उच्चशिक्षणाचे महत्त्वाचे केंद्र

center-for-higher-education

747  

संस्थेची ओळख

तामिळनाडू राज्याच्या दक्षिणेकडील भागातील एक महत्त्वाचे शैक्षणिक केंद्र म्हणून मदुराई कामराज विद्यापीठाची देशभरात ओळख आहे. मदुराईमधील पल्कलई नगरच्या परिसरात राज्य विद्यापीठाचा दर्जा असलेल्या या संस्थेचे मुख्य शैक्षणिक संकुल वसले आहे.

तामिळनाडू राज्याच्या दक्षिणेकडील भागामध्ये उच्चशिक्षणाचा प्रसार आणि प्रचार करण्यासाठी १९५७ साली तामिळनाडू राज्य सरकारने मदुराईमध्ये स्थापन केलेल्या पदव्युत्तर शैक्षणिक केंद्राच्या माध्यमातून या विद्यापीठाच्या कार्याची सुरुवात झाली. मदुराई येथील अमेरिकन कॉलेजमध्ये मद्रास विद्यापीठाचे हे पदव्युत्तर केंद्र सुरू झाले होते. या केंद्राच्या कार्याचा वाढता विस्तार आणि शिक्षण विस्ताराची नेमकी गरज विचारात घेत, मदुराई केंद्राला १ फेब्रुवारी, १९६६ रोजी स्वतंत्र विद्यापीठाचा दर्जा देण्यात आला.

या निमित्ताने मदुराई कामराज विद्यापीठ हे तामिळनाडू राज्यासाठी राज्य विद्यापीठ म्हणून अस्तित्त्वात आलेले मद्रास विद्यापीठानंतरचे दुसरे विद्यापीठ ठरले. गेल्या ५० वर्षांत जवळपास १ कोटी विद्यार्थ्यांनी या विद्यापीठाच्या माध्यमातून उच्चशिक्षण घेतले आहे. राष्ट्रीय पातळीवरील ‘एनआयआरएफ’ मूल्यांकनामध्ये देशभरातील विद्यापीठांच्या यादीमध्ये यंदा हे विद्यापीठ ५४ व्या स्थानी आहे.

संकुले आणि सुविधा

स्थापनेनंतरच्या सुरुवातीच्या टप्प्यामध्ये विद्यापीठाचे कामकाज मदुराई शहरामधूनच चालत असे. मात्र विद्यार्थ्यांची वाढती संख्या विचारात घेत हे विद्यापीठ १९७३पासून नव्या संकुलामध्ये सुरू झाले. मदुराईजवळच्याच पल्कलईनगरमध्ये असलेले हे संकुल आता या विद्यापीठाचे मुख्य संकुल म्हणूनच ओळखले जाते. विद्यापीठ स्थापनेपूर्वी मदुराई शिक्षण केंद्रामध्ये मद्रास विद्यापीठाच्या ग्रंथालयाची एक शाखा कार्यरत होती.

नव्या विद्यापीठाच्या स्थापनेनंतर ग्रंथालयाची ही शाखा नव्या विद्यापीठाचे स्वतंत्र ग्रंथालय म्हणून पुढे आली. विद्यापीठाचे मुख्य संकुल कार्यरत झाल्यानंतर या संकुलामध्येच १९७४ पासून विद्यापीठाच्या मुख्य ग्रंथालयाच्या सेवाही पुरविण्यास सुरुवात झाली.

विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू डॉ. टी. पी. मिनाक्षीसुंदरनार यांच्या गौरवार्थ या नव्या ग्रंथालयाला त्यांच्याच नावाची ओळख देण्यात आली. विद्यापीठाच्या या मुख्य ग्रंथालयाच्या जोडीने विद्यापीठाने आपल्या निवासी विद्यार्थ्यांसाठी एकूण आठ वसतिगृहांची सुविधाही उपलब्ध करून दिली आहे. विद्यार्थ्यांच्या आरोग्यासाठी सजग राहत, या सर्व वसतिगृहांमध्ये विद्यापीठाने फिटनेस सेंटर उभारले आहेत. विद्यापीठाच्या संशोधन अभ्यासक्रमांना नोंदणी करणाऱ्या विवाहित संशोधकांसाठीही विद्यापीठ स्वतंत्र निवासी व्यवस्था पुरविते.

शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहापासून लांब गेलेल्या व्यक्तींना पुन्हा शिक्षणाकडे वळविण्यासाठी विद्यापीठ दूरशिक्षणाच्या माध्यमातूनही आपले विविध शैक्षणिक अभ्यासक्रम समाजाच्या विविध घटकांपर्यंत पोहोचवत आहे. त्यासाठी विद्यापीठामार्फत वर्षांतून दोन वेळा प्रवेश प्रक्रिया राबविल्या जात आहेत.

विभाग आणि अभ्यासक्रम

विद्यापीठामध्ये एकूण वीस स्कूलमधून ७७ शैक्षणिक विभाग चालविले जातात. त्यामध्ये ४४ पदव्युत्तर अभ्यासक्रम, संशोधनासाठी वाहिलेले ४० एम.फील आणि ५७ पीएच.डी. अभ्यासक्रम व १७ पदविका-प्रमाणपत्र अभ्यासक्रमांचा समावेश आहे. विद्यापीठाच्या माध्यमातून एकाचवेळी जवळपास साडेचार हजारांवर विद्यार्थी अशा विविध प्रकारच्या आणि विविध पातळ्यांवरील अभ्यासक्रमांचे शिक्षण घेऊ शकतात.

विद्यापीठाच्या सर्व अभ्यासक्रमांना चॉईस बेस्ड क्रेडिट सिस्टीम असल्यामुळे विद्यार्थी आपल्या आवडीनुसार विषयांची निवड करू शकतात. बायोलॉजिकल सायन्सेसअंतर्गत येणाऱ्या बायोकेमिस्ट्री विभागात एमएस्सी जिनोमिक्स, एमएस्सी बायोकेमिस्ट्री, तर मायक्रोबायल टेक्नॉलॉजी विभागात एमएस्सी मायक्रोबायोलॉजी, एमएस्सी मायक्रोबायल जीन टेक्नॉलॉजी हे अभ्यासक्रम चालवले जातात. स्कूल ऑफ बायोटेक्नॉलॉजीच्या अंतर्गत असलेल्या सेंटर फॉर एक्सेलन्स इन बायोइन्फम्रेटिक्समध्ये कॉम्प्युटेशन बायोलॉजी विषयातील पदव्युत्तर अभ्यासक्रम चालतो.

स्कूल ऑफ एनर्जी, इन्व्हायर्न्मेंट अँड नॅचरल रिसोस्रेसच्या अंतर्गत मरिन अँड कोस्टल स्टडिज विभागामध्ये एम. एस्सी. मरिन बायोलॉजी हा वेगळा अभ्यासक्रम विद्यापीठाने उपलब्ध करून दिला आहे. विद्यापीठाच्या स्कूल ऑफ रिलिजिन्स, फिलॉसॉफी अँड ह्युमॅनिस्ट थॉटच्या अंतर्गत असलेल्या गांधी विचार आणि रामिलग तत्त्वज्ञान विभागामध्ये एम. एस्सी. पीस मेकिंग हा अभ्यासक्रम चालतो.

विद्यापीठाने आपल्या स्कूल ऑफ सोशल सायन्सेसच्या माध्यमातूनही नेहमीच्या पारंपरिक पदव्युत्तर अभ्यासक्रमांच्या जोडीने तुलनेने नव्या आणि विद्यार्थ्यांना करिअरच्या वेगळ्या वाटा सुचविणाऱ्या अभ्यासक्रमांचे पर्याय उपलब्ध करून दिले आहेत. त्यामध्ये पॉलिटिकल सायन्स विभागात चालणारा क्रिमिनल जस्टिस अँड व्हिक्टिमोलॉजीचा पदव्युत्तर अभ्यासक्रम, स्कूल ऑफ युथ एम्पॉवरमेंटच्या अंतर्गत असलेल्या युथ वेल्फेअर स्टडिजमध्ये चालणारा एम. ए. अडमिनिस्ट्रेटिव्ह स्टडिजसारख्या अभ्यासक्रमांचा विचार केला जातो. याशिवाय विद्यापीठाने इतर सर्व पारंपरिक अभ्यासक्रमांचे पर्यायही आपल्या विद्यार्थ्यांसाठी खुले ठेवले आहेत.

एमपीएससी पूर्वपरीक्षा - २

mpsc-preliminary-examination-2

8551  

एमपीएससी पूर्वपरीक्षेचे स्वरूप व अभ्यासक्रम २०१३पासून बदललेले आहे, परंतु, गेल्या सहा वर्षांपासून या बदलत्या स्वरूपावर व अभ्यासक्रमावर आधारित परीक्षा पार पडलेल्या आहेत. त्यामुळे २०१९च्या पूर्व परीक्षांची तयारी करताना परीक्षार्थींना परीक्षेचा निश्चित पॅटर्न, अभ्यासक्रमातील महत्त्वाचे मुद्दे, परीक्षेत वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या अभ्यासक्रमातील बाबी इत्यादी मागील परीक्षेतील प्रश्नपत्रिकांच्या रूपाने उपलब्ध आहेत. २०१९च्या पूर्व परीक्षेची तयारी करताना आतापर्यंत २०१३पासून झालेल्या प्रश्नपत्रिकांचाच आधारे अभ्यासाची दिशा निश्चित करता येते. त्यामुळे सारासार अभ्यासक्रम उरकण्याच्या मागे न लागता विद्यार्थ्यांनी मागच्या प्रश्न‌पत्रिकांच्या आधारे नेमका अभ्यास कशा प्रकारे करता येऊ शकतो, यावर भर देणे गरजेचे असते. 

एमपीएससी पूर्वपरीक्षेत एकूण दोन पेपर असून ही परीक्षा ४०० गुणांसाठी घेण्यात येते. गेल्या लेखातसुद्धा आपण या विषयी माहिती घेतली होती. मात्र, आजच्या लेखातून पूर्वपरीक्षेतील अभ्यासाच्या नियोजनाच्या दृष्टीने आपण काही बाबींची माहिती बघू या. पूर्व परीक्षेतील पेपर एक म्हणजेच सामान्य अध्ययन (G.S.). यामध्ये एकूण सात घटकांचा समावेश करण्यात आला आहे. अ. इतिहास ब. भूगोल क. राज्यघटना ड. सामान्य विज्ञान इ. आर्थिक विकास फ. पर्यावरण ग. चालू घडामोडी या सात घटकांवर १०० प्रश्न २०० गुणांसाठी विचारले जातात. म्हणजेच प्रत्येक प्रश्नांना २ गुण वेटेज आहे. 

