्टोबर

लिपिक टंकलेखक मुख्य परीक्षा  (पेपर क्र. २) १३ ऑक्टोबर

दुय्यम निरीक्षक, राज्य उत्पादन शुल्क  (पेपर क्र. २) २० ऑक्टोबर

कर सहायक मुख्य परीक्षा (पेपर क्र. २) ४ नोव्हेंबर

महाराष्ट्र वन सेवा पूर्व परीक्षा २६ मे

महाराष्ट्र वन सेवा मुख्य परीक्षा १५ सप्टेंबर

महाराष्ट्र अभियांत्रिकी सेवा पूर्व परीक्षा २६ जून

महाराष्ट्र अभियांत्रिकी सेवा मुख्य परीक्षा

महाराष्ट्र अभियांत्रिकी सेवा मुख्य परीक्षा (यांत्रिकी )   २ नोव्हेंबर

महाराष्ट्र अभियांत्रिकी सेवा मुख्य परीक्षा (यांत्रिकी/ विद्युत) ९ डिसेंबर

महाराष्ट्र अभियांत्रिकी सेवा मुख्य परीक्षा (विद्युत) २४ नोव्हेंबर

महाराष्ट्र अभियांत्रिकी सेवा मुख्य परीक्षा (स्थापत्य) २४ नोव्हेंबर

दुय्यम सेवा पूर्व परीक्षा चालू घडामोडी

mpsc-exam-2019-mpsc-exam-preparation-tips-mpsc-study-tips

3907   20-Mar-2019, Wed

दुय्यम सेवा पूर्व परीक्षा मार्च २०१९ मध्ये होत आहे. दिलेल्या अभ्यासक्रमातील वेगवेगळ्या घटकांच्या तयारीबाबत या लेखापासून चर्चा करण्यात येत आहे. अभ्यासक्रमामध्ये सर्वप्रथम चालू घडामोडी हा घटक नमूद करण्यात आला आहे. उमेदवारांना घटकविषयांचे पारंपरिक ज्ञान असणे आवश्यक आहे.

सोबतच त्या विषयाची समजही हवीच. परंतु यापुढे जाऊन त्यांना आपल्या परिवेशाबाबत अद्ययावत माहिती असणे आणि तिच्याबाबत त्यांनी जागरूक असणेही आयोगाला अपेक्षित आहे. त्या दृष्टीने चालू घडामोडी हा घटक म्हटले तर वेगळा आणि म्हटले तर इतर घटक विषयांचा संदर्भ असा विचारात घेता येतो. या घटकाबाबत प्रश्नपत्रिकांच्या विश्लेषणातून पुढील मुद्दे लक्षात येतात.

चालू घडामोडींचे जागतिक आणि भारतीय असे ढोबळ वर्गीकरण केलेले असले तरी या घटकांमध्ये बऱ्यापैकी व्यापक बाबी समाविष्ट होतात, त्या पुढीलप्रमाणे

जागतिक चालू घडामोडी

यामध्ये क्रीडा, पुरस्कार, संमेलने, विज्ञान, व्यक्तीविशेष याबाबत आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील महत्त्वाच्या बाबी येतात.

विश्वचषक, ऑलिम्पिक, आशियाई स्पर्धा, इतर महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा, त्यातील विक्रम, भारत / महाराष्ट्र यांची कामगिरी यांचा आढावा घ्यायला हवा.

साहित्य क्षेत्रातील आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार, चच्रेतील महत्त्वाची पुस्तके व त्यांचे लेखक, चच्रेतील लेखकांबाबतच्या महत्त्वाच्या बाबी पाहाव्यात.

चित्रपट, संगीत, पत्रकारिता, प्रशासन, संशोधन, शैक्षणिक क्षेत्रातील पुरस्कारप्राप्त व्यक्ती माहीत असाव्यात. भारतातील व्यक्तींना हे पुरस्कार मिळाले असल्यास त्यांच्या बाबतची अतिरिक्त माहिती असणे आवश्यक आहे.

नैसर्गिक आपत्ती, वैशिष्टय़पूर्ण भौगोलिक / खगोलशास्त्रीय / लक्षणीय पर्यावरणीय घटना यांबाबत मूलभूत व संकल्पनात्मक माहिती करून घ्यावी.

खगोलशास्त्रीय शोध, वैज्ञानिक शोध, तंत्रज्ञानविषयक अद्ययावत माहिती, भारताचा सहभाग असलेले महत्त्वाचे आंतरराष्ट्रीय प्रकल्प यांचा आढावा घ्यावा.

महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय संघटना, परिषदा त्यांमधील भारताची भूमिका, झालेले ठराव / निर्णय व इतर महत्त्वाच्या घडामोडींचा आढावा घ्यावा.

भारतातील चालू घडामोडी

राष्ट्रीय स्तरावरील क्रीडा स्पर्धा, त्यातील विजेते, महाराष्ट्राची कामगिरी यांचा आढावा घ्यायला हवा.

राष्ट्रीय स्तरावरील साहित्य, चित्रपट, संगीत, पत्रकारिता, प्रशासन, शैक्षणिक क्षेत्रातील पुरस्कार तसेच पद्म पुरस्कार, शौर्य पुरस्कारप्राप्त व्यक्ती माहीत असाव्यात.

महाराष्ट्र शासनाचे विविध पुरस्कार, राज्य स्तरावरील महत्त्वाची संमेलने यांची माहिती असायला हवी.

चच्रेतील व्यक्ती, त्यांचे कार्यक्षेत्र, नियुक्त्या, निवड, बढती यांचा आढावा घ्यायला हवा.

सामान्य अध्ययन घटकांशी संबंधित चालू घडामोडी

यामध्ये भारताचे द्विपक्षीय तसेच संघटना सदस्य म्हणून आंतरराष्ट्रीय संबंध, निवडणुका, नवीन विधेयके, धोरणे, कायदे या राजयव्यवस्था घटकाशी संबंधित बाबी पाहायला हव्यात.

नैसर्गिक आपत्ती, वैशिष्टय़पूर्ण भौगोलिक घटना, त्यांची वैशिष्टय़े समजून घ्यावीत.

आर्थिक विकास दर, वेगवेगळे आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय निर्देशांक, जनगणना, बँक दर, जीएसटी, आर्थिक क्षेत्रातील नवे निर्णय, जीडीपी, जीएनपी यांची अद्ययावत माहिती असायला हवी.

