यूपीएससी जीएस-४ ‘नीतीशास्त्र’

upsc-gs-4-ethics

479  

नीतीशास्त्राला शालेय अभ्यासक्रमांत म्हणावे तितके महत्त्वही दिले जात नाही. परंतु, एकंदर प्रशासकीय यंत्रणा पाहता प्रशासकीय आयोगाने प्रशासकीय अधिकाऱ्यांच्या कामाबाबत असमाधान व्यक्त केले आहे. भ्रष्टाचार, अपारदर्शी कारभार, प्रतिसाद न देणारी यंत्रणा, अधिकारांचा गैरवापर इ. बाबींचा विचार करता नीतीशास्त्र हा ‘जीएस ४’ पेपर मुख्य परीक्षेत अंतर्भूत करण्यात आला. 

नीतीशास्त्र हा पेपर २०१३ मध्ये मुख्य परीक्षेचा भाग बनला. तेव्हापासून त्याबद्दल नीतीसोबत कुतूहलही विद्यार्थ्यांच्या मनात होते आणि एकंदर २०१३ ते २०१७ या वर्षाचा निकाल पाहता नीतीशास्त्र हा विषय गुणांच्या बाबतीत विद्यार्थ्यांसाठी सकारात्मक ठरला. २०१७चा अपवाद आपण पाहू शकतो ज्यात इतर ‘जीएस’च्या तुलनेत ‘जीएस ४’ मध्ये गुण कमी दिलेले आढळले. यूपीएससीचा विचार करता असे म्हटले जाते की, ‘मुख्य परीक्षेतील वैक‌ल्पिक विषय, निबंध व नीतीशास्त्र हे निकालाच्या दृष्टीने किंगमेकर ठरणारे पेपर आहेत.’ असे असल्यामुळे आपण नीतीशास्त्राचे विश्लेषण व अभ्यासक्रम याची माहिती घेणार आहोत. 

नीतीशास्त्राबद्दल खालील बाबी लक्ष्यात घ्याव्यात 

* हा विषय तत्त्वज्ञानाशी साधर्म्य राखणारा विषय आहे. 
* तत्त्वज्ञानांचा विचार करता यात भारतीय व पाश्चिमात्य तत्त्वज्ञानांचा नीतीशास्त्राच्या दृष्टीने विचार महत्त्वाचा ठरतो. 
* नीतीशास्त्राची स्वत:ची विशेष अशी भाषाशैली आहे. ती समजून उत्तरात लिहिणे अपेक्षित असते. 
* अभ्यासक्रमातील संकल्पना समजून घेतल्यानंतर या विषयात पुस्तकी ज्ञानाचा विशेष फायदा होत नाही. 
* विचारले जाणारे प्रश्न हे पुस्तकी नसतात. 
उदा. What is your concept of happiness? 
(तुमची सुखाची संकल्पना नेमकी काय ते स्पष्ट करा) 
What is your concapt of patriotism? 
(तुमची देशभक्तीची संकल्पना स्पष्ट करा?) 
* नैतिक मूल्यांना समोर ठेवून सततची विचारप्रक्रिया या विषयात अपेक्षित आहे. 
* प्रश्न ‌वाचल्यानंतर एक बाब स्पष्ट होते की आयोगाला उमेदवाराच्या नैतिक मूल्यांच्या बैठकीचा आढावा घ्यायचा आहे. 
* उत्तरे लिहिताना नैतिकमूल्य व मानवीमूल्यांची चौकट लक्षात घेतली पाहिजे. 
* अभ्यासक्रम तोंडपाठ असणे उत्तरे लिहिताना खूप उपयोगी पडतो. नीतीशास्त्रातील संकल्पना समोर ठेऊन उत्तरे लिहिता येतात. ज्यामुळे त्या उत्तराला नीतीशास्त्राचा स्पर्श गवसतो. 
उदा. आयोगाने २०१७ मध्ये विचारलेला प्रश्न पाहूया. 