पूर्वपरीक्षेतील दोन्ही पेपरचा विचार केल्यास सामान्य अध्ययनातील सात घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी कालावधी अधिक द्यावा लागतो. या सातही विषयांचा अभ्यास वरवर करून यामध्ये गुण घेता येऊ शकत नाही. सामान्य अध्ययनात समाविष्ट असणारे घटक किंवा विषय हे एमपीएससी परीक्षांच्या अभ्यासातील अतिशय महत्त्वाचे अंग आहेत. सामान्य अध्ययनातील घटकांवरच आधारित मुख्य परीक्षेतील बहुतांश अभ्यासक्रम आहेत.

त्यामुळे सामान्य अध्ययनातील या घटकांना एमपीएससी परीक्षांचा गाभा म्हणण्यास अतिशयोक्ती ठरणार नाही. सामान्य अध्ययनाचा अभ्यासक्रम, त्यातील विषय बऱ्याच अंशी विस्तृत स्वरूपाचे आहेत. सामान्य अध्ययनातील विषयांच्या अभ्यासक्रमाचे वर्णनच KG to PG असे करण्यात येते. हे सांगण्याचे तात्पर्य एवढेच, की सामान्य अध्ययनाची तयारी आधीपासूनच मुख्य परीक्षेला समोर ठेवून करणे उपयुक्त ठरते. 

सामान्य अध्ययनातील विषयांच्या अभ्यासाची सुरुवात महाराष्ट्र बोर्डाच्या क्रमिक पुस्तकापासून, शक्य झाल्यास CBSE बोर्डाचे NCERT ठराविक विषयांचे, यापासून करावी लागते. सुरुवातीला ‌परीक्षार्थ्यांना विषय नवीन असल्याळे समजायला कठीण जाऊ शकतो. त्यामुळे महाराष्ट्र बोर्ड किंवा NCERTची क्रमिक पुस्तके सहज वाचण्यास व समजण्यास सोपी असतात. म्हणून सामान्य अध्ययनातील इतिहास, भूगोल, सामान्य विज्ञान, राज्यघटना, अर्थव्यवस्था या विषयांचा पाया पक्का करण्यासाठी क्रमिक पुस्तके उपयोगी पडतात. क्रमिक पुस्तकांचे वाचन झाल्यावर प्रत्येक विषयासाठी एक किंवा दोन चांगल्या दर्जाची संदर्भ पुस्तके वापरावी लागतात. म्हणजे क्रमिक, त्यानंतर संदर्भ पुस्तके वापरावी लागतात. म्हणजे क्रमिक त्यानंतर संदर्भ पुस्तके किंवा साहित्य आणि सर्व मटेरियलची सोय योग्य प्रकारे आणि जास्तीत जास्त वेळा उजळणी करावी लागणे म्हणजे सामान्य अध्ययनाची तयारी करणे होय.

सामान्य अध्ययनाची तयार करण्यासाठी म्हणून थोडा जास्त कालावधी लागू शकतो. तर, पूर्व परीक्षेतील CSAT या पेपरची तयारी योग्य मार्गदर्शन मिळाल्यास तीन ते चार महिन्यांत करता येऊ शकते. CSAT पेपरमध्ये ८० प्रश्न २०० गुणांसाठी विचारले जातात. म्हणजे प्रत्येक प्रश्नाला २.५ एवढे गुण असतात. सामान्य अध्ययनातील प्रत्येक प्रश्न २ गुणांसाठी तर CSAT मधील प्रत्येक प्रश्न २.५ गुणांसाठी विचारण्यात येतो. CSAT मध्ये उताऱ्यावरील आकलन क्षमता यावर सरासरी १० उतारे व त्यावरील ५० प्रश्न, बुद्धिमत्ता व अंकगणित यावर आधारित २५ प्रश्न आणि निर्णय क्षमता व समस्या सोडवणूक यावर ५ प्रश्न असे एकूण ८० प्रश्न विचारले जातात. CSAT मधील उताऱ्यावरील आकलन क्षमता या घटकाचा विचार केल्यास याला ५० प्रश्न म्हणजेच १२५ गुण आहेत.

दहावी-बारावीपर्यंत सर्व जणांना उतारा वाचून उताऱ्यावरील प्रश्न सोडवणे ओळखीचेच असते. अर्थात, एमपीएससीच्या अभ्यासक्रमात उताऱ्यावरील आकलन क्षमतेवर आधारित प्रश्नांची काठीण्य पातळी ही नक्कीच ‌अधिक असते. परंतु, उताऱ्यावरील प्रश्न सोडवणे हा पॅटर्न अनोळखी नाही. उताऱ्याचे आकलन म्हणजे असलेल्या वेळेत उतारा वाचून त्याचा अर्थ समजून त्यावर विचारलेल्या प्रश्नांची अचूक उत्तरे येणे होय. यासाठी योग्य मार्गदर्शन, नियोजन व भरपूर सराव केल्यास यामध्ये हमखास गुण मिळविता येतात. 

तसेच, CSAT पेपरमधील दुसरा घटक बुद्धिमत्ता. त्यात अनुमानात्मक चाचणी, विश्लेषणात्मक क्षमता, इत्यादींविषयी प्रश्न विचारले जातात. याही घटकाचा योग्यरीत्या सराव केल्यास त्यातील क्लृप्त्या शिकल्यास आणि मागील पेपरचे विश्लेषण करून अभ्यास केल्यास गुण मिळू शकतात. त्याचप्रमाणे अंकगणित, सामग्री विश्लेषण, (तक्ते, आलेख, टेबल इ.) या घटकांचा योग्यरीत्या सराव करून गुण मिळविता येतात. 

वरील विश्लेषणावरून आपण असे म्हणू शकतो, की सामान्य अध्ययनापेक्षा CSATची तयारी कमी वेळात चांगल्या प्रकारे करता येऊ शकते. परंतु, पूर्व परीक्षेचा Cut Off ४०० गुण मिळून लागतो. त्यामुळे फक्त CSATच करून चालणार नाही. ज्यांनी अभ्यासाला २०१९ हे वर्ष पुढे ठेवून आधीपासून सामान्य अध्ययनाची तयारी सुरू केली असेल त्यांनी शेवटच्या तीन-चार महिन्यांत CSATवर सुद्धा भर देणे आवश्यक आहे. कारण गेल्या काही परीक्षांमध्ये CSATचा पेपर हा पूर्व परीक्षांच्या निकालांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावताना दिसतो. 

 

एमपीएससी पूर्व परीक्षा

mpsc-pre-examination

592  

एमपीएससी परीक्षांमधील पहिला टप्पा पूर्व परीक्षा असून यामध्ये सामान्य अध्ययन म्हणजेच General Studies आणि CSAT असे दोन पेपर असतात. सामान्य अध्ययनामध्ये सात घटकांचा समावेश करण्यात आला व त्यावर शंभर प्रश्न दोनशे गुणांसाठी विचारले जातात, तर CSATमध्ये ८० प्रश्न २०० गुणांसाठी विचारले जातात म्हणजेच पूर्व परीक्षा एकूण ४०० गुणांची असते. एमपीएससीमध्ये CSATचे गुण मेरीट लिस्टसाठी ग्राह्य धरले जातात.

यूपीएससीप्रमाणे CSATचे गुण फक्त Qualifying नाहीत. पूर्व परीक्षेच्या दोन्ही पेपरमध्ये निगेटिव्ह मार्किंग पद्धत आहे. चुकीचे उत्तर नमूद केल्सास प्रत्येक चुकीच्या उत्तरासाठी प्रश्नांसाठी असलेल्या गुणांच्या १/३ इतके गुण योग्य उत्तरांसाठी मिळालेल्या गुणांमधून वजा केले जातात. 

पूर्व परीक्षेची तयारी करण्याच्या दृष्टीने गेल्या वर्षापर्यंत झालेले पूर्व परीक्षांचे पेपर, त्यांचे विश्लेषण, मागील परीक्षांमधील पूर्व परीक्षांच्या गुणांचा कट ऑफ, सामान्य अध्ययन व CSAT या विषयांचे पूर्व परीक्षेतील महत्त्व, अशा अनेक बाबींचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. २०१३ पूर्वी एमपीएससी पूर्व परीक्षेला २०० गुणांसाठी २०० प्रश्नांचा सामान्य अध्ययन या विषयाचा एकच पेपर होता आणि याच पेपरात ५० प्रश्न ५० गुणांसाठी बुद्धिमत्ता व अंकगणितावर विचारले जात असत.

परंतु, २०१३ पासून यूपीएससीच्या धर्तीवर पूर्व परीक्षेत बदल करून सामान्य अध्ययनाचा एक पेपर व CSATचा दुसरा पेपर आणि प्रत्येक पेपर २०० गुणांसाठी अशा प्रकारे ४०० गुणांची पूर्व परीक्षा करण्यात आली आहे. अभ्यासक्रमातही बऱ्याच अंशी बदल करण्यात आलेला आहे. आपण ‘यशाचा मटा मार्ग’ या सदरातूनच अभ्यासक्रमातील बदल आणि पद्धती, स्वरूप, परीक्षेच्या तयारीबाबत विस्तृत माहिती घेत राहू. परंतु, आजच्या लेखात पूर्व परीक्षांच्या गेल्या वर्षीच्या प्रश्नपत्रिका व पूर्व परीक्षेचा निकाल या आधारे काही विश्लेषणात्मक माहिती बघू या. 

आपण जर पूर्व परीक्षांच्या काही मागील वर्षांच्या निकालाच्या गुणांचा कट ऑफ बघितला, तर त्यामध्ये सतत वाढ झालेली दिसते. उदा. २०१५मध्ये खुल्या प्रवर्गासाठी ४००पैकी कट ऑफ १४५, २०१६ मध्ये ४०० पैकी, १५३, २०१७मध्ये ४०० पैकी १८९ आणि २०१८मध्ये ४०० पैकी २४७ गुण असे पूर्व परीक्षांचे कट ऑफ लागलेले आहेत. यावरून असे दिसते की पूर्व परीक्षेतील कट ऑफमध्ये प्रत्येक वर्षी वाढ होत आहे. कट ऑफ वाढणे किंवा कमी होणे यास दोन बाबी प्रामुख्याने कारणीभूत असतात.