विविध शासकीय योजना, त्यांच्या तरतुदी, लाभार्थी यांचा आढावा घ्यायला हवा.

सामान्य ज्ञान स्वरूपाची माहिती

खेळांचे नियम, लोकपरंपरा, सर्वात मोठे / लहान भौगोलिक क्षेत्र, शहरांची उपनावे, प्रसिद्ध व्यक्तींची अवतरणे अशासारखे मुद्दे विचारले जाऊ शकतात.

संदर्भ साहित्य

अभ्यासासाठी विभागणी केली तरी प्रश्नांचे नेमके स्वरूप समजण्यासाठी मागील वर्षांच्या प्रश्नप्रत्रिका अभ्यासणे हा सर्वोत्तम मार्ग आहे. त्याकरिता प्रश्नप्रत्रिकांचे नियमित वाचन करायला हवे. प्रश्नांचे स्वरूप लक्षात आले की, नेमके काय वाचायला हवे, ते कळते. वृत्तपत्रांतील ‘बातमी’ आणि स्पर्धा परीक्षेविषयी आवश्यक ‘माहिती’ यातला फरक   जाणून घेणे आवश्यक आहे.

उमेदवारांचा एक सर्वसाधारण अनुभव असा आहे की, एका विषयाची घडामोडींची माहिती वेगवेगळ्या दोन-तीन संदर्भ पुस्तकांत वाचली की संभ्रम वाढतो. चालू घडामोडींबाबत परीक्षार्थीना हा प्रश्न पडतो. यावर एखादे दुसरे गाइड वाचणे हा पर्याय ठरू शकत नाही अथवा माहितीस्रोत म्हणून एकाच संदर्भ पुस्तकाचा वापर करणेही उपयोगाचे ठरत नाही. आयोगाच्या जुन्या प्रश्नपत्रिका पाहिल्या की, अशा तऱ्हेने अभ्यास केल्यास आपण स्पर्धेत टिकणे कठीण आहे याची जाणीव होते. यासाठी इंग्रजी संदर्भ पुस्तके वापरणाऱ्या उमेदवारांनी इंडिया इयर बुक, आर्थिक पाहणी अहवाल व अर्थसंकल्प यांची प्रत्यक्ष डॉक्युमेंट्स पाहावीत. राज्याच्या अर्थसंकल्प व आर्थिक पाहणी अहवाल मराठी व इंग्रजीतून उपलब्ध होतो. नव्या योजना, कायदे यांचा अभ्यास करण्यासाठी योजनेची संकेतस्थळे व कायद्याची मूळ प्रत पाहावी.

अनेक जागतिक घटनांचा प्रभाव भारताच्या आणि महाराष्ट्राच्या राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक क्षेत्रांवर पडत असतो. या सर्व बदलांचे प्रतििबब ‘सामान्य अध्ययन’ प्रश्नपत्रिकेत उमटते. हे लक्षात घेऊन चालू घडामोडींची तयारी करताना एका बाजूला स्वतंत्र चालू घडामोडी, तर दुसऱ्या बाजूला त्या त्या घटकांशी संबंधित चालू घडामोडींची तयारी करणे आवश्यक आहे.

गट ‘क’ सेवांची काठिण्य पातळी

mpsc-exam-preparation-tips-useful-tips-for-mpsc-exam-1860784

1921   20-Mar-2019, Wed

पहिली गट ‘क’ सेवा संयुक्त पूर्वपरीक्षा सन २०१८मध्ये पार पडली. या वर्षीची पूर्वपरीक्षा २६ जून रोजी आयोजित करण्यात येत आहे. राज्य लोकसेवा आयोगाकडून शासनाच्या विविध विभागांमधील पदांवर भरतीसाठी स्पर्धा परीक्षा आयोजित करण्यात येतात. संबंधित पदांच्या कामाचे स्वरूप लक्षात घेऊन त्या पदांसाठी परीक्षा पद्धती, तिचा अभ्यासक्रम आणि काठिण्य पातळी ठरविण्यात येते. त्यामुळे वेगवेगळ्या पदांसाठी परीक्षेचे स्वरूप, अभ्यासक्रम आणि प्रश्नपत्रिकांचा पॅटर्न व दर्जा यांमध्ये फरक असतो.

गट ब अराजपत्रित अधिकारी व गट क कर्मचारी या सेवांच्या पूर्वपरीक्षेचा अभ्यासक्रम सारखाच आहे आणि परीक्षेचे स्वरूपही.

अभ्यासक्रम                    

१. चालू घडामोडी – जागतिक तसेच भारतातील

२. नागरिकशास्त्र – भारताच्या घटनेचा प्राथमिक अभ्यास, राज्य व्यवस्थापन (प्रशासन), ग्राम व्यवस्थापन (प्रशासन)

३. आधुनिक भारताचा विशेषत महाराष्ट्राचा इतिहास

४. भूगोल (महाराष्ट्राच्या भूगोलाच्या विशेष अभ्यासासह) – पृथ्वी, जगातील विभाग, हवामान, अक्षांश-रेखांश, महाराष्ट्रातील जमिनीचे प्रकार, पर्जन्यमान, प्रमुख शहरे, नद्या, उद्योगधंदे इत्यादी.

५. अर्थव्यवस्था  –

अ) भारतीय अर्थव्यवस्था – राष्ट्रीय उत्पन्न, शेती, उद्योग, परकीय व्यापार, बँकिंग, लोकसंख्या, दारिद्रय व बेरोजगारी, मुद्रा आणि राजकोषीय नीती इत्यादी

ब) शासकीय अर्थव्यवस्था – अर्थसंकल्प, लेखा, लेखापरीक्षण इत्यादी

६. सामान्य विज्ञान – भौतिकशास्त्र (फिजिक्स), रसायनशास्त्र (केमिस्ट्री), प्राणिशास्त्र (झुलॉजी), वनस्पतीशास्त्र (बॉटनी), आरोग्यशास्त्र (हायजीन).