Q. young people with ethical conduct are not willing to come forward to join active politics. suggest stepts to motivate them to come forward (150 words 10 marks) 

वरील प्रश्नात नैतिक मूल्ये आचरणात आणणारे तरुण सक्रिय राजकारणात मागे घेण्यास इच्छुक नसतात. तेव्हा त्यांना सक्रिय राजकारणात भाग घेण्यासही प्रसन्न करण्यासाठी उपाययोजना सुचविण्यास सांगितले आहे. या प्रश्न वाचल्यानंतर अभ्यासक्रमातील अॅटिट्यूड ही संकल्पना डोळ्यासमोर आली पाहिजे. 

अॅटिट्यूड म्हणजे वृत्ती होय. एखाद्या व्यक्तीकडे समूहाकडे वा वस्तूकडे पाहण्याचा आपला सकारात्मक वा नकारात्मक दृष्टिकोन म्हणजे अॅटिट्यूड होय. वरील प्रश्नात सद्यस्थितीतील राजकारणाचा विचार केल्यास राजकारणाबद्दल असणारा नकारात्मक दृष्टिकोन होय. त्यासाठी नीतीशास्त्राविना सत्तेसाठी होणारे राजकारण कारणीभूत आहे. मोठ्या प्रमाणावर होणारा भ्रष्टाचार, मानवी मूल्यांची पायमल्ली, अनिश्चितता अशी अनेक कारणे पाहता येतील. असे असताना नीतीमूल्यांचे पालन करणारी तरुण पिढी त्याकडे आकर्षित होणे शक्य नाही. 

इथे मला हे स्पष्ट करावयाचे आहे की, जर आपण विचारलेल्या प्रश्नांची सांगड अभ्यासक्रमातील संक्लपनेशी लावू शकतो तर उत्तर सटीक लिहिता येते. एखाद्या व्यक्तीच्या अॅटिट्यूडमध्ये बदल कसा होऊ शकतो वा कशाप्रकारे घडवून आणता येईल ते आपण ती मूलभूत संकल्पना समजून घेताना शिकलेलो असतो. यात एखाद्याचे मन वळविण्याची कला या मूलभूत संकल्पनेचाही विचार महत्त्वाचा ठरतो. 

प्रश्नाला अभ्यासक्रमाची जोड देण्यासाठी अभ्यासक्रम नीट समजून घेणे अपेक्षित असते. तसेच प्रश्न नीट वाचून त्याचा मूलभूत संकल्पनांशी संबंध जोडण्याचा सराव करणे गरजेचे असते. याकरिता खालील संदर्भग्रंथांचा उपयोग होऊ शकतो. 

नीतीशास्त्र पुस्तके : 1. lexicon chronide phslication 
2. ethics, integrity & ptitude 
dr. sushil bari 
3. Ethics - Dr. subbarao 

मराठी पुस्तके : नीतीशास्त्र सुश्रुत रवीश, अर्पक्षा दीक्षित 

भावनिक बुद्धिमत्ता आणि प्रशासकीय सेवा

upsc-preparation-strategy-upsc-preparation-tips-ias-preparation-guide

10  

आजच्या लेखात आपण भावनांसंबंधी झालेल्या अभ्यासाचा आढावा घेणार आहोत. तसेच या अभ्यासातून उगम पावलेल्या भावनिक बुद्धिमत्तेचा प्रशासकीय सेवांमध्ये कोणता मोलाचा वाटा आहे, हे पाहणार आहोत.

भावनांचे महत्त्व

डार्वनिने म्हटल्याप्रमाणे, शास्त्रज्ञांनी असे सिद्ध केले आहे की, भावनांमागे जीवशास्त्रीय कारण असते. भावना एकप्रकारे हे निदर्शित करत असतात की, एखादी गोष्ट मानवाच्या गरजेनुसार पूर्ण होत आहे अथवा नाही. जेव्हा आपल्याला हवी असणारी गोष्ट/वस्तू आपल्याला मिळत नाही किंवा पुरेशा प्रमाणात मिळत नाही तेव्हा आपल्यामध्ये नकारात्मक भावना निर्माण होतात. यामध्ये राग, भीती, निराशा या आणि यांसारख्या भावनांचा समावेश होतो.