एक उपलब्ध पदांची संख्या आणि दुसरी परीक्षेतील पेपरची काठीण्य पातळी. यामधील दर वर्षी किती पदे उपलब्ध होतात, ही बाब परीक्षार्थींच्या हातात नाही. त्यामुळे यावर परीक्षार्थींना काही नियोजन किंवा स्ट्रॅटेर्जी प्लॅन करता येत नाही. परीक्षार्थींच्या हातात आहे, ते म्हणजे आयोगाच्या अभ्यासक्रमावर आधारित असलेल्या पेपरचा अभ्यास करणे, पेपर सोडविण्याचे कौशल्य आत्मसात करणे इत्यादी. 

गेल्या दोन वर्षीच्या (२०१७, २०१८) पूर्व परीक्षेचा कट ऑफ वाढण्यामागचे महत्त्वाचे कारण CSATचा पेपरसुद्धा आहे. जेव्हा पूर्व परीक्षेचा कट ऑफ १५० गुणांच्या जवळपास असायचा, तेव्हा CSATची काठीण्यपातळी अधिक होती. विशेषत: उताऱ्यावरील आकलन क्षमता आणि ज्या दोन वर्षांत कट ऑफ एकदम वाढलेला दिसतो तेव्हा CSAT पेपरमध्येच अधिक गुण परीक्षार्थींना घेता आले. उदा. २०१८ पूर्व परीक्षेत कट ऑफ २४७ गुण (खुला प्रवर्ग).

या वर्षी उपलब्ध जागा १३८. यावरून असे दिसते, की २०१८मध्ये उपलब्ध जागा कमी होत्या. त्यामुळे कट ऑफमध्ये वाढ होऊ शकते. दुसरी महत्त्वाची बाब CSATमध्ये सामान्यता सरासरी गुण २०० पैकी १२५ एवढे प्राप्त करता आले आहेत. परंतु, सरासरी गुणांपेक्षा ज्यांना अधिक गुण प्राप्त करता आले, त्यांनाच परीक्षा उत्तीर्ण करता आली आहे. वरील बाबींवरून असे लक्षात येते, की पूर्व परीक्षेत CSATमधील गुणांचे महत्त्व अधिक आहे. 

पूर्व परीक्षेचा अभ्यास साधारणत: १०० ते १२० दिवस आधी सुरू करणे गरजेचे असते. याचा अर्थ असा अजिबात नाही की वर्षभर आधी तयारी न करात फक्त परीक्षेच्या तीन ते चार महिने आधी तयारी करणे योग्य ठरते. या परीक्षांच्या अभ्यासासाठी किमान दीड ते दोन वर्षांचा कालावधी लागतो. परंतु, वर उल्लेखल्याप्रमाणे फक्त पूर्व परीक्षेच्या दृष्टीने नियोजन हे साधारणत: तीन चार महिन्यांचे असू शकते. 

पूर्व परीक्षेतील सामान्य अध्ययन व त्यातील सात घटक यांचा अभ्यासक्रम हा बऱ्याच अंशी विस्तृत आहे. त्यात नेमके एवढेच केले तर एवढे गुण मिळतील असे शक्य होत नाही. परंतु, पूर्व परीक्षेतील CSATच्या पेपरची मात्र तीन ते चार महिन्यांमध्ये योग्य मार्गदर्शन व सरावाद्वारे चांगली तयारी करता येऊ शकते. कमी कालावधीत पूर्व परीक्षेच्या तयारीमध्ये CSATची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरू शकते.

सामान्य अध्ययन २ विषयाचा आढावा

mpsc-exam-2018-mpsc-exam-preparation-tips gs2

5714  

दरम्यान राज्य लोकसेवा आयोगाने परीक्षांचे सुधारित वेळापत्रक घोषित केले आहे. गट ब सेवांच्या मुख्य परीक्षा या महिन्यापासून सुरू झाल्या आहेत आणि या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण पुढील पेपर्सच्या तयारीसाठी आवश्यक आहे. त्यामुळे गट क सेवांसाठीच्या तयारीच्या दरम्यान गट ब सेवांच्या झालेल्या पेपर्सचे विश्लेषण तो तो पेपर झाल्यावर देण्यात येईल. अशा प्रकारे गट ब आणि क यांच्या मुख्य परीक्षा समांतरपणे होत असल्याने त्यांच्या बाबतची चर्चाही या स्तंभातून समांतरपणे करण्यात येईल.

गेल्या महिन्यात ‘पोलीस उपनिरीक्षक’ पदासाठीच्या मुख्य परीक्षेतील पदनिहाय सामान्य अध्ययन पेपर झाला आणि येत्या २० ऑक्टोबरला ‘राज्य कर निरीक्षक’ पदासाठी आणि २७ ऑक्टोबरला ‘सहायक कक्ष अधिकारी’ पदासाठी स्वतंत्र सामान्य अध्ययन पेपर प्रस्तावित आहेत. आजच्या लेखात आपण पोलीस उपनिरीक्षक परीक्षेच्या झालेल्या पेपरचा आढावा घेऊयात.

अभ्यासक्रमातील उपघटक आणि त्यावरील प्रश्नांचे विश्लेषण

बुद्धिमत्ता चाचणी – या घटकावर तर्क अनुमान, विधान आणि युक्तिवाद, आलेखावर आधारित माहितीचे आकलन, अक्षरमाला, दिशाज्ञान, अंकगणित आणि कुट प्रश्न, कॅलेंडरवर आधारित प्रश्न, सांकेतिक प्रणालीवर आधारित प्रश्न, माहितीचे आकलन, गटात न बसणाऱ्या आकृतीच्या बदली आकृती व नफा तोटा या घटकांवर एकूण १५ प्रश्न विचारले गेलेत. या प्रश्नांची काठीण्यपातळी मात्र नेहमीपेक्षा वाढलेली दिसून येते.

महाराष्ट्राचा भूगोल – महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय साक्षरता दर, जिल्हे आणि जलसिंचन योजना, खनिजे आणि उत्पत्तिस्थान, नदी आणि तिच्या उपनद्या, मृदा आणि मृदेतील घटक, महाराष्ट्राच्या लोकसंख्येतील गेल्या दशकात झालेला बदल, महाराष्ट्राच्या लोकसंख्येतील अनुसूचित जाती आणि जमातींचे प्रमाण, जिल्हे आणि लोह खनिज उत्पादन ठिकाणांच्या जोडय़ा, वनांचे प्रकार आणि स्थानिक वृक्ष, तसेच २०११च्या जनगणनेनुसार सर्वात कमी लोकसंख्येचा जिल्हा या घटकांवर एकूण १० प्रश्न विचारले गेलेत. या प्रश्नांची काठीण्यपातळी सारखीच वस्तुनिष्ठतेकडे झुकणारी आहे.

महाराष्ट्राचा इतिहास – या विभागात शेतकरी कामगार पक्षाच्या स्थापनेतील सहभागी नेते, सत्यशोधक चळवळीच्या धर्तीवरील बुलढाण्यातील चळवळ आणि तिचे नेतृत्व, महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे स्वातंत्र्यसेनानी आणि त्यांच्याशी संबंधित संस्था, प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्यासाठी इम्पिरियल कौन्सिलमध्ये पहिले विधेयक मांडणारी व्यक्ती, वासुदेव बळवंत फडके आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांची नावे, डेक्कन सभेचे स्थापनाकार, फैजपूर काँग्रेस अधिवेशनातील सहभागी स्त्रियांना प्रशिक्षण देणारी प्रशिक्षक, टिळकांची अटक आणि त्यांच्यावरील आरोप, अखिल भारतीय किसान सभेच्या दुसऱ्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष या घटकांवर एकूण १० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. एकंदरीत या घटकावर जास्तीत जास्त प्रश्न महाराष्ट्रातील व्यक्तिमत्त्वे आणि त्यांचे कार्य यावर विचारलेले दिसून येतात.

भारतीय राज्यघटना – या घटकावर राज्य मंत्रिमंडळ पद्धतीची प्रमुख वैशिष्टय़े, राज्य नीतीची मार्गदर्शक तत्त्वे आणि संबंधित कलमे, विधान परिषदेतील सदस्य संख्या आणि त्यासंदर्भातील नियम, घटना समितीचे कार्य, सर्वोच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांच्या पात्रतेचे निकष, महाराष्ट्राच्या विधानसभेची सदस्य संख्या आणि सदस्य, मूलभूत हक्क आणि त्यांची वैशिष्टय़े, धर्मनिरपेक्षता आणि तिची घटनेतील व्याख्या, समानतेच्या अधिकारासंबंधित कलमे, राज्यघटनेनुसार गणराज्याचा अर्थ या उपघटकांवर एकूण १० प्रश्न विचारण्यात आले आहेत.

मानवी हक्क व जबाबदाऱ्या – यामध्ये स्त्रियांना घरगुती हिंसाचारापासून संरक्षण कायदा २००५ नुसार संरक्षण अधिकाऱ्याच्या कर्तव्य संबंधित कलम, राष्ट्रीय मानवी अधिकार आयोगाच्या अध्यक्षांच्या नेमणुकीचे अधिकार आणि तरतुदी, मानवी हक्क संरक्षण अधिनियम १९९३ मधील जिल्हा न्यायालयासाठीची तरतूद, अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती अत्याचार प्रतिबंध कायद्यातील प्रकरणे आणि कलमांची संख्या तसेच या कायद्यान्वये विशेष सरकारी अभियोक्ता म्हणून नेमणुकीचे निकष आणि या कायद्यानुसार निर्देशित दंड, महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव मोहिमेची सुरुवात, शोषणाविरुद्धचे अधिकार आणि त्यासंदर्भातील भारतीय राज्यघटनेतील कलमे, नागरी हक्क संरक्षण अधिनियम, १९५५ आणि त्यातील तरतुदी, मानवी हक्कांच्या जागतिक जाहीरनाम्यातील कलमांचा भारतीय राज्यघटनेतील पडसाद, हुंडाबंदी अधिनियमानुसार असलेली शिक्षेची तरतूद या उपघटकांवर एकूण १५ प्रश्न विचारले आहेत.

महाराष्ट्र पोलीस अधिनियम १९५१ – या घटकावर १० प्रश्नांचा समावेश आहे. यामध्ये कायद्यातील प्रकरणे, त्यातील गुन्हा व शिक्षेसंबंधी तरतूद, तडीपारीच्या आदेशासाठीच्या तरतुदी आणि अधिकार, त्यातील अपवाद, पोलिसांची कर्तव्ये आणि अधिकार, महत्त्वाची कलमे आणि त्यांचे विषय, पोलीस नियंत्रण आणि त्यासाठी असणाऱ्या संस्थात्मक तरतुदी या महत्त्वाच्या मुद्दय़ांवर आधारित प्रश्नांचा समावेश आहे.