७. बुद्धिमापन चाचणी व अंकगणित

अ) बुद्धिमापन चाचणी उमेदवार किती लवकर आणि अचूक विचार करू शकतो हे आजमावण्यासाठी प्रश्न

ब) अंकगणित – बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार, भागाकार, दशांश, अपूर्णाक व टक्केवारी

पूर्वपरीक्षेचे स्वरूप

गुणांकन

या परीक्षेत मूल्यांकन करताना उत्तरपत्रित नमूद केलेल्या योग्य उत्तरांनाच गुण दिले जातात. प्रत्येक चार चुकीच्या उत्तरामागे एका प्रश्नाचे गुण एकूण गुणांमधून वजा करण्यात येतात. भरायच्या एकूण पदांच्या सुमारे आठ पट उमेदवार मुख्य परीक्षेच्या प्रवेशासाठी पात्र होतील अशा रीतीने प्रथम टप्प्यात गुणांची सीमारेषा निश्चित करण्यात येते. या सीमा रेषेच्या वर ज्या विद्यार्थ्यांचे एकूण गुण असतील त्यांना मुख्य परीक्षेसाठी प्रवेश मिळतो.

गट ब अराजपत्रित अधिकारी व गट क कर्मचारी या दुय्यम सेवांच्या परीक्षेमध्ये फरक आहे तो काठिण्य पातळीचा. गट ब अराजपत्रित अधिकारी पदांच्या परीक्षेसाठी आयोगाने विहित केलेला प्रश्नांचा दर्जा आहे पदवीचा तर गट क पदांसाठी बारावीचा. दर्जातील हा फरक व काठिण्य पातळीचे नेमके स्वरूप समजून घेतले की तयारीसाठी एक दृष्टिकोन ठरवता येतो. गट क सेवेच्या सन २०१७ च्या पहिल्या पेपरचे विश्लेषण केल्यास काठिण्य पातळीबाबत पुढील मुद्दे समजून घेता येतील

प्रश्नातील मुद्दे हे ढोबळ आणि थेट आहेत.

प्रश्नांमधील विधाने ही तथ्यात्मक माहिती विचारणारी असली तरी ही तथ्ये त्यामध्ये बारकाईने व नेमकेपणाने माहीत असणे आवश्यक असल्याचे दिसते.

गट क सेवेसाठीच्या प्रश्नामध्ये बारावीच्या स्तराचे ढोबळ मुद्दे विचारलेले आहेत. हे मुद्दे पारंपरिक अभ्यासक्रमाचा भाग आहेत आणि बारावी उत्तीर्ण झालेल्या कोणत्याही उमेदवाराला त्या विषयातील अतिरिक्त प्रावीण्य न मिळवताही या बाबी माहीत असणे सर्वसामान्यपणे अपेक्षित असते.

चालू घडामोडींवरील प्रश्नसारणी पद्धतीत टिप्पणे मांडून तयारी करता येईल अशा प्रकारचे आहेत. म्हणजेच पूर्णपणे वस्तुनिष्ठ व विश्लेषणाची आवश्यकता नसलेले आहेत.

इतिहासामध्ये तथ्यात्मक मुद्दे आणि व्यक्तींवर आधारित प्रश्न विशेषत्वाने विचारण्यात येतात.

नागरीकशास्त्र घटकाचे प्रश्न पूर्णपणे वस्तुनिष्ठ प्रकारचे आहेत. पायाभूत पुस्तकांचा अभ्यास व्यवस्थित केल्यास सहजपणे सोडविता येतात.

भूगोलामध्ये बहुविधानी प्रश्न जास्त विचारण्यात आले असले तरी ते चूक की बरोबर अशा प्रकारचे असल्याने त्यांचाही समावेश वस्तुनिष्ठ व पारंपरिक प्रकारामध्येच करायला हवा.

सामान्य विज्ञान व अर्थव्यवस्था या घटक विषयांच्या मूलभूत संकल्पनांवर प्रश्न विचारण्याचे प्रमाण जास्त आहे.

सामान्य विज्ञानामध्ये भौतिकशास्त्रातील प्राथमिक गणितेही विचारण्यात आली आहेत. ही गणिते बारावी स्तरावरील पाठय़पुस्तकांमधील उदाहरणांसारखी आहेत.

अर्थव्यवस्था घटकामध्ये मूलभूत संकल्पनांवर बहुविधानी प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. तसेच या घटकाच्या प्रश्नांवर चालू घडामोडींचा जास्त प्रभाव दिसून येतो. त्यामुळे आर्थिक चालू घडामोडींच्या पारंपरिक मुद्दय़ांची तयारी करणे आवश्यक ठरते.

काठिण्य पातळीबाबत एकदा स्पष्टता आली की तिचा फारसा विचार न करता जास्तीत जास्त बारकाईने पण व्यावसायिक दृष्टिकोन ठेवून अभ्यास करणे जास्त व्यवहार्य आहे. यातून संकल्पना स्पष्ट होण्यास, नेमका अभ्यास होण्यास आणि त्यातून आत्मविश्वास निर्माण होण्यास खूप मदत होते.

एमपीएससी पूर्वपरीक्षा - २

mpsc-preliminary-examination-2

39804   14-Nov-2018, Wed

एमपीएससी पूर्वपरीक्षेचे स्वरूप व अभ्यासक्रम २०१३पासून बदललेले आहे, परंतु, गेल्या सहा वर्षांपासून या बदलत्या स्वरूपावर व अभ्यासक्रमावर आधारित परीक्षा पार पडलेल्या आहेत. त्यामुळे २०१९च्या पूर्व परीक्षांची तयारी करताना परीक्षार्थींना परीक्षेचा निश्चित पॅटर्न, अभ्यासक्रमातील महत्त्वाचे मुद्दे, परीक्षेत वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या अभ्यासक्रमातील बाबी इत्यादी मागील परीक्षेतील प्रश्नपत्रिकांच्या रूपाने उपलब्ध आहेत. २०१९च्या पूर्व परीक्षेची तयारी करताना आतापर्यंत २०१३पासून झालेल्या प्रश्नपत्रिकांचाच आधारे अभ्यासाची दिशा निश्चित करता येते. त्यामुळे सारासार अभ्यासक्रम उरकण्याच्या मागे न लागता विद्यार्थ्यांनी मागच्या प्रश्न‌पत्रिकांच्या आधारे नेमका अभ्यास कशा प्रकारे करता येऊ शकतो, यावर भर देणे गरजेचे असते. 