व्यक्तीच्या तिच्या भावनांवर असलेल्या नियंत्रणामधून किंवा नियंत्रणाच्या अभावातून व्यक्तीला अनेक विविध परिणामांना सामोरे जावे लागते. हे परिणाम सामाजिक, मानसिक किंवा शारीरिकही असू शकतात.

भावना हे शरीराचे संवादी माध्यम मानले जाते. त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करणे हे शरीरासाठी विघातक ठरू शकते. उच्च भावनिक बुद्धय़ांक असणाऱ्या व्यक्ती ज्याप्रमाणे अधिक यशस्वी असतात. त्याचप्रमाणे त्या अधिक निरोगी, आनंदी व इतरांबरोबरील नातेसंबंधात अधिक सुखी असतात.

उच्च भावनिक बुद्धय़ांक असणाऱ्या व्यक्तींमध्ये अनेक भावनांचा निरोगी समतोल आढळतो. जसे की –

स्व-नियंत्रण, मत्री, जागरूकता, समाधान, आनंद, परिपूर्णता, स्वायत्तता, स्वातंत्र्य, इच्छा, प्रशंसा, मानसिक शांतता इ.

या उलट ज्या व्यक्तींचा भावनिक बुद्धय़ांक कमी असतो, त्यांना खालील भावनांच्या मिश्रणाला सामोरे जावे लागते.

एकटेपणा, भीती, रिकामपण, दडपण, निराशा, बांधिलकी, अवलंबित्व, राग, चिडचिड, आळस, अस्थिरता इ. म्हणूनच आपल्या एकंदर आनंदी व गुणावत्तापूर्ण आयुष्याकरिता उच्च भावनिक बुद्धिमत्ता निर्माण करणे आवश्यक आहे. या सगळ्यातून भावनिक बुद्धिमत्तेची एक व्याख्या खालीलप्रमाणे केली जाऊ शकते-

व्यक्तीची भावनांचा वापर करून घेऊन संवाद साधण्याची, लक्षात ठेवण्याची, वर्णन करण्याची, बोध घेण्याची, समजून घेण्याची, ओळखण्याची, भावना समजावून सांगण्याची आंतरिक क्षमता म्हणजे भावनिक बुद्धिमत्ता होय.

भावना व मेंदू

हे समजून घेणे अतिशय आवश्यक आहे की, भावनिक, बुद्धिमत्ता हे सर्वसामान्य बुद्धिमत्तेच्या विरुद्ध क्षमता मोजणारे मापक नाही. भावनिक बुद्धिमत्ता व सर्वसामान्य बुद्धिमत्ता यांचा अनोखा मिलाफ व्यक्तीची एकूण बुद्धिमत्ता ठरवत असतो.

आपल्या सर्वानाच कधी ना कधी स्वत: च्या भावनांवर ताबा नसल्याचा अनुभव आला आहे. यामागील एक कारणमीमांसा म्हणजे भावनांचा आणि मेंदूचा गुंतागुंतीचा असलेला संबंध. पंचेद्रियांकडून मिळालेला कोणताही संदेश हा मेंदूतील Thalamus(थॅलॅमस)कडे पाठविला जातो व तेथून त्याचे रासायनिक संदेशात ‘भाषांतर’ केले जाते. अशाप्रकारे बहुतेक सर्व संदेश मेंदूच्या वस्तुनिष्ठपणे विचारप्रक्रिया करणाऱ्या केंद्रकाकडे पाठविले जातात. मात्र अशा संदेशांमध्ये भावनांचे मिश्रण असल्यास हे संदेश amygdala (अमिग्डेला) या मेंदूमधील भावनिक केंद्राकडे पाठविले जातात.

याच वेळेस संदेशातील बहुतेक भाग हा मेंदूतील वस्तुनिष्ठपणे विचार करणाऱ्या केंद्रकाकडे पाठविला जातो व काही भाग सरळ अमिग्डेलाकडे जातो. मेंदूला या संदेशावर पूर्णपणे वस्तुनिष्ठपणे काम करण्याची संधी न देताच हा संदेश अमिग्डेलाकडे जातो. म्हणजेच काही संदेशांसाठी प्रतिसाद हा केवळ लगेचच मिळणारा भावनिक प्रतिसादच असतो.