भारतीय दंड संहिता १८६० – या घटकावर १० प्रश्नांचा समावेश आहे. यामध्ये भारतीय दंड संहितेत समाविष्ट गुन्हे आणि त्यासाठी असणाऱ्या शिक्षा आणि अपवाद या संबंधित कलमे आणि तरतुदी व महत्त्वाच्या व्याख्या संबंधित महत्त्वाच्या घटकांवरील प्रश्नांचा समावेश आहे.

फौजदारी प्रक्रिया संहिता – १९७३– या घटकावर १० प्रश्नांचा समावेश आहे. यामध्ये फौजदारी प्रक्रिया संहितेतील विविध कलमे, आरोपीच्या वैद्यकीय तपासण्या आणि त्यासंदर्भातील पोलिसांचे अधिकार, प्रथम माहिती अहवाल तयार करण्याच्या तरतुदी, पोलीस ठाण्याच्या हद्दीतील पोलीस अधिकाऱ्यांची कर्तव्ये व अधिकार, गुन्हेगारांना अटक करण्याचे अधिकार आणि संबंधित तरतुदींची कलमे या महत्त्वाच्या घटकांवरील प्रश्नांचा समावेश आहे.

भारतीय पुरावा कायदा (Indian Evidence Act ryxs)- या घटकावर १० प्रश्नांचा समावेश आहे. यामध्ये कायद्याचे अंमलबजावणी क्षेत्र, महत्त्वाची कलमे आणि त्यातील तरतुदी; त्यानुसार करावयाची कारवाई या महत्त्वाच्या घटकांवरील प्रश्नांचा समावेश आहे.

अनिवार्य विषयांचा अभ्यास

article-about-preparation-for-mpsc-exam-2018

1410  

केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षांपासून (UPSC)) ते तलाठी भरतीपर्यंतच्या सर्व परीक्षांना काही अभ्यासक्रम अनिवार्य असतोच. आज आपण लिपिक व टंकलेखक, विक्रीकर विभागातील कर साहाय्यक, दुय्यम निरीक्षक उत्पादन शुल्क-गट क संयुक्त सेवा परीक्षा २०१८ मधील पेपर क्र. २ साठीच्या अनिवार्य अभासक्रमाविषयी चर्चा करणार आहोत.

१) चालू घडामोडी –

चालू घडामोडी हा विषय या तिन्ही पदांसाठीच्या मुख्य परीक्षेसाठी अनिवार्य आहे. या घटकांतर्गत कर साहाय्यक व दुय्यम निरीक्षक उत्पादन शुल्क या दोन्ही मुख्य परीक्षांचा अभ्यासक्रम जागतिक तसेच भारतातील चालू घडामोडी असा आहे तर लिपिक – टंकलेखक परीक्षेसाठी भारतातील व महाराष्ट्रातील चालू घडामोडी असा अभ्यासक्रम आहे. याशिवाय लिपिक व टंकलेखकाच्या मुख्य परीक्षेसाठी भारतातील व महाराष्ट्रातील क्रीडा व साहित्य क्षेत्रातील पुरस्कार व माहिती हा उपघटकही विचारला जाणार आहे.

अभ्यासपद्धती – या घटकाच्या अभ्यासासाठी सुमारे एक वर्ष अगोदरच्या ठळक चालू घडामोडींचा अभ्यास करावा. हा अभ्यास आíथक, राजकीय, सामाजिक, शैक्षणिक, मनोरंजन, संरक्षण, विज्ञान, साहित्य, क्रीडा यांसारख्या उपघटकात जागतिक व भारतातील चालू घडामोडी विभागून कराव्यात.

अभ्याससाहित्य – वर्तमानपत्रे, योजना व कुरुक्षेत्र मासिक, बाजारातील कोणतेही एक चालू घडामोडींचे पुस्तक

२) बुद्धिमत्ता चाचणी व अंकगणित –

उमेदवार किती लवकर व अचूकपणे विचार करू शकतो याचा अंदाज घेण्याच्या दृष्टीने बुद्धिमापनविषयक शाब्दिक व अशाब्दिक उदाहरणे परीक्षेत विचारले जातील. याचा दर्जा पदवी असा राहील. तर, विद्यार्थ्यांना गणितीय कौशल्ये प्राप्त आहेत का नाहीत हे पाहण्यासाठी अंकगणित, बीजगणित, भूमिती आणि सांख्यिकी या उपघटकावर आधारित दहावीपर्यंतच्या काठिण्य पातळीवरील प्रश्न तिन्ही मुख्य परीक्षांत विचारले जाणार आहेत.

अभ्यासपद्धती – १ ते ३० पर्यंतचे पाढे, १ ते ३० पर्यंतचे वर्ग, १ ते १० पर्यंतचे घन, संख्याज्ञान, कंचेभागुबेव (BODMAS), लसावि, मसावि, अपूर्णाक, घातांक, शेकडेवारी, गुणोत्तर प्रमाण यांचा अनुक्रमे प्रथम अभ्यास करावा. तद्नंतर, स्पर्धा परीक्षा बुद्धिमत्ता चाचणी व अंकगणितविषयक अभ्यास करावा.

अभ्यास साहित्य – अंकगणित व बुद्धिमत्ताविषयक पाचवी व आठवी शिष्यवृत्तीची पुस्तके तसेच स्पर्धा परीक्षा अंकगणित व बुद्धिमत्ताविषयक पंढरीनाथ राणे आणि वा. ना. दांडेकर यांची पुस्तके.

३) सामान्यज्ञान –

या घटकांतर्गत लिपिक व टंकलेखक परीक्षेसाठी इतिहास, भूगोल, नागरिकशास्त्र इत्यादी. घटकांचा समावेश होतो. याबरोबरच सामान्य विज्ञान या घटकांतर्गत भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र व जीवशास्त्र आणि पर्यावरण या घटकांचा समावेश होतो.

अभ्यासपद्धती व अभ्याससाहित्य – इयत्ता चौथी ते इयत्ता अकरावीपर्यंतची बालभारतीची तत्सम विषयाची पुस्तके वाचावीत. तद्नंतर, सामान्य काठिण्य पातळीच्या महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या इतर प्रश्नपत्रिका यातून उपरोक्त अभ्यासक्रम आणि प्रश्नप्रकार समजून घ्यावा. शालेय पुस्तकात न सापडणारा अभ्यासक्रम बाजारातील कोणतेही एक पुस्तक किंवा इंटरनेटवर उपलब्ध माहितीतून (विकिपिडिया) अभ्यासावा. यातून स्वत: काढलेल्या टिप्पणांचा वारंवार अभ्यास करावा.

सामान्यज्ञान (दुय्यम निरीक्षक राज्य उत्पादन शुल्क)-

या मुख्य परीक्षेसाठी सामान्यज्ञान या घटकांतर्गत भारतीय राज्यघटना या एकाच उपघटकाचा समावेश होतो. हा उपघटक भारतीय राज्यघटना आणि नागरिकशास्त्र या मथळ्याखाली ‘कर साहाय्यक’ या मुख्य परीक्षेसाठीही आहे.

अभ्यासपद्धती व अभ्याससाहित्य – या विषयाचा अभ्यास करण्यासाठी राज्यघटनेची निर्मिती, प्रस्तावना, घटनेतील महत्त्वाची कलमे, मूलभूत हक्क, मूलभूत कर्तव्ये, केंद्र-राज्य संबंध, भारत एक निधर्मी राष्ट्र, राज्य कार्यकारी मंडळ यांचे सदस्याधिकार काय्रे, न्यायमंडळ, विविध विधीविषयक समित्या यांसारख्या बाबींचा अभ्यास करावा. याबरोबरच, नागरिकशास्त्र या घटकांतील उपघटकांसाठी नागरी व ग्रामीण व्यवस्थापन व प्रशासन यांचा अभ्यास करावा. यासाठी अकरावी व बारावीची राज्य व नागरिकशास्त्रविषयक पुस्तके आणि एम. लक्ष्मीकांत हे पुस्तक वापरावे.

४) अर्थशास्त्र – 

सर्वसामान्यपणे, अधिकांश महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाद्वारे घेतल्या जाणाऱ्या परीक्षांसाठी हा घटक अनिवार्य असतो. मात्र, या संयुक्त मुख्य परीक्षेसाठी हा घटक फक्त कर साहाय्यक मुख्य परीक्षेपुरता मर्यादित आहे. या घटकांतर्गत पंचवार्षकि योजना, आíथक सुधारणा व कायदे हा भाग परीक्षेत विचारला जाईल.

अभ्यासपद्धती व अभ्याससाहित्य – पहिली ते बारावी पंचवार्षकि योजना, निती आयोग तसेच उदारीकरण- जागतिकीकरण – खासगीकरण या संकल्पना आणि त्यांची व्याप्ती. केंद्र व राज्य स्तरावरील आíथक सुधारणा, जागतिक व्यापार परिषद तरतुदी सुधारणा, त्यांचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम, विक्रीकर, मूल्यवíधत कर  (VAT) , वस्तू व सेवा कर (GST) यांचा अभ्यास करावा.

‘पीएसआय’ मुलाखत भाग : दोन

psi-interview-part-two

5090  

गेल्या लेखात आपण शारीरिक चाचणी झाल्यानंतर मुलाखतीसाठी कराव्या लागणाऱ्या पेहरावाबाबत माहिती बघितलेली होती. आजच्या लेखात प्रत्यक्ष मुलाखतीस जाताना कोणत्या प्रकारची तयारी करणे गरजेचे आहे हे पाहू या. मुलाखती आणि तुमच्या आवश्यक त्या प्रमाणपत्रांच्या मूळ प्रती दाखवायच्या किंवा सादर करायच्या (Documents Verification) असतात. यामध्ये तुमच्या जन्म तारखेचा, दहावी, बारावी, पदवी, रहिवासी (आदिवास महाराष्ट्र) लागू असलेल्यांना जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी (नसल्यास नंतर सादर करता येते), नॉन क्रिमिलेअर इ. प्रमाणपत्रे आवश्यकतेनुसार सादर करावी लागतात. 