एमपीएससी पूर्वपरीक्षेत एकूण दोन पेपर असून ही परीक्षा ४०० गुणांसाठी घेण्यात येते. गेल्या लेखातसुद्धा आपण या विषयी माहिती घेतली होती. मात्र, आजच्या लेखातून पूर्वपरीक्षेतील अभ्यासाच्या नियोजनाच्या दृष्टीने आपण काही बाबींची माहिती बघू या. पूर्व परीक्षेतील पेपर एक म्हणजेच सामान्य अध्ययन (G.S.). यामध्ये एकूण सात घटकांचा समावेश करण्यात आला आहे. अ. इतिहास ब. भूगोल क. राज्यघटना ड. सामान्य विज्ञान इ. आर्थिक विकास फ. पर्यावरण ग. चालू घडामोडी या सात घटकांवर १०० प्रश्न २०० गुणांसाठी विचारले जातात. म्हणजेच प्रत्येक प्रश्नांना २ गुण वेटेज आहे. 

पूर्वपरीक्षेतील दोन्ही पेपरचा विचार केल्यास सामान्य अध्ययनातील सात घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी कालावधी अधिक द्यावा लागतो. या सातही विषयांचा अभ्यास वरवर करून यामध्ये गुण घेता येऊ शकत नाही. सामान्य अध्ययनात समाविष्ट असणारे घटक किंवा विषय हे एमपीएससी परीक्षांच्या अभ्यासातील अतिशय महत्त्वाचे अंग आहेत. सामान्य अध्ययनातील घटकांवरच आधारित मुख्य परीक्षेतील बहुतांश अभ्यासक्रम आहेत.

त्यामुळे सामान्य अध्ययनातील या घटकांना एमपीएससी परीक्षांचा गाभा म्हणण्यास अतिशयोक्ती ठरणार नाही. सामान्य अध्ययनाचा अभ्यासक्रम, त्यातील विषय बऱ्याच अंशी विस्तृत स्वरूपाचे आहेत. सामान्य अध्ययनातील विषयांच्या अभ्यासक्रमाचे वर्णनच KG to PG असे करण्यात येते. हे सांगण्याचे तात्पर्य एवढेच, की सामान्य अध्ययनाची तयारी आधीपासूनच मुख्य परीक्षेला समोर ठेवून करणे उपयुक्त ठरते. 

सामान्य अध्ययनातील विषयांच्या अभ्यासाची सुरुवात महाराष्ट्र बोर्डाच्या क्रमिक पुस्तकापासून, शक्य झाल्यास CBSE बोर्डाचे NCERT ठराविक विषयांचे, यापासून करावी लागते. सुरुवातीला ‌परीक्षार्थ्यांना विषय नवीन असल्याळे समजायला कठीण जाऊ शकतो. त्यामुळे महाराष्ट्र बोर्ड किंवा NCERTची क्रमिक पुस्तके सहज वाचण्यास व समजण्यास सोपी असतात. म्हणून सामान्य अध्ययनातील इतिहास, भूगोल, सामान्य विज्ञान, राज्यघटना, अर्थव्यवस्था या विषयांचा पाया पक्का करण्यासाठी क्रमिक पुस्तके उपयोगी पडतात. क्रमिक पुस्तकांचे वाचन झाल्यावर प्रत्येक विषयासाठी एक किंवा दोन चांगल्या दर्जाची संदर्भ पुस्तके वापरावी लागतात. म्हणजे क्रमिक, त्यानंतर संदर्भ पुस्तके वापरावी लागतात. म्हणजे क्रमिक त्यानंतर संदर्भ पुस्तके किंवा साहित्य आणि सर्व मटेरियलची सोय योग्य प्रकारे आणि जास्तीत जास्त वेळा उजळणी करावी लागणे म्हणजे सामान्य अध्ययनाची तयारी करणे होय.

सामान्य अध्ययनाची तयार करण्यासाठी म्हणून थोडा जास्त कालावधी लागू शकतो. तर, पूर्व परीक्षेतील CSAT या पेपरची तयारी योग्य मार्गदर्शन मिळाल्यास तीन ते चार महिन्यांत करता येऊ शकते. CSAT पेपरमध्ये ८० प्रश्न २०० गुणांसाठी विचारले जातात. म्हणजे प्रत्येक प्रश्नाला २.५ एवढे गुण असतात. सामान्य अध्ययनातील प्रत्येक प्रश्न २ गुणांसाठी तर CSAT मधील प्रत्येक प्रश्न २.५ गुणांसाठी विचारण्यात येतो. CSAT मध्ये उताऱ्यावरील आकलन क्षमता यावर सरासरी १० उतारे व त्यावरील ५० प्रश्न, बुद्धिमत्ता व अंकगणित यावर आधारित २५ प्रश्न आणि निर्णय क्षमता व समस्या सोडवणूक यावर ५ प्रश्न असे एकूण ८० प्रश्न विचारले जातात. CSAT मधील उताऱ्यावरील आकलन क्षमता या घटकाचा विचार केल्यास याला ५० प्रश्न म्हणजेच १२५ गुण आहेत.

दहावी-बारावीपर्यंत सर्व जणांना उतारा वाचून उताऱ्यावरील प्रश्न सोडवणे ओळखीचेच असते. अर्थात, एमपीएससीच्या अभ्यासक्रमात उताऱ्यावरील आकलन क्षमतेवर आधारित प्रश्नांची काठीण्य पातळी ही नक्कीच ‌अधिक असते. परंतु, उताऱ्यावरील प्रश्न सोडवणे हा पॅटर्न अनोळखी नाही. उताऱ्याचे आकलन म्हणजे असलेल्या वेळेत उतारा वाचून त्याचा अर्थ समजून त्यावर विचारलेल्या प्रश्नांची अचूक उत्तरे येणे होय. यासाठी योग्य मार्गदर्शन, नियोजन व भरपूर सराव केल्यास यामध्ये हमखास गुण मिळविता येतात. 

तसेच, CSAT पेपरमधील दुसरा घटक बुद्धिमत्ता. त्यात अनुमानात्मक चाचणी, विश्लेषणात्मक क्षमता, इत्यादींविषयी प्रश्न विचारले जातात. याही घटकाचा योग्यरीत्या सराव केल्यास त्यातील क्लृप्त्या शिकल्यास आणि मागील पेपरचे विश्लेषण करून अभ्यास केल्यास गुण मिळू शकतात. त्याचप्रमाणे अंकगणित, सामग्री विश्लेषण, (तक्ते, आलेख, टेबल इ.) या घटकांचा योग्यरीत्या सराव करून गुण मिळविता येतात. 