मेंदू आणि भावना यांच्यातील विकास हा अर्भकाच्या टप्प्यापासूनच होत असतो व मानवी आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर भावनिक बुद्धिमत्तेचा स्तर बदलत असतो. इथे लक्षात घेण्यासारखा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे आपण आपल्या भावनांना दूर लोटण्याचा किंवा त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करण्याचा अथवा त्यापासून सुटका करून घेण्याचा प्रयत्न करणे चूक आहे. आपल्या भावना या सतत आपल्या बरोबर असतात. आपल्या भावनांची मुळे आपल्या उत्क्रांतीमध्ये व जीवशास्त्रामध्ये दडलेली आहेत. आपल्या भावनांविषयी माहिती करून घेणे व त्यावर योग्य नियंत्रण मिळवणे हे आपल्यासाठी गरजेचे आहे.

अनेक संस्थाना व प्रशासकांना हे उत्तमरीत्या उमजले आहे की, केवळ कद (Intelligence Quotient) व्यक्तीच्या यशाची अथवा गुणवत्तेची हमी देऊ शकत नाही. भावनिक बुद्धिमत्तेचे महत्त्व लक्षात घेणे प्रशासकांसाठीदेखील अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कामाच्या ठिकाणी अधिक प्रभावीरीत्या व परिणामकारक पद्धतीने काम करणारी व्यक्ती केवळ उच्च बुद्धिमत्तेवर अवलंबून राहू शकत नाही. तसेच अधिकाऱ्यांनीदेखील आपल्या सहकर्मचाऱ्यांच्या गुणवत्तेचे मूल्यमापन करत असताना त्यांच्याकडे असलेल्या भावनिक बुद्धिमत्तेला पुरेसे महत्त्व दिले पाहिजे.

एथिक्स अँड इंटेग्रिटी एक आढावा

upsc-preparation-tips-upsc-ias-preparation-tips-upsc-exam

10428  

स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीतील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे आयोगाची ठरावीक विषयाला धरून काय मागणी आहे, हे नीट समजून घेणे. ही मागणी विषयाबद्दल तसेच परीक्षा पद्धतीबद्दल असू शकते. ठरावीक विषयाची परीक्षा घेण्यामागचा हेतू, विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांचा साचा, या सर्वाचा नागरी सेवांशी असणारा संबंध हे लक्षात घेतल्यास विषयाची तयारी करणे सोपे जाऊ शकते. हे मुख्य परीक्षेतील सर्वच विषयांसाठी लागू आहे. अर्थातच एथिक्सच्या पेपरसाठीदेखील अशा विश्लेषणाची खूप मदत होते.

याचाच एक भाग म्हणजे, आयोगाने मागील वर्षांत विचारलेल्या प्रश्नांचा आढावा घेणे, तसेच एकंदर प्रश्नपत्रिकेच्या बदलत्या स्वरूपाचे विश्लेषण करत राहणे. यामुळे अनेक प्रश्नांचा खुलासा होतो – (१) कोणत्या संकल्पनांवर प्रश्न विचारताना भर दिला गेला आहे? (२) प्रश्न विचारत असताना, चालू घडामोडी या संकल्पनांशी कशा जोडल्या जातात? (३) पुन्हा पुन्हा विचारले जाणारे प्रश्न, प्रकार आणि घटक कोणते? (४) तीन तासांत कराव्या लागणाऱ्या लिखाणाचा एकूण आवाका किती? (५) येणाऱ्या प्रत्येक वर्षांबरोबर पेपरचे बदलत जाणारे काठिण्य.वरील बाबींचा आढावा घेतल्याशिवाय तयारीला नेमकी दिशा मिळत नाही.