कागदपत्रांची पडताळणी झाली की तुमचा नंबर आल्यावर तुम्हाला आतील उमेदवार बाहेर येण्याआधी मुलाखत हॉल बाहेर थांबायाला सांगितले जाते. आतील उमेदवार बाहेर आला की तुम्हाला आत जायला सांगितले जाते. 

प्रत्यक्ष मुलाखत :

आता तुम्ही जेथे कोठे मुलाखत देणार त्या जागच्या मुलाखत हॉलचे दार एक तर लावले असणार किंवा क्वचित कुठेतरी उघडेच असण्याची बाब यासाठी ग्राह्य धरतो आहे. कारण मुलाखत हॉलच्या दारावर हलकेच टकटक करून आपल्याला दार उघडायचे आहे. किंवा उघडे असेलच तर टकटक करून सौम्य; पण स्पष्ट आवाजात 'मे आय कम् इन सर / मॅडम' असे विचारले आहे.

दारावर टकटक ऐवढ्यासाठी करायचे आहे की पॅनलचे लक्ष आपल्याकडे गेले पाहिजे. नाहीतर आपण दार उघडले तेव्हा पॅनल मेंबर एकमेकांसोबत बोलत असेल किंवा आपला प्रोफाइल वाचत असेल, यामुळे आपण दारातून आधी वाकून बघू शकतो किंवा नुसतेच दार ढकलून उभे राहू शकतो. त्यामुळे पॅनलचे लक्ष आपल्याकडे वेधण्यासाठी दारावर हलकेसे टकटक करावे.

तुम्ही 'मे आय कम इन सर' म्हटल्यावर पॅनलचे चेअरमन खूणेने, मानेनं किंवा शब्दात 'या' म्हणतील. त्यांनी अनुमती दिल्यानंतरच आत जा. दोन पावले आत गेलात की पॅनल चेअरमन व सदस्यांना Good morning /Good afternoon (individually) म्हणा. कारण शक्यतो पॅनला दोनच सदस्य (चेअरमन धरून) असतील. असे पण चालू शकेल की आधी तुम्ही खूर्चीपर्यंत पोहचा आणि मग पॅनला विश करा. परंतु तुम्ही विश करायच्या आधीच जर पॅनल मेंबरने तुम्हाला Good morning / Good afternoon म्हटले तर आपले विश करायचे राहिले पॅनलनीच विश केले असे नको ते प्रश्न निर्माण होऊ शकतात. म्हणून दोन पावले आत गेलात की पहिले विश करा. नंतर तुम्हाला चेअरमन बसायला सांगतील तेव्हा त्यांना थॅक्यू सर/मॅडम म्हणून खूर्चीत बसा.

आत गेल्या गेल्या खूर्चीकडेच बघत बघत पॅनला विश करू नका. पॅनलने म्हटल्याशिवाय खुर्चीत बसू नका. आपले आत येणे पॅनलला विश करणे त्यांनी खुर्चीत बसा म्हटल्यावर खुर्चीकडे बघून नीट, सौम्यपणे, आवाज न करता (खुर्चीचा) बसा. बसायच्या आधीच पॅनलला धन्यवाद म्हणा. ही सर्व प्रक्रिया अगदी सहज झाली पाहिजे. या पहिल्याच प्रक्रियेदरम्यान आपल्या वागण्यात सहजता व आत्मविश्वास दिसला पाहिजे.

जर तुम्हाला बसण्याआधीच चेअरमनने प्रश्न विचारायला सुरुवात केली तर कोठेही चेहऱ्यावर किंवा तुमच्या हालचालीतून असे दाखवू नका. की हे काय बसा तर म्हणा direct questions. उलट थोडे स्माइल देत विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे सांगण्यास सुरुवात करा. आणि तुम्ही उत्तर सांगतानाच त्यांनी खुणेने नीट तुम्हाला बसायला सांगितले तर थँक्यू/धन्यवाद म्हणा आणि बसा. 

मुलाखत कक्षात जाताना तुमच्या कागदपत्रांची फाइल सोबत नेणे गरजेचे नाही. तुमच्या कागदपत्रांची पडताळणी बाहेरच झाली आहे. तर कोणाला फाईल हातात असल्यामुळे आत्मविश्वास वाढल्यासारखा वाटत असेल तर हरकत नाही. परंतु विनाफाइलचे तुम्ही जास्त आरामदायी असणार आहात. 

खुर्चीवर बसल्यावर तुमची पाठ सरळ खुर्चीच्या पाठीला ठेकली असावी. बसताना ताठ बसायचे, म्हणजेच उगाच जास्त पुढे झुकलेले नको किंवा खांदे पाडून मागे घसरून बसल्यासारखे नको. बसल्यावर दोन्ही हात समोर ढोपरातून काटकोनात मांडीवर किंवा खुर्चीच्या हातावर सरळ ठेवावे. दोन्ही हात एकमेकांत गुंफलेले नको. तसेच खुर्चीच्या हातावर घट्ट पकडून सुद्धा बसायला नको.

आपल्याला विचारलेल्या प्रश्नांचे उत्तरे किंवा स्पष्टीकरण देतांना काही प्रमाणात हातवारे करता येईल असे हात रिलॅक्स हवेत. परंतु नुसतेच मोठ मोठ्यांनी हातवारे करून उत्तरे देऊ नका. आपण भाषण देण्यासाठी नाही, तर मुलाखतीसाठी आलोय हे लक्षात असू द्यावे. बसतानाच्या आपल्या बैठकीतून आपण आरामदायी पाहिजे. बसल्यावर आपल्या चेहऱ्यावर किंचितसे स्मित हास्य असावे. कारण हासरा चेहरा सर्वांनाच आवडतो. आपण मुलाखती दरम्यान ताणतणावाखाली दिसता कामा नये. 

मुलाखतीचे नियम : 

Eye Contact : पहिल्या प्रश्नाची सुरुवात पॅनल चेअरमन विचारत असतात, त्यामुळे ज्यांनी प्रश्न विचारला आपली नजर त्यांच्याकडे असावी, प्रश्न विचारू झाल्यावर ज्यांनी प्रश्न विचारला त्यांच्यापासून उत्तराची सुरुवात करा आणि उर्वरित उत्तर देताना संपूर्ण पॅनलकडे बघत ते उत्तर द्या. ज्यांनी प्रश्न विचारला फक्त त्यांच्या कडेच बघून उत्तर द्यायचे असे करू नका. पॅनलच्या सर्व सदस्यांकडे बघून उत्तर देण म्हणजे त्यांच्याशी संवाद साधने होय. एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर आठवताना वर छताकडे खाली जमिनीकडे, इकडे-तिकडे बघू नका.

पॅनल मेंबरकडेच बघून तुमचे उत्तर द्या. तुमच्या नजरेतून तुमचा आत्मविश्वास दिसायला लागतो. प्रश्न विचारल्यावर तुम्हाला प्रश्न समजला आणि तुम्ही त्याचे उत्तर देणार यासाठी सुरूवातीच्या काही प्रश्नांना येस सर/मॅडम म्हणा आणि मग उत्तरे द्या. जर तुम्हाला प्रश्न नीट समजला नसेल किंवा ऐकू नाही आला तर लगेच स्पष्ट सांगा परंतु सांगताना 'सॉरी सर, सॉरी मॅडम' प्रश्न परत सांगाल का? असे नम्रपणे म्हणा. नाही तर काही तरी चुकीचा प्रश्न ग्राह्य धरून उत्तर देण्यास सुरुवात करू नका किंवा ऐकू आले नाही म्हणून आ.. आ.. असे करू नका. 

काही प्रश्नांची उत्तरे आठवण्यास वेळ लागत असेल तर मध्येच ब्लॅक होऊ नका लगेच पॅनलची परवानगी घेवून म्हणा Sorry sir / madam नीट आठवत नाही, मी प्रयत्न करू का? जर एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर येतच नसेल तर वेळ न दडवता 'सॉरी सर, सॉरी मॅडम' नाही सांगता येणार असे नम्रपणे म्हणा. 

मुलाखतीत प्रश्नाला प्रतिप्रश्न कधीही करू नका. सुरूवातीच्या प्रश्नांची उत्तरे संक्षिप्त व मोजक्याच शब्दात द्यावीत. उगाच जास्त माहिती आहे म्हणून सांगत बसू नका. संपूर्णच प्रश्नांची उत्तरे तंतोतंत मांडण्याचा प्रयत्न करावा. तुमच्या उत्तरांमधून तुम्ही पॅनलची सहानुभूती घेण्याचा प्रयत्न करू नका. उदा. काही प्रश्नांवरून आपल्या कौटुंबिक अडचणींवर प्रश्न आले तर आपण स्वत:हून जास्त भावनिक स्पष्टीकरण देऊ नका. फक्त काही कौटुंबिक कारणांमुळे मला असे करावे लागले अशा प्रकारचे उत्तर द्या.

जर पॅनलने कौटुंबिक कारण स्पष्ट करायला सांगितले तरच स्पष्ट करा. स्वत:हून आजारी आहोत किंवा नाही अशा प्रकारची सहानूभूती घेण्याचा प्रयत्न करू नका. मुलाखत हॉलमध्ये आत आल्यापासून बसणे, नजर, आपली बोलण्याची शैली, देहबोली यातून पॅनलला आपण खूप काही सांगत असतो. त्यामुळे आपल्या देहबोलीमध्ये एक सहजता, उत्स्फूर्तता, आत्मविश्वास दिसायला हवा हे लक्षात ठेवावे. 

पीएसआय : शारीरिक चाचणी व मुलाखत

psi-physical-testing-and-interview

525  

एमपीएससीद्वारे घेण्यात येणाऱ्या पीएसआय २०१७ मुख्य परीक्षेचा निकाल नुकताच जाहीर झाला आहे. मुख्य परीक्षेत यशस्वी झालेल्या उमेदवारांना आता शारीरिक चाचणी व मुलाखत या टप्प्यांसाठी तयार रहावे लागणार आहे. आधीपासूनच जे परीक्षार्थी पीएसआय या पदाचे लक्ष्य डोळ्यासमोर ठेवून तयारीला लागले असतील निश्चितच त्यांचा शारीरिक चाचणीचा सरावसुद्धा योग्यरित्या सुरू असेल. 
 

शार‌ीरिक चाचणीच्या निकालाच्या आधारे मुलाखतीसाठी पात्र ठरलेल्या उमेदवारांनाच पोलिस उपनिरिक्षक पदाच्या मुलाखतीसाठी बोलवण्यात येते. पीएसआय पदासाठी मुलाखत ४० गुणांची असते. मुलाखतीसाठी पात्र ठरलेल्या उमेदवारांची पात्रता जाहिरात/अधिसूचनेतील अर्हता/अटी व शर्तीनुसार मूळ कागदपत्राच्या आधारे तपासली जाईल आणि अर्जातील दाव्यानुसार मूळ कागदपत्र सादर करणाऱ्या उमेदवारांची मुलाखत घेतली जाते.