वरील विश्लेषणावरून आपण असे म्हणू शकतो, की सामान्य अध्ययनापेक्षा CSATची तयारी कमी वेळात चांगल्या प्रकारे करता येऊ शकते. परंतु, पूर्व परीक्षेचा Cut Off ४०० गुण मिळून लागतो. त्यामुळे फक्त CSATच करून चालणार नाही. ज्यांनी अभ्यासाला २०१९ हे वर्ष पुढे ठेवून आधीपासून सामान्य अध्ययनाची तयारी सुरू केली असेल त्यांनी शेवटच्या तीन-चार महिन्यांत CSATवर सुद्धा भर देणे आवश्यक आहे. कारण गेल्या काही परीक्षांमध्ये CSATचा पेपर हा पूर्व परीक्षांच्या निकालांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावताना दिसतो. 

 

एमपीएससी पूर्व परीक्षा

mpsc-pre-examination

4288   14-Nov-2018, Wed

एमपीएससी परीक्षांमधील पहिला टप्पा पूर्व परीक्षा असून यामध्ये सामान्य अध्ययन म्हणजेच General Studies आणि CSAT असे दोन पेपर असतात. सामान्य अध्ययनामध्ये सात घटकांचा समावेश करण्यात आला व त्यावर शंभर प्रश्न दोनशे गुणांसाठी विचारले जातात, तर CSATमध्ये ८० प्रश्न २०० गुणांसाठी विचारले जातात म्हणजेच पूर्व परीक्षा एकूण ४०० गुणांची असते. एमपीएससीमध्ये CSATचे गुण मेरीट लिस्टसाठी ग्राह्य धरले जातात.

यूपीएससीप्रमाणे CSATचे गुण फक्त Qualifying नाहीत. पूर्व परीक्षेच्या दोन्ही पेपरमध्ये निगेटिव्ह मार्किंग पद्धत आहे. चुकीचे उत्तर नमूद केल्सास प्रत्येक चुकीच्या उत्तरासाठी प्रश्नांसाठी असलेल्या गुणांच्या १/३ इतके गुण योग्य उत्तरांसाठी मिळालेल्या गुणांमधून वजा केले जातात. 

पूर्व परीक्षेची तयारी करण्याच्या दृष्टीने गेल्या वर्षापर्यंत झालेले पूर्व परीक्षांचे पेपर, त्यांचे विश्लेषण, मागील परीक्षांमधील पूर्व परीक्षांच्या गुणांचा कट ऑफ, सामान्य अध्ययन व CSAT या विषयांचे पूर्व परीक्षेतील महत्त्व, अशा अनेक बाबींचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. २०१३ पूर्वी एमपीएससी पूर्व परीक्षेला २०० गुणांसाठी २०० प्रश्नांचा सामान्य अध्ययन या विषयाचा एकच पेपर होता आणि याच पेपरात ५० प्रश्न ५० गुणांसाठी बुद्धिमत्ता व अंकगणितावर विचारले जात असत.

परंतु, २०१३ पासून यूपीएससीच्या धर्तीवर पूर्व परीक्षेत बदल करून सामान्य अध्ययनाचा एक पेपर व CSATचा दुसरा पेपर आणि प्रत्येक पेपर २०० गुणांसाठी अशा प्रकारे ४०० गुणांची पूर्व परीक्षा करण्यात आली आहे. अभ्यासक्रमातही बऱ्याच अंशी बदल करण्यात आलेला आहे. आपण ‘यशाचा मटा मार्ग’ या सदरातूनच अभ्यासक्रमातील बदल आणि पद्धती, स्वरूप, परीक्षेच्या तयारीबाबत विस्तृत माहिती घेत राहू. परंतु, आजच्या लेखात पूर्व परीक्षांच्या गेल्या वर्षीच्या प्रश्नपत्रिका व पूर्व परीक्षेचा निकाल या आधारे काही विश्लेषणात्मक माहिती बघू या. 

आपण जर पूर्व परीक्षांच्या काही मागील वर्षांच्या निकालाच्या गुणांचा कट ऑफ बघितला, तर त्यामध्ये सतत वाढ झालेली दिसते. उदा. २०१५मध्ये खुल्या प्रवर्गासाठी ४००पैकी कट ऑफ १४५, २०१६ मध्ये ४०० पैकी, १५३, २०१७मध्ये ४०० पैकी १८९ आणि २०१८मध्ये ४०० पैकी २४७ गुण असे पूर्व परीक्षांचे कट ऑफ लागलेले आहेत. यावरून असे दिसते की पूर्व परीक्षेतील कट ऑफमध्ये प्रत्येक वर्षी वाढ होत आहे. कट ऑफ वाढणे किंवा कमी होणे यास दोन बाबी प्रामुख्याने कारणीभूत असतात.

एक उपलब्ध पदांची संख्या आणि दुसरी परीक्षेतील पेपरची काठीण्य पातळी. यामधील दर वर्षी किती पदे उपलब्ध होतात, ही बाब परीक्षार्थींच्या हातात नाही. त्यामुळे यावर परीक्षार्थींना काही नियोजन किंवा स्ट्रॅटेर्जी प्लॅन करता येत नाही. परीक्षार्थींच्या हातात आहे, ते म्हणजे आयोगाच्या अभ्यासक्रमावर आधारित असलेल्या पेपरचा अभ्यास करणे, पेपर सोडविण्याचे कौशल्य आत्मसात करणे इत्यादी. 

गेल्या दोन वर्षीच्या (२०१७, २०१८) पूर्व परीक्षेचा कट ऑफ वाढण्यामागचे महत्त्वाचे कारण CSATचा पेपरसुद्धा आहे. जेव्हा पूर्व परीक्षेचा कट ऑफ १५० गुणांच्या जवळपास असायचा, तेव्हा CSATची काठीण्यपातळी अधिक होती. विशेषत: उताऱ्यावरील आकलन क्षमता आणि ज्या दोन वर्षांत कट ऑफ एकदम वाढलेला दिसतो तेव्हा CSAT पेपरमध्येच अधिक गुण परीक्षार्थींना घेता आले. उदा. २०१८ पूर्व परीक्षेत कट ऑफ २४७ गुण (खुला प्रवर्ग).