एथिक्ससारखा विषय तुलनेने नवीन असल्याने प्रश्नांचा विषय आणि स्वरूप जरी लक्षात आले, तरीही नेमके लिखाण कसे करायचे याबद्दल उमेदवारांच्या मनात अनेकदा संभ्रम दिसून येतो. तसेच इतर सामान्य अध्ययनांच्या पेपरच्या तुलनेत एथिक्स हा घटक नावीन्यपूर्ण असल्याने, त्याचे वेगळे दडपणही बघायला मिळते. या सगळ्याचा सामना करता येण्यासाठी, वर म्हटल्याप्रमाणे प्रामाणिकपणे विषयाचा आवाका आणि मागणी समजून घेणे आवश्यक आहे.

MPSC व UPSC ची तयारी : निबंध लेखन – वैचारिक प्रक्रिया आणि स्पष्टता

mpsc upsc Essay  Writing Skill and all

23913  

मुद्देसूदपणा आणि अचूकता हेदेखील चांगल्या निबंधाचे महत्त्वाचे निकष मानले जातात

कुठल्याही विषयावर निबंध लिहीत असताना एकाच प्रकारे लिहिला जाऊ शकत नाही. विविध व्यक्ती एकच विषय विविध प्रकारे हाताळताना दिसतात. तर अनेकदा, एकच व्यक्ती एक विषय विविध पद्धतीने सक्षमपणे मांडत असते, असेही दिसते. मग अशा वेळेस, आपण निवडलेली मांडणी आणि मुद्देच आपण का निवडले? याचे काही एक स्पष्टीकरण निबंध लिहीत असतानाच दिले तर लिखाण अधिक परिपूर्ण होते. त्याचबरोबर आपले म्हणणे हे केवळ महिती आणि तथ्ये (facts) यांची जंत्री न उरता, त्यामध्ये युक्तिवाद असणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारचे लिखाण सरावानेही जमते. त्यासंबंधी अजून चर्चा आपण पाहणार आहोत.

मुद्देसूदपणा आणि अचूकता हेदेखील चांगल्या निबंधाचे महत्त्वाचे निकष मानले जातात. अशा लिखाणाने युक्तिवाद अधिक ठळकपणे पुढे येतात. तसेच १०००-१२०० शब्दांत व्यापक विषयावर चर्चा पूर्ण करण्यासाठी जी शिस्त लेखनामध्ये आवश्यक असते, तीदेखील येते.

युक्तिवादात्मक दावा (Arguable Claim)

तुम्ही मांडत असलेले ठाम मत युक्तिवादात्मक असावे. तसेच हे मत मांडत असताना तुमचे लेखन त्या विषयावरील अधिक बारकावे व खोली असणाऱ्या चच्रेचा भाग होऊ शकते असे असावे. आपले मत युक्तिवादात्मक आहे किंवा नाही हे ठरवण्याकरता, आपल्या मताच्या विरुद्ध मताचे समर्थन केले जाऊ शकते का? असा विचार केला पाहिजे. जर का आपण मांडत असलेल्या मुद्दय़ांच्या विरोधी कोणतेही मत अथवा युक्तिवाद शक्य नसेल तर, आपला मुद्दा केवळ ‘माहिती’ असण्याची शक्यता आहे.

अ-युक्तिवादात्मक (non-arguable) – संगणक हे कामकाज सांभाळण्यासाठीचे प्रभावी माध्यम आहे. तसेच माहितीच्या देवाणघेवाणीसाठी अतिशय उपयुक्त असे साधन आहे. (याबद्दल कुणाचेही दुमत असू शकत नाही. म्हणूनच हे विधान म्हणजे केवळ माहिती आहे.)

युक्तिवादात्मक (argualbe) – संगणकाच्या अतिवापरामुळे कुटुंबातील शांतता भंग होऊ शकते. तसेच घटस्फोटाच्या वाढत्या प्रमाणाचे हे एक कारण असू शकते. (विविध माहिती व आकडेवारी सादर करून वरील विधानाचे समर्थन केले जाऊ शकते. तसेच वरील विधान असत्य मानणे व त्या बाजूने युक्तिवाद करणे शक्य असू शकते.)

मुद्देसूदपणा व अचूकता

तुम्ही लिहीत असलेल्या मतांवरून सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे टाळा. खूप व्यापक मुद्दय़ांना किंवा सामाजिक प्रश्नांना हात घालण्याआधी आपल्याकडे आवश्यक अचूक माहिती आहे का? याचा विचार करा.