मुलाखतीसाठी पात्र ठरणाऱ्या उमेदवारांची मुलाखती आयोगाच्या कार्यक्रमानुसार तसेच आयोगाने निश्चित केलेल्या ‌ठिकाणी व वेळेस घेण्यात येते. शारीरिक चाचणी व मुलाखत एकाच दिवशी घेण्यात येते. 
 

शारीरिक चाचणी - एकूण गुण १०० 
अ) पुरुषांसाठी 
१) गोळाफेक (वजन ७.२६० किलो) - अंतर ७.५० केल्यास १५ गुण 
२) पुल अप्स (८ पुल अप्स प्रत्येकी २.५ गुण एकूण २० गुण 
३) लांब उडी ४.५० मी. एकूण गुण १५ गुण 
४) धावणे ८०० मी. वेळ २ मिनिटे ३० सेकंद ५० गुण 
एकूण १०० गुण 
 

ब) महिलांसाठी 
१) गोळाफेक (वजन ४ कि. ग्रॅ) अंतर ६ मी. २० गुण 
२) धावणे २०० मी. वेळ ३५ सेकंद ४० गुण 
३) चालणे ३ किमी. वेळ २३ मिनिटे ४० गुण 
एकूण १०० गुण 
मुलाखतीस पात्र होण्यासाठी शारीरिक चाचणीमध्ये किमान ५० गुण मिळविणे आवश्यक आहे. 

 

शारीरिक चाचणीची तयारी - 
पुरुषगटासाठी ८०० मी. धावणे व महिला गटासाठी ३ किमी. प्रकारे नियोजनबद्ध सरावाची आवश्यकता असते. ८०० मी. धावणे २ मिनिटे ३० सेकंद या वेळेत पूर्ण केल्यास ५० हे पूर्ण गुण मिळतात. अन्यथा प्रत्येक १० सेकंदाच्या फरकाने ६-६ गुण कमी होत जातात. धावण्यासाठी आपले शरीर अधिक बळकट असणे गरजेचे आहे.

शरीराची बळकटी योग्य शारीरिक सराव व तेवढाच योग्य आहाराचे सेवन केल्याने साध्य करता येते. बऱ्याच वेळा परीक्षार्थी शारीरिक चाचणीचा सराव करताना आहाराकडे हवे तसे पुरेसे लक्ष्य देत नाही. परंतु परिपूर्ण प्रोटिनयुक्त आहार घेतला तरच उर्जा व स्नायुंची बळकटी होऊ शकते. शारीरिक चाचणीचा सराव अनुभवी व तज्ज्ञ मार्गदर्शनाखाली करणे जास्त उचित ठरते. 
 

शारीरिक चाचणीचा सराव करताना आपल्या मानसिकतेचा सुद्धा कस लागतो. मनामध्ये आपल्या योग्यतेविषयी कोणतीही शंका न ठेवता आपला १०० टक्के परफॉर्मन्स देणे महत्त्वाचे असते. 'खेळायचे ते जिंकण्यासाठी'या जिद्दीने आपण शारीरिक चाचणीस सामोरे जायचे आहे. युद्ध नितीत असे म्हणतात की कोणतेही लढाई ही पहिले मनातून व मेंदूने जिंकणे गरजेचे आहे. मग ते प्रत्यक्षात उतरवता येते. तसेच शारीरिक चाचणीसाठी आपण पूर्णपणे मनाने खंबीर होऊन Never give up हा अॅटिट्यूट ठेवून मैदानात उतरणे महत्त्वाचे आहे. 
 

शारीरिक चाचणीनंतर त्याच दिवशी मुलाखत घेतली जाते शारीरिक चाचणीत जर योग्य गुण मिळाले तर मुलाखतीला सामोरे जाताना आपोआप आपला आत्मविश्वास वाढलेला असतो. याचे Positive Impression आपल्या मुलाखतीत दिसून येते. यामुळे शारीरिक चाचणीत योग्य गुण मिळविणे जास्त उपयुक्त ठरते. 
 

मुलाखत ही साधारणतः आयोगाचे सदस्य व त्यांच्यासोबत पोलिस खात्यातील वरिष्ठ पदावरील अधिकारी मिळून घेतली जाते. मुलाखतीत प्रामुख्याने आपल्या प्रोफाइलमधील म‌ाहितीच्या आधारे प्रश्न विचारले जातात. आपल्या प्रोफाइलमधील शिक्षण, पदवी त्यासंबंधीची माहिती, आपण ज्या प्रदेशातून आलो त्याबद्दलची माहिती, आपल्या पदवीचा पोलिस खात्यात उपयोग कसा करता येईल? पोलिस उपनिरीक्षक पदाच्या जबाबदाऱ्या व कर्तव्य याची माहिती. तसेच तुम्हाला हे पद का हवे आहे? इत्यादी बाबींवर साधारण प्रश्न विचारलेले जातात. मुलाखतीचा प्रमुख हेतू तुमचे ज्ञान पडताळणे नसून तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाची चाचणी घेणे आहे. 
 

तुम्ही शिक्षण कसे, कोठून, कोणत्या विषयात, पूर्ण केले? शिक्षणासोबतच इतर काही curriculum मध्ये सहभागी होता का? तुमच्या आवडी, छंद किंवा तुम्ही तुमच्या शाळा, विद्यालयातील खेळ, कार्यक्रमातील सहभाग इ. बाबींचा सुद्धा व्यक्तीमत्त्व चाचणीत विचार केला जातो. याशिवाय सध्याच्या चालू घडामोडीविषयी तुम्ही किती जागृत आहात, सध्याची कायदा सुव्यवस्था स्थिती, तुमचे मत काय? त्यातील अडचणी काय? तुम्ही काय उपाय सुचवाल इत्यादी स्वरूपाचे प्रश्नांचासुद्धा समोवश केला जाऊ शकतो. 
 

मुलाखल पॅनल प्रश्नाच्या आधारे तुमचे व्यक्तिमत्त्व पीएसआय पदासाठी साजेशे आहेत का? त्या आधारे मुलाखतीला गुण देत असतात. 
अशाप्रकारे २०० गुणांची मुख्य, १०० गुणांची शारीरिक चाचणी आणि ४० गुणांची मुलाखत एकूण ३४० गुणांपैकी पीएसआय पदासाठी निवड केली जाते.

राज्यसेवा मुख्य परीक्षेत भाषेची बहुपर्यायी, दिर्घोत्तरी प्रश्नपत्रिका

maharashtra-public-service-commission-announced the new format of stete service main exam

26597  

महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाकडून नवे स्वरूप जाहीर:-
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाकडून घेण्यात येणाऱ्या राज्यसेवा मुख्य परीक्षेच्या भाषा विषयाच्या प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप आयोगाने बदलले असून, आता भाषेची परीक्षा बहुपर्यायी आणि दीघरेत्तरी अशी मिश्र स्वरूपाची असणार आहे. भाषेचे गुण अंतिम निकालातही ग्राह्य़ धरण्यात येणार आहेत. त्याचप्रमाणे उणे मूल्यांकनही केले जाणार आहे.
आयोगाच्या राज्यसेवा मुख्य परीक्षेतील भाषा विषयांच्या परीक्षेलाही बहुपर्यायी स्वरूपाचे प्रश्न विचारण्याचे आयोगाने जाहीर केले होते. याबाबत जून २०१५मध्ये आयोगाने परिपत्रकही काढले होते. उत्तरपत्रिकांची तपासणी लवकरात लवकर होऊन वेळेवर निकाल जाहीर करणे शक्य व्हावे, त्याचप्रमाणे बहुपर्यायी स्वरूपामुळे मूल्यमापनातही अधिक पारदर्शकता आणण्याच्या हेतूने प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप बदलण्याचे आयोगाच्या विचाराधीन होते.

प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप कसे असावे याबाबत आयोगाने विद्यार्थी, शिक्षकांनाच विचारार्थ पर्याय देऊन सूचना मागवल्या होत्या. आलेल्या सूचनांचा विचार करून आयोगाने प्रश्नपत्रिकेचे अंतिम स्वरूप जाहीर केले आहे.
नव्या स्वरूपानुसार भाषा विषयांची परीक्षा दोन भागांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या भागांत मराठी आणि इंग्रजीचे प्रत्येकी ५० गुणांचे दीघरेत्तरी प्रश्न विचारण्यात येतील. त्यामध्ये निबंध लेखन, सारांश लेखन, भाषांतर यांचा समावेश आहे. दुसऱ्या भागांत दोन्ही भाषांचे प्रत्येकी ५० गुणांचे बहुपर्यायी प्रश्न विचारण्यात येणार आहेत.

शंभर गुणांच्या या प्रश्नपत्रिकेत १ ते ५० क्रमांकाचे प्रश्न हे मराठी भाषेचे, तर ५१ ते १०० क्रमांकाचे प्रश्न हे इंग्रजी भाषेचे असणार आहेत. व्याकरण, म्हणी, वाक्प्रचार, शब्दांचा उगम, समानार्थी आणि विरुद्धार्थी शब्द, शुद्धलेखन, विरामचिन्हे, शब्दार्थ यांवर आधारित प्रश्न विचारण्यात येणार आहेत. बहुपर्यायी प्रश्नांसाठी उणे मूल्यांकनही (निगेटिव्ह मार्किंग) राहणार असून, तीन चुकीच्या उत्तरांसाठी १ गुण कमी होणार आहे.

भाषेचे एकूण २०० गुण अंतिम गुणांमध्येही ग्राह्य़ धरण्यात येणार आहेत. सप्टेंबरमध्ये होणाऱ्या मुख्य परीक्षेमध्ये नव्या स्वरूपातील प्रश्नपत्रिका असणार आहे. आयोगाच्या संकेतस्थळावर बदललेले स्वरूप जाहीर करण्यात आले आहे.