या वर्षी उपलब्ध जागा १३८. यावरून असे दिसते, की २०१८मध्ये उपलब्ध जागा कमी होत्या. त्यामुळे कट ऑफमध्ये वाढ होऊ शकते. दुसरी महत्त्वाची बाब CSATमध्ये सामान्यता सरासरी गुण २०० पैकी १२५ एवढे प्राप्त करता आले आहेत. परंतु, सरासरी गुणांपेक्षा ज्यांना अधिक गुण प्राप्त करता आले, त्यांनाच परीक्षा उत्तीर्ण करता आली आहे. वरील बाबींवरून असे लक्षात येते, की पूर्व परीक्षेत CSATमधील गुणांचे महत्त्व अधिक आहे. 

पूर्व परीक्षेचा अभ्यास साधारणत: १०० ते १२० दिवस आधी सुरू करणे गरजेचे असते. याचा अर्थ असा अजिबात नाही की वर्षभर आधी तयारी न करात फक्त परीक्षेच्या तीन ते चार महिने आधी तयारी करणे योग्य ठरते. या परीक्षांच्या अभ्यासासाठी किमान दीड ते दोन वर्षांचा कालावधी लागतो. परंतु, वर उल्लेखल्याप्रमाणे फक्त पूर्व परीक्षेच्या दृष्टीने नियोजन हे साधारणत: तीन चार महिन्यांचे असू शकते. 

पूर्व परीक्षेतील सामान्य अध्ययन व त्यातील सात घटक यांचा अभ्यासक्रम हा बऱ्याच अंशी विस्तृत आहे. त्यात नेमके एवढेच केले तर एवढे गुण मिळतील असे शक्य होत नाही. परंतु, पूर्व परीक्षेतील CSATच्या पेपरची मात्र तीन ते चार महिन्यांमध्ये योग्य मार्गदर्शन व सरावाद्वारे चांगली तयारी करता येऊ शकते. कमी कालावधीत पूर्व परीक्षेच्या तयारीमध्ये CSATची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरू शकते.

सामान्य अध्ययन २ विषयाचा आढावा

mpsc-exam-2018-mpsc-exam-preparation-tips gs2

8000   17-Oct-2018, Wed

दरम्यान राज्य लोकसेवा आयोगाने परीक्षांचे सुधारित वेळापत्रक घोषित केले आहे. गट ब सेवांच्या मुख्य परीक्षा या महिन्यापासून सुरू झाल्या आहेत आणि या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण पुढील पेपर्सच्या तयारीसाठी आवश्यक आहे. त्यामुळे गट क सेवांसाठीच्या तयारीच्या दरम्यान गट ब सेवांच्या झालेल्या पेपर्सचे विश्लेषण तो तो पेपर झाल्यावर देण्यात येईल. अशा प्रकारे गट ब आणि क यांच्या मुख्य परीक्षा समांतरपणे होत असल्याने त्यांच्या बाबतची चर्चाही या स्तंभातून समांतरपणे करण्यात येईल.

गेल्या महिन्यात ‘पोलीस उपनिरीक्षक’ पदासाठीच्या मुख्य परीक्षेतील पदनिहाय सामान्य अध्ययन पेपर झाला आणि येत्या २० ऑक्टोबरला ‘राज्य कर निरीक्षक’ पदासाठी आणि २७ ऑक्टोबरला ‘सहायक कक्ष अधिकारी’ पदासाठी स्वतंत्र सामान्य अध्ययन पेपर प्रस्तावित आहेत. आजच्या लेखात आपण पोलीस उपनिरीक्षक परीक्षेच्या झालेल्या पेपरचा आढावा घेऊयात.

अभ्यासक्रमातील उपघटक आणि त्यावरील प्रश्नांचे विश्लेषण

बुद्धिमत्ता चाचणी – या घटकावर तर्क अनुमान, विधान आणि युक्तिवाद, आलेखावर आधारित माहितीचे आकलन, अक्षरमाला, दिशाज्ञान, अंकगणित आणि कुट प्रश्न, कॅलेंडरवर आधारित प्रश्न, सांकेतिक प्रणालीवर आधारित प्रश्न, माहितीचे आकलन, गटात न बसणाऱ्या आकृतीच्या बदली आकृती व नफा तोटा या घटकांवर एकूण १५ प्रश्न विचारले गेलेत. या प्रश्नांची काठीण्यपातळी मात्र नेहमीपेक्षा वाढलेली दिसून येते.

महाराष्ट्राचा भूगोल – महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय साक्षरता दर, जिल्हे आणि जलसिंचन योजना, खनिजे आणि उत्पत्तिस्थान, नदी आणि तिच्या उपनद्या, मृदा आणि मृदेतील घटक, महाराष्ट्राच्या लोकसंख्येतील गेल्या दशकात झालेला बदल, महाराष्ट्राच्या लोकसंख्येतील अनुसूचित जाती आणि जमातींचे प्रमाण, जिल्हे आणि लोह खनिज उत्पादन ठिकाणांच्या जोडय़ा, वनांचे प्रकार आणि स्थानिक वृक्ष, तसेच २०११च्या जनगणनेनुसार सर्वात कमी लोकसंख्येचा जिल्हा या घटकांवर एकूण १० प्रश्न विचारले गेलेत. या प्रश्नांची काठीण्यपातळी सारखीच वस्तुनिष्ठतेकडे झुकणारी आहे.

महाराष्ट्राचा इतिहास – या विभागात शेतकरी कामगार पक्षाच्या स्थापनेतील सहभागी नेते, सत्यशोधक चळवळीच्या धर्तीवरील बुलढाण्यातील चळवळ आणि तिचे नेतृत्व, महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे स्वातंत्र्यसेनानी आणि त्यांच्याशी संबंधित संस्था, प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्यासाठी इम्पिरियल कौन्सिलमध्ये पहिले विधेयक मांडणारी व्यक्ती, वासुदेव बळवंत फडके आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांची नावे, डेक्कन सभेचे स्थापनाकार, फैजपूर काँग्रेस अधिवेशनातील सहभागी स्त्रियांना प्रशिक्षण देणारी प्रशिक्षक, टिळकांची अटक आणि त्यांच्यावरील आरोप, अखिल भारतीय किसान सभेच्या दुसऱ्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष या घटकांवर एकूण १० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. एकंदरीत या घटकावर जास्तीत जास्त प्रश्न महाराष्ट्रातील व्यक्तिमत्त्वे आणि त्यांचे कार्य यावर विचारलेले दिसून येतात.