अचूकतेचा अभाव – आपण कोणत्याही परिस्थितीत अन्नसुरक्षा विधेयक मंजूर होऊ देता कामा नये. (हे विधान नुसतेच मूल्यात्मक कल दर्शवणारे आहे. अशा प्रकारचा कल असण्यामागील कारण अथवा युक्तिवाद करण्यामागील भूमिका अचूकपणे मांडलेली नाही.)

अचूक विधान – अन्नसुरक्षा विधेयक मंजूर झाल्याने देशातील अन्नधान्य वितरण व्यवस्थेवर प्रचंड ताण येणे साहजिक आहे. याकरिता देशातील यंत्रणा सक्षम नाहीत. तसेच अर्थव्यवस्थेवर होणाऱ्या नकारात्मक परिणामांचा योग्य आढावा घेतल्याशिवाय असे विधेयक मंजूर होऊ देणे योग्य नाही. (वरील मांडणीमध्ये मूळ मुद्दय़ाबरोबर तशा मतापर्यंत येण्यासाठी आवश्यक कारणे दिलेली आहेत. म्हणूनच वाचणाऱ्यालादेखील अधिक स्पष्टपणे एकंदर युक्तिवादाची भूमिका कळते.) 

यादीरूपात मुद्दय़ांची मांडणी करणे टाळावे

जरी तुमच्या निबंधामध्ये अनेक प्रमुख मुद्दे येणार असतील तरी ते सर्व मुद्दे यादी रूपात मांडू नयेत. अशा प्रकारची मांडणी केल्याने लेखन उथळ व वरवरचे वाटते. समजा अन्नसुरक्षा विधेयकाविरोधात मांडण्यायोग्य ६-७ वेगवेगळी कारणे तुम्हास माहीत आहेत. परंतु इतके विस्तारपूर्ण लिखाण करण्याचा हेतू बाळगला तर विविध मुद्दय़ांना नुसते स्पर्शून पुढे जावे लागते. याऐवजी कोणतीही २-३ महत्त्वाची कारणे निवडून त्याबद्दल अधिक बारकाईने लेखन करणे जास्त योग्य आहे. विविध मुद्दय़ांच्या मोठमोठय़ा याद्या केल्याने त्या मुद्दय़ांचे गांभीर्य कमी होते. तसेच यादीत दिलेल्या प्रत्येक गोष्टीविषयी आपल्याला पुरेशी माहिती असतेच असे नाही. जास्त शब्दमर्यादा असलेला निबंध लिहीत असताना अनेक मुद्दय़ांचा समावेश होतोच. तरीही कोणत्याही स्वरूपाच्या याद्या करणे टाळावे.

उदा. – भारतीय शिक्षण व्यवस्थेपुढील आव्हाने या विषयासंदर्भात पुढील वाक्याचा विचार करा. भारतीय शिक्षण व्यवस्थेपुढे शिक्षण क्षेत्रातील भ्रष्टाचार, गळतीचे वाढते प्रमाण, शाळांमधील अपुरा कर्मचारीवर्ग, स्त्रीशिक्षणाचे प्रश्न, शिक्षण व्यवस्थेचे खासगीकरण, अचूक ध्येय नसणारे अभ्यासक्रम, शाळांमधील पायाभूत सोयीसुविधांचा अभाव ही प्रमुख आव्हाने आहेत. वरील वाक्यातील विविध मुद्दे पाहता आपल्या हे सहज लक्षात येते की, वरील सर्व मुद्दय़ांचे महत्त्व व गांभीर्य सारखे नाही. तरीही या सर्व मुद्दय़ांचा एकाच यादीत समावेश केल्यामुळे लेखनातील ठामपणा कमी होतो.

वरील गोष्टी लक्षात घेऊन लिखाण केल्यास ते वरवरचे उरत नाही. तसेच विषयालाही योग्य न्याय दिला जातो. 