परीक्षेचे स्वरूप:-

  1. भाषेची एकूण २०० गुणांची परीक्षा
  2. शंभर गुणांच्या दोन प्रश्नपत्रिका, प्रत्येकासाठी ३ तास वेळ
  3. पहिली प्रश्नपत्रिका दीघरेत्तरी, दुसरी बहुपर्यायी
  4. प्रत्येक प्रश्नपत्रिकेत मराठी आणि इंग्रजी भाषेसाठी प्रत्येकी पन्नास गुणांचे प्रश्न
  5. बहुपर्यायी प्रश्नपत्रिकेत दोन्ही भाषांचे प्रत्येकी ५० प्रश्न, प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण
  6. बहुपर्यायी प्रश्नपत्रिकेसाठी उणे मूल्यांकन, तीन चुकीच्या उत्तरांसाठी १ गुण वजा

सामान्य अध्ययन पेपर एक विश्लेषण

An Analysis of General Studies Paper 1

4185  

राज्यसेवा मुख्य परीक्षेसाठी सहा पेपर व ८०० गुण अशी रचना करण्यात आली आहे. यातील पेपर एक अणि दोन हे प्रत्येकी १०० गुणांसाठी भाषा विषयाचे पेपर आहेत. पेपर तीन ते सहा हे सामान्य अध्ययन १ ते ४ असे विहित केलेले आहेत. भाषा विषयांबाबत मागील लेखांमध्ये चर्चा करण्यात आली आहे. 

सामान्य अध्ययन पेपर  एकमध्ये इतिहास, भूगोल व कृषी अशा तीन घटकांचा समावेश करण्यात आला आहे. अभ्यासक्रमाचे विभाजन इतिहास, महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह भूगोल आणि भूगोल व कृषी अशा तीन भागांत करण्यात आले आहे. या घटकांची व्याप्ती आणि गुण त्याच उतरत्या क्रमाने ठरविण्यात आले आहेत. मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास इतिहास घटकावर ६० गुणांचे, महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह भूगोल घटकावर ५५ गुणांचे तर भूगोल व कृषी घटकावर ३५ गुणांचे प्रश्न विचारण्यात आले आहेत, हे लक्षात येते.

बहुपर्यायी प्रश्नपद्धतीसाठी अभ्यासक्रमाचे बारकाईने विश्लेषण करून अभ्यास पद्धत ठरविणे ही अत्यंत आवश्यक बाब आहे. बहुपर्यायी प्रश्नांमध्ये विचारण्यात आलेल्या मुद्दय़ांबाबत नेमकी माहिती असावी लागते आणि तिचा संदर्भही माहीत असावा लागतो, तरच आत्मविश्वासाने प्रश्न सोडविणे शक्य होते. पेपर एकच्या सर्व घटकांसाठी विश्लेषणावर आधारित अभासपद्धतीबाबत स्वतंत्रपणे चर्चा करण्यात येईल. अभ्यासक्रमाचे विश्लेषण आणि अभ्यासाच्या सोयीसाठी विभाजन कशा प्रकारे करता येईल ते पाहू.

भूगोल व कृषी

या घटक विषयाच्या अभ्यासक्रमामध्ये नमूद केलेले मुद्दे हे वस्तुनिष्ठ नसून संकल्पनात्मक आहेत. त्यामुळे दिलेल्या संकल्पना किंवा पारंपरिक मुद्दय़ांचा सर्वागीण अभ्यास आवश्यक आहे. बहुपर्यायी प्रश्नांसाठी नेमका अभ्यासक्रम दिलेला असेल तर अभ्यासाची मर्यादा ठरविता येते, मात्र ढोबळ मुद्दे समाविष्ट असतील तर अशी मर्यादारेषा शोधणे अवघड ठरते. त्या दृष्टीने कृषी घटकाचा अभ्यास मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष प्रश्नपत्रिका समोर ठेवून करायला हवा.

या घटकाचे विभाजन अभ्यासक्रमात नमूद उपघटकांमध्येच करावे.

१. कृषी पारिस्थितीकी         २. हवामान         ३. मृदा      ४. जल व्यवस्थापन

मात्र त्या त्या शीर्षकाखाली असलेले मुद्दे जास्त सुसंबद्ध असलेल्या उपघटकामध्ये संदर्भासाठी वापरणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ ‘शेतीमधील पाण्याची आवश्यकता’ हा ‘हवामान’ उपघटकातील मुद्दा ‘पाणी व्यवस्थापन’ उपघटकातील ‘सिंचन पद्धती’ आणि ‘मृदा’ उपघटकातील ‘लाभक्षेत्र आधारावर मृदा संवर्धन’ या मुद्दय़ांशी संबंधित आहे. त्यांचा एकमेकांच्या संदर्भाने अभ्यास केल्यास बहुविधानी प्रश्न सोडविण्यास मदत होणार आहे, हे लक्षात घ्यायला हवे.

कृषी विषयाच्या प्राकृतिक आणि भौगोलिक पलूंचा समावेश या पेपरमध्ये तर आर्थिक पलूंचा समावेश पेपर चारमध्ये करण्यात आलेला आहे. पेपर चारमधील भाग या पेपरबरोबरच अभ्यासल्यास सलगतेमुळे सोपा होईल. अर्थव्यवस्थेचा भाग म्हणून शेतीचा विचार करताना आर्थिक संकल्पनांचा संदर्भ मात्र घेणे आवश्यक ठरेल.

इतिहास

इतिहास घटक विषयाचे चार मुख्य भागांत विभाजन करता येईल.

१. सन १८१८ ते १८५७ पर्यंतचा सामाजिक, आर्थिक व राजकीय इतिहास.

२. १८५७ पासून स्वातंत्र्यप्राप्तीपर्यंतचा सामाजिक, आर्थिक व राजकीय इतिहास

३. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरचा सामाजिक, आर्थिक इतिहास, राष्ट्रीय स्तरावरील तसेच राज्यांमधील ठळक राजकीय घडामोडी आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध

४. महाराष्ट्राची प्राचीन ते आधुनिक कालखंडामधील सांस्कृतिक परंपरा

या विषयातील नऊ उपघटक या चार विभागांमध्ये समाविष्ट करून त्यांचा एकत्रित अभ्यास करणे व्यवहार्य आणि सोपे आहे. तसेच तर्कसंगत आणि सुसंबद्ध अभ्यास शक्य झाल्याने वस्तुनिष्ठ स्वरूपाच्या प्रश्नांची तयारीही चांगल्या तऱ्हेने होईल.

भूगोल

अभ्यासक्रमामध्ये देण्यात आलेल्या सहा मुद्दय़ांमध्येच या घटकाचे विभाजन करून अभ्यास केल्यास व्यवहार्य ठरेल.

१. प्राकृतिक भूगोल

२. महाराष्ट्राचा आर्थिक भूगोल

३. महाराष्ट्राचा मानवी आणि सामाजिक भूगोल

४. पर्यावरणीय भूगोल

५. महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह लोकसंख्या भूगोल

६. दूरसंवेदन

यातील १, ४ आणि ६ या मुद्दय़ांची व्याप्ती विस्तृत आहे. त्यांमध्ये महाराष्ट्राचा विचार वेगळ्याने नाही तर जग किंवा भारताचा भाग म्हणून करायचा आहे. मुद्दा क्र. २ आणि ३ फक्त महाराष्ट्राशी संबंधित आहेत. मुद्दा क्र. ५ हा महाराष्ट्राचा संदर्भ ठेवून संकल्पनात्मक अभ्यासाचा विषय आहे.

पूर्व परीक्षेनंतरचा रोमँटीसिझम

Romanticism after pre-examination

5114  

अभ्यास करणाऱ्या उमेदवारांना नेहमीच एक सल्ला दिला जातो, मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण करून अभ्यासाची स्वत:ची रणनीती ठरवा. बहुतेक उमेदवार तसे करतातसुद्धा. पण जेव्हा परीक्षा होते त्यावेळचा अनुभव मात्र वेगळाच असतो.

८ एप्रिल रोजी राज्यसेवा पूर्व परीक्षा पार पडली. उमेदवारांनी विश्लेषण केले असेल, आडाखे बांधले असतील, कमी महत्त्वाचे, अति महत्त्वाचे असे ठरवून अभ्यास केला असेल. पण जेव्हा प्रत्यक्ष प्रश्नपत्रिका हातात येते, तेव्हा लक्षात येते की आयोगाची प्रश्नपत्रिका आपल्या अंदाजाच्या एक तर दोन पावले पुढे आहे किंवा दोन पावले मागे आहे.

उमेदवार आणि आयोग ‘हम साथ साथ हैं’ असा अनुभव एक तर फार कमी वेळा किंवा फार कमी प्रश्नांबाबत येतो. कधी मागे, कधी पुढे तर कधी बरोबर या अनुभवालाच परीक्षा म्हणतात. उमेदवारांचे कर्तव्य अभ्यास करून परीक्षा देणे आणि आयोगाची जबाबदारी परीक्षा घेणे. म्हणून तयारी करून अभ्यास केलेल्या सर्व उमेदवारांचे अभिनंदन आणि शुभेछा.

अनुभवांतून आपण शिकतो आणि शिकले पाहिजे. अनुभवातून शिकता येत नसेल तर विद्यार्थी म्हणून घडता येणार नाही. एका परीक्षेच्या निमित्ताने स्वत:च्या उणिवा, कमतरता आणि शक्तीस्थळेसुद्धा शोधता आली पाहिजेत. जे साध्य करायचे आहे त्यानुसार आपल्या आयुष्यातील प्राधान्यक्रम ठरले पाहिजेत. आणि प्राधान्यक्रमानुसार मेहनत करता आली पाहिजे. तर यश निश्चित.

परीक्षा देणाऱ्या लाखो उमेदवारांत मोठी संख्या नव्या म्हणजे पहिल्यांदा परीक्षा देणाऱ्या उमेदवारांची असते. दोन्ही पेपर अवघड गेले असतील, केलेल्या अभ्यासापेक्षा वेगळाच पेपर होता अशी भावना झाली असेल तर अशा उमेदवारांनी अपेक्षाभंगाचे ओझे वाहून घेण्याचे कारण नाही. पहिल्या परीक्षेच्या अशा अनुभवाला सर्वानाच सामोरे जावे लागते.

कधी ना कधी प्रत्येकानेच पहिली परीक्षा दिलेली असते. या नराश्य अनुभवातून सगळेच गेलेले असतात. अनुभवातून गेलेले असण्यापेक्षा अनुभवातून शिकलेले असणे महत्त्वाचे. कारण असे उमेदवारच पुढे यशस्वी झालेले असतात.

पहिलाच प्रयत्न असणाऱ्या उमेदवारांनी नव्या उमेदीने तयारी सुरू केली पाहिजे. सर्वप्रथम हे समजून घ्या की परीक्षेच्या तयारीसाठी गांभीर्य आवश्यक आहे.