भारतीय राज्यघटना – या घटकावर राज्य मंत्रिमंडळ पद्धतीची प्रमुख वैशिष्टय़े, राज्य नीतीची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि संबंधित कलमे, विधान परिषदेतील सदस्य संख्या आणि त्यासंदर्भातील नियम, घटना समितीचे कार्य, सर्वोच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांच्या पात्रतेचे निकष, महाराष्ट्राच्या विधानसभेची सदस्य संख्या आणि सदस्य, मूलभूत हक्क आणि त्यांची वैशिष्टय़े, धर्मनिरपेक्षता आणि तिची घटनेतील व्याख्या, समानतेच्या अधिकारासंबंधित कलमे, राज्यघटनेनुसार गणराज्याचा अर्थ या उपघटकांवर एकूण १० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत.

मानवी हक्क व जबाबदाऱ्या – यामध्ये स्त्रियांना घरगुती हिंसाचारापासून संरक्षण कायदा २००५ नुसार संरक्षण अधिकाऱ्याच्या कर्तव्य संबंधित कलम, राष्ट्रीय मानवी अधिकार आयोगाच्या अध्यक्षांच्या नेमणुकीचे अधिकार आणि तरतुदी, मानवी हक्क संरक्षण अधिनियम १९९३ मधील जिल्हा न्यायालयासाठीची तरतूद, अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती अत्याचार प्रतिबंध कायद्यातील प्रकरणे आणि कलमांची संख्या तसेच या कायद्यान्वये विशेष सरकारी अभियोक्ता म्हणून नेमणुकीचे निकष आणि या कायद्यानुसार निर्देशित दंड, महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव मोहिमेची सुरुवात, शोषणाविरुद्धचे अधिकार आणि त्यासंदर्भातील भारतीय राज्यघटनेतील कलमे, नागरी हक्क संरक्षण अधिनियम, १९५५ आणि त्यातील तरतुदी, मानवी हक्कांच्या जागतिक जाहीरनाम्यातील कलमांचा भारतीय राज्यघटनेतील पडसाद, हुंडाबंदी अधिनियमानुसार असलेली शिक्षेची तरतूद या उपघटकांवर एकूण १५ प्रश्न विचारले आहेत.

महाराष्ट्र पोलीस अधिनियम १९५१ – या घटकावर १० प्रश्नांचा समावेश आहे. यामध्ये कायद्यातील प्रकरणे, त्यातील गुन्हा व शिक्षेसंबंधी तरतूद, तडीपारीच्या आदेशासाठीच्या तरतुदी आणि अधिकार, त्यातील अपवाद, पोलिसांची कर्तव्ये आणि अधिकार, महत्त्वाची कलमे आणि त्यांचे विषय, पोलीस नियंत्रण आणि त्यासाठी असणाऱ्या संस्थात्मक तरतुदी या महत्त्वाच्या मुद्दय़ांवर आधारित प्रश्नांचा समावेश आहे.

भारतीय दंड संहिता १८६० – या घटकावर १० प्रश्नांचा समावेश आहे. यामध्ये भारतीय दंड संहितेत समाविष्ट गुन्हे आणि त्यासाठी असणाऱ्या शिक्षा आणि अपवाद या संबंधित कलमे आणि तरतुदी व महत्त्वाच्या व्याख्या संबंधित महत्त्वाच्या घटकांवरील प्रश्नांचा समावेश आहे.

फौजदारी प्रक्रिया संहिता – १९७३– या घटकावर १० प्रश्नांचा समावेश आहे. यामध्ये फौजदारी प्रक्रिया संहितेतील विविध कलमे, आरोपीच्या वैद्यकीय तपासण्या आणि त्यासंदर्भातील पोलिसांचे अधिकार, प्रथम माहिती अहवाल तयार करण्याच्या तरतुदी, पोलीस ठाण्याच्या हद्दीतील पोलीस अधिकाऱ्यांची कर्तव्ये व अधिकार, गुन्हेगारांना अटक करण्याचे अधिकार आणि संबंधित तरतुदींची कलमे या महत्त्वाच्या घटकांवरील प्रश्नांचा समावेश आहे.

भारतीय पुरावा कायदा (Indian Evidence Act ryxs)- या घटकावर १० प्रश्नांचा समावेश आहे. यामध्ये कायद्याचे अंमलबजावणी क्षेत्र, महत्त्वाची कलमे आणि त्यातील तरतुदी; त्यानुसार करावयाची कारवाई या महत्त्वाच्या घटकांवरील प्रश्नांचा समावेश आहे.

अनिवार्य विषयांचा अभ्यास

article-about-preparation-for-mpsc-exam-2018

3181   13-Oct-2018, Sat

केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षांपासून (UPSC)) ते तलाठी भरतीपर्यंतच्या सर्व परीक्षांना काही अभ्यासक्रम अनिवार्य असतोच. आज आपण लिपिक व टंकलेखक, विक्रीकर विभागातील कर साहाय्यक, दुय्यम निरीक्षक उत्पादन शुल्क-गट क संयुक्त सेवा परीक्षा २०१८ मधील पेपर क्र. २ साठीच्या अनिवार्य अभासक्रमाविषयी चर्चा करणार आहोत.

१) चालू घडामोडी –

चालू घडामोडी हा विषय या तिन्ही पदांसाठीच्या मुख्य परीक्षेसाठी अनिवार्य आहे. या घटकांतर्गत कर साहाय्यक व दुय्यम निरीक्षक उत्पादन शुल्क या दोन्ही मुख्य परीक्षांचा अभ्यासक्रम जागतिक तसेच भारतातील चालू घडामोडी असा आहे तर लिपिक – टंकलेखक परीक्षेसाठी भारतातील व महाराष्ट्रातील चालू घडामोडी असा अभ्यासक्रम आहे. याशिवाय लिपिक व टंकलेखकाच्या मुख्य परीक्षेसाठी भारतातील व महाराष्ट्रातील क्रीडा व साहित्य क्षेत्रातील पुरस्कार व माहिती हा उपघटकही विचारला जाणार आहे.

अभ्यासपद्धती – या घटकाच्या अभ्यासासाठी सुमारे एक वर्ष अगोदरच्या ठळक चालू घडामोडींचा अभ्यास करावा. हा अभ्यास आíथक, राजकीय, सामाजिक, शैक्षणिक, मनोरंजन, संरक्षण, विज्ञान, साहित्य, क्रीडा यांसारख्या उपघटकात जागतिक व भारतातील चालू घडामोडी विभागून कराव्यात.

अभ्याससाहित्य – वर्तमानपत्रे, योजना व कुरुक्षेत्र मासिक, बाजारातील कोणतेही एक चालू घडामोडींचे पुस्तक

२) बुद्धिमत्ता चाचणी व अंकगणित –

उमेदवार किती लवकर व अचूकपणे विचार करू शकतो याचा अंदाज घेण्याच्या दृष्टीने बुद्धिमापनविषयक शाब्दिक व अशाब्दिक उदाहरणे परीक्षेत विचारले जातील. याचा दर्जा पदवी असा राहील. तर, विद्यार्थ्यांना गणितीय कौशल्ये प्राप्त आहेत का नाहीत हे पाहण्यासाठी अंकगणित, बीजगणित, भूमिती आणि सांख्यिकी या उपघटकावर आधारित दहावीपर्यंतच्या काठिण्य पातळीवरील प्रश्न तिन्ही मुख्य परीक्षांत विचारले जाणार आहेत.

अभ्यासपद्धती – १ ते ३० पर्यंतचे पाढे, १ ते ३० पर्यंतचे वर्ग, १ ते १० पर्यंतचे घन, संख्याज्ञान, कंचेभागुबेव (BODMAS), लसावि, मसावि, अपूर्णाक, घातांक, शेकडेवारी, गुणोत्तर प्रमाण यांचा अनुक्रमे प्रथम अभ्यास करावा. तद्नंतर, स्पर्धा परीक्षा बुद्धिमत्ता चाचणी व अंकगणितविषयक अभ्यास करावा.

अभ्यास साहित्य – अंकगणित व बुद्धिमत्ताविषयक पाचवी व आठवी शिष्यवृत्तीची पुस्तके तसेच स्पर्धा परीक्षा अंकगणित व बुद्धिमत्ताविषयक पंढरीनाथ राणे आणि वा. ना. दांडेकर यांची पुस्तके.

३) सामान्यज्ञान –

या घटकांतर्गत लिपिक व टंकलेखक परीक्षेसाठी इतिहास, भूगोल, नागरिकशास्त्र इत्यादी. घटकांचा समावेश होतो. याबरोबरच सामान्य विज्ञान या घटकांतर्गत भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र व जीवशास्त्र आणि पर्यावरण या घटकांचा समावेश होतो.

अभ्यासपद्धती व अभ्याससाहित्य – इयत्ता चौथी ते इयत्ता अकरावीपर्यंतची बालभारतीची तत्सम विषयाची पुस्तके वाचावीत. तद्नंतर, सामान्य काठिण्य पातळीच्या महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या इतर प्रश्नपत्रिका यातून उपरोक्त अभ्यासक्रम आणि प्रश्नप्रकार समजून घ्यावा. शालेय पुस्तकात न सापडणारा अभ्यासक्रम बाजारातील कोणतेही एक पुस्तक किंवा इंटरनेटवर उपलब्ध माहितीतून (विकिपिडिया) अभ्यासावा. यातून स्वत: काढलेल्या टिप्पणांचा वारंवार अभ्यास करावा.

सामान्यज्ञान (दुय्यम निरीक्षक राज्य उत्पादन शुल्क)-

या मुख्य परीक्षेसाठी सामान्यज्ञान या घटकांतर्गत भारतीय राज्यघटना या एकाच उपघटकाचा समावेश होतो. हा उपघटक भारतीय राज्यघटना आणि नागरिकशास्त्र या मथळ्याखाली ‘कर साहाय्यक’ या मुख्य परीक्षेसाठीही आहे.

अभ्यासपद्धती व अभ्याससाहित्य – या विषयाचा अभ्यास करण्यासाठी राज्यघटनेची निर्मिती, प्रस्तावना, घटनेतील महत्त्वाची कलमे, मूलभूत हक्क, मूलभूत कर्तव्ये, केंद्र-राज्य संबंध, भारत एक निधर्मी राष्ट्र, राज्य कार्यकारी मंडळ यांचे सदस्याधिकार काय्रे, न्यायमंडळ, विविध विधीविषयक समित्या यांसारख्या बाबींचा अभ्यास करावा. याबरोबरच, नागरिकशास्त्र या घटकांतील उपघटकांसाठी नागरी व ग्रामीण व्यवस्थापन व प्रशासन यांचा अभ्यास करावा. यासाठी अकरावी व बारावीची राज्य व नागरिकशास्त्रविषयक पुस्तके आणि एम. लक्ष्मीकांत हे पुस्तक वापरावे.

४) अर्थशास्त्र – 

सर्वसामान्यपणे, अधिकांश महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाद्वारे घेतल्या जाणाऱ्या परीक्षांसाठी हा घटक अनिवार्य असतो. मात्र, या संयुक्त मुख्य परीक्षेसाठी हा घटक फक्त कर साहाय्यक मुख्य परीक्षेपुरता मर्यादित आहे. या घटकांतर्गत पंचवार्षकि योजना, आíथक सुधारणा व कायदे हा भाग परीक्षेत विचारला जाईल.

अभ्यासपद्धती व अभ्याससाहित्य – पहिली ते बारावी पंचवार्षकि योजना, निती आयोग तसेच उदारीकरण- जागतिकीकरण – खासगीकरण या संकल्पना आणि त्यांची व्याप्ती. केंद्र व राज्य स्तरावरील आíथक सुधारणा, जागतिक व्यापार परिषद तरतुदी सुधारणा, त्यांचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम, विक्रीकर, मूल्यवíधत कर  (VAT) , वस्तू व सेवा कर (GST) यांचा अभ्यास करावा.


Top