पूर्व – मुख्य – मुलाखत या अशा परीक्षा प्रक्रियेसाठी एक वर्षांचा कालावधी लागतो. परीक्षेपूर्वी तयारीसाठी किमान सहा महिने दिले तरी एका प्रयत्नासाठी दीड वर्षे, दोन प्रयत्नांसाठी अडीच वर्षे असा कालावधी द्यावा लागतो.

वरवरचा अभ्यास, मोजके गाइड्स किंवा रेडीमेड नोट्स असा अभ्यास उपयुक्त नाही. त्यासाठी बेसिक पुस्तकांपासून अभ्यास करावा लागेल. जाणकारांचे मार्गदर्शन घ्यावे लागेल. तरच तुमच्या तयारीला दिशा मिळेल. नव्या उमेदवारांची तयारीची सुरुवात मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासापासून झाली पाहिजे.

जुने उमेदवार ज्यांनी यापूर्वी एक-दोन अटेंप्ट दिले आहेत अशा उमेदवारांनी जास्त वेळ पूर्व परीक्षेनंतरच्या रोमँटीसिझममध्ये न अडकता तात्काळ मुख्य परीक्षेची तयारी सुरू केली पाहिजे. नव्या आणि जुन्या उमेदवारांसाठी कॉमन मिनिमम प्रोग्राम मुख्य परीक्षेची तयारी हाच असला पाहिजे.

राज्यसेवा पूर्व परीक्षेचा पेपर काहींना अवघड तर काहींना सोपा गेला अशा संमिश्र प्रतिक्रिया आहेत. दुसरा पेपर मात्र बहुतांश जणांना सोपा गेल्याची प्रतिक्रिया आहे. ज्या उमेदवारांचा मूलभूत अभ्यास चांगला झाला आहे आणि ज्यांनी आपल्या अभ्यासाचे उपयोजन करण्याचा सराव केला आहे त्यांना सोपा गेला आहे.

पेपर दोन हा वेळेचे योग्य नियोजन करू शकलेल्या सर्वानाच सोपा गेला आहे. एकूण उपलब्ध जागा कमी आणि कमी काठीण्य पातळीचे पेपर यामुळे कट ऑफ रेषा २०० ते २२० दरम्यान स्थिरावेल असा अंदाज आहे.

पीएसआय – एसटीआय – एएसओ पूर्वपरीक्षा चालू घडामोडी

 PSI - STI - ASO Preliminary Examination current affairs

3087  

या लेखात आपण पीएसआय-एसटीआय - एएसओ यासाठीच्या पूर्व परीक्षेसाठी चालू घडामोडींचा अभ्यास कसा करावा हे गतवर्षीच्या प्रश्नपत्रिकांच्या सूक्ष्मातिसूक्ष्म विश्लेषणाद्वारे समजून घेणार आहोत. नवीन अभ्यासक्रमानुसार एकूण ११ प्रश्नपत्रिका उपलब्ध असून, प्रत्येक पेपरमध्ये १५ ते १६ प्रश्न हे चालू घडामोडींवर विचारलेले आहेत. पूर्वपरीक्षा उत्तीर्ण होण्यासाठी चालू घडामोडींचा अभ्यास किती महत्त्वपूर्ण आहे ते यावरून स्पष्ट होते. सर्वप्रथम आपण पूर्व परीक्षेनुसार विचारलेले प्रश्न पाहूयात-

१. संयुक्त पूर्व परीक्षा (२६ जुलै १०१७) - १५ प्रश्न

२. पोलिस उपनिरीक्षक (१२ मार्च १०१७) - १६ प्रश्न

३. विक्रीकर निरीक्षक (२९ जाने १०१७) - १५ प्रश्न

४. सहायक पूर्व परीक्षा (२६ जुलै १०१६) - १५ प्रश्न

५. विक्रीकर निरीक्षक (१९ जून १०१६) - १६ प्रश्न

६. सहायक पूर्व परीक्षा (५ जुलै १०१५) - १५ प्रश्न

७. विक्रीकर निरीक्षक (१ फेब्रुवारी १०१५) - १३ प्रश्न

८. सहायक पूर्व परीक्षा (१५ जून १०१४) - १६ प्रश्न

९. पोलिस उपनिरीक्षक (१८ मे १०१४) - १५ प्रश्न

१०. विक्रीकर निरीक्षक (२२ डिसें १०१३) - १७ प्रश्न

११. सहायक परीक्षा (२९ सप्टेंबर १०१३) - १५ प्रश्न

प्रश्न विचारताना आयोगाने राजकीय, आर्थिक, सांस्कृतिक, सामाजिक क्रीडा, व्यक्ती, पुरस्कार, समिती, आंतरराष्ट्रीय व विज्ञान व तंत्रज्ञान इ. सर्व विषयांवर प्रश्न विचारलेले आहेत. परंतु, एक बाब अधोरेखित करावीशी वाटते की खालील बाबींवर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती वारंवार दिसून येते.

१. व्यक्ती

२. क्रीडा

३. आंतरराष्ट्रीय चालू घडामोडी इ.

२०१७ मध्ये झालेल्या पूर्वपरीक्षेतील प्रश्नांचा आढावा घेऊयात. प्रश्नाचा नमुना -

प्र. नोव्हेंबर २०१६ मध्ये हँड इन हँड २०१६ या नावाची संयुक्त लष्करी कवायत पुणे येथे भारत आणि ...या देशांत पार पडली?

अ)रशिया ब) अमेरिका क)चीन ड)जपान

उत्तर (क) चीन

संरक्षण विषयक लष्करी कवायतींवर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती राज्य सेवा पूर्वपरीक्षेतही नेहमी दिसून येते. यासाठी भारताच्या हवाईदल, नौदल व पायदळ या लष्करी कवायती अभ्यासणे उपकारक ठरते. पुढील प्रश्न पाहूयात.

प्र. भारतात गोवा येथे भरविल्या गेलेल्या ४७व्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात २०१६मध्ये पुढीलपैकी कोणत्या चित्रपटाने सुवर्णमयूर पुरस्कार पटकाविला?

अ) रौफ ब) डॉटर क)मेलो मड ड)रारा

उत्तर (ब) डॉटर

चित्रपटसृष्टीशी संबंधित व्यक्ती व पुरस्कार यावर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती नित्य नियमाने दिसून येते. पोलिस उपनिरीक्षक २०१७ च्या पूर्व परीक्षेत भूतपूर्व अभिनेती साधना शिवदासानी यासंबंधी प्रश्न विचारलेले आपण पाहू शकतो. तेव्हा जानेवारी २०१७ पासूनच्या चित्रपट सृष्टीतील महत्त्वाच्या व्यक्ती ज्या पुरस्कार, मृत्यू, व इतर कोणत्याही बाबींमुळे चर्चेत आहेत त्या माहिती पाहिजेत. उदा.

१. श्रीदेवी - मृत्यू, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - राष्ट्रीय पुरस्कार - मॉम चित्रपट

२. शशी कपूर - मृत्यू

व्यक्ती ही इतर क्षेत्र जसे क्रीडा, राजकारण, अर्थकारण ,साहित्य इ. क्षेत्रातही अभ्यासणे गरजेचे आहे. कारण अशा व्यक्तींवर आयोगाद्वारे वारंवार प्रश्न विचारले जातात हे गतवर्षीच्या प्रश्नपत्रिकांवरून स्पष्ट होते. पुढील प्रश्नांचा नमुना पाहूयात-

प्र. खालील विधाने विचारात घ्या.

१.'इस्त्रो' या भारतीय अवकाश संस्थेने नुकतेच १०४ उपग्रह प्रक्षेपित करून विक्रम नोंदविला.

२. १०४ उपग्रहांपैकी फक्त तीन उपग्रह भारताचे आणि उर्वरित आंतरराष्ट्रीय ग्राहकांचे होते.

वरीलपैकी कोणते ती विधाने बरोबर आहेत?

अ) फक्त १ ब) फक्त २ क)१ आणि २ ड) वरीलपैकी नाही.

उत्तर क)१ आणि २

हा प्रश्न विचारला जाणे साहजिकच होते, कारण भारत हा एकाच वेळी इतके सर्व उपग्रह सोडणारा जगातला पहिला देश बनला होता . अशा घटनांवर प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता ९९.९९ टक्के असते. विज्ञान व तंत्रज्ञान यातील तंत्रज्ञान या घटकावर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती दिवसेंदिवस वाढलेली दिसून येते. पुढील प्रश्नांचा नमुना पाहूया-

प्र. भारतीय महिला क्रिकेट संघाने पाकिस्तान संघाला हरवून आशिया कप जिंकला. या स्पर्धेमध्ये कोणाला सर्वोकृष्ट खेळाडूचा पुरस्कार दिला गेला होता.?

अ) मिताली राज ब) झुलान गोस्वामी क)लतिका कुमारी ड)स्मृती मांधना

उत्तर अ) मिताली राज

क्रीडा या घटकांवरही मोठय़ा प्रमाणात प्रश्न विचारलेले आपण पाहू शकतो. आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक बळी घेणारा झुलान गोस्वामी या क्रीडापटूवरही प्रश्न विचारण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. आगामी पूर्वपरीक्षेत राष्ट्रकुल क्रीडा २०१८ वर प्रश्न विचारण्याची शक्यता अधिक आहे.

अर्थव्यवस्थेचा विचार केल्यास विविध प्रकल्प जसे 'भारतमाला' यावर संयुक्त पूर्व परीक्षेत २०१७ मध्ये प्रश्न विचारलेला आहे. विविध योजना समित्या यांवर प्रश्न विचारलेले आपण पाहू शकतो. अर्थव्यवस्थेसंबंधीचा प्रश्नाचा नमुना पाहूयात-

प्र. कोणत्या बँकेला आसोचामचा SME LENDING साठी सर्वोत्कृष्ट बँकेचा पुरस्कार जाहीर झाला आहे.?

अ)कॅनरा बँक ब) स्टेट बँक ऑफ इंडिया क)विजया बँक ड) बँक ऑफ इंडिया

उत्तर क)विजया बँक

या प्रश्नावर आगामी परिक्षेत भारतातील systematic important bank असा दर्जा मिळालेल्या ICICI, SBI, HDFC यावरही प्रश्न विचारला जाऊ शकतो. अशाप्रकारे आपण विविध घटकांवर आयोगाद्वारे विचारलेले प्रश्न पाहिलेत. 


Top