यूपीएससीची तयारी : विविध नैतिक द्विधा 

article-about-miscellaneous-moral-dilemma

0  

मागील काही लेखांमध्ये आपण यूपीएससीच्या नीतिशास्त्र विषयासंबंधी माहिती घेतली. यामध्ये प्रामुख्याने नीतिशास्त्र म्हणजे काय, विविध नतिक चौकटी, त्यासाठी पाश्चात्त्य विचारवंतांनी दिलेले योगदान याचा आढावा आपण घेतला. याचबरोबर युती आणि वर्तन, भावनिक बुद्धिमत्ता या सगळ्याचाही विचार आपण केला.

प्रशासकीय सेवांमध्ये वरील घटकांच्या अभ्यासाची काय गरज आहे हेसुद्धा आपण वेळोवेळी पाहिले. आजच्या लेखात आपण पेपरमधील ‘ब’ विभागाकडे वळणार आहोत. हा विभाग पूर्णत: केस स्टडीजना वाहिलेला आहे. केस स्टडीज प्रभावीपणे कशा लिहायच्या हा स्वतंत्र आणि सखोल चच्रेचा मुद्दा आहे. पुढील काही लेखांमधून आपण त्याचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत. सर्वप्रथम केस स्टडीज सोडवत असताना दिलेल्या केसमधील नतिक द्विधा कोणती हे ओळखता येणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आज आपण काही नतिक द्विधा अभ्यासणार आहोत.

स्वत:ची मालकी नसणाऱ्या वस्तूंचा वापर करणे

यामध्ये कार्यालयात उपलब्ध असणाऱ्या लिफाफ्यांचा वैयक्तिक पत्रव्यवहारासाठी वापर करण्यापासून कार्यालयाचा पसा स्वार्थासाठी खर्च करणे इथपर्यंत सर्वाचा समावेश होतो.

ज्या वस्तूंवर आपला मालकीहक्क नाही त्यांचा अनावश्यक वापर करणे अथवा वैयक्तिक कामासाठी वापर करणे या दोन्ही गोष्टी नतिक आचरणाचा भाग होऊ शकत नाहीत. तसेच असा वापर करण्यामुळे झालेले आíथक नुकसान किंवा हेतू हे मुद्दे जरी काही परिस्थितीमध्ये गर लागू असतील तरीदेखील इतरांच्या (सरकारच्या) मालकीच्या गोष्टींवर वैयक्तिक गोष्टींप्रमाणे हक्क बजावणे हे अनतिक आचरणच आहे.

ज्या गोष्टी सत्य नाहीत त्या सत्य असल्याचा आभास निर्माण करणे –

खोटे बोलणे व चुकीच्या किंवा असत्य गोष्टी असल्याचा निर्वाळा देणे या दोन्हीत सूक्ष्म फरक आहे. या परिस्थितीमध्ये प्रामाणिकपणा या मुद्दय़ावर आधारित व्यक्तींच्या वागणुकीचा आढावा घेतला जातो. उदाहरणार्थ, अपघातात सापडलेल्या कारची दुरुस्ती व रंगरंगोटी करून तुम्ही ती विकू इच्छिता. जेव्हा एखाद्या संभाव्य ग्राहकाकडून कारच्या परिस्थितीविषयी विचारणा केली जाते, तेव्हा तुम्ही अपघाताबद्दल कोणतीही माहिती देत नाही.

येथे तुम्ही एक प्रकारचे खोटे बोलत आहात, ते म्हणजे खरी माहिती दडवून ठेवणे तसेच खोटी माहिती खरी म्हणून मांडणे. या प्रकारच्या आचरणामध्ये वरती उल्लेख केलेल्या गोष्टींसारख्या इतर अनेक गोष्टींचा समावेश होतो. जसे की, इतरांच्या कामाचे श्रेय घेणे, इतरांना त्यांनी न केलेल्या कामाचे फायदे मिळवण्यासाठी मदत करणे. या सगळ्यामध्ये खोटे बोलण्याबरोबरच तुम्ही समोरच्या व्यक्तीची एकप्रकारे दिशाभूल करत आहात.

अनैतिक कृतींना विरोध न करणे

येथे चुकीचे वागणे म्हणजे इतरांनी केलेल्या अनतिक कृतींचे जाहीर खंडन न करणे होय. जर तुम्ही आपल्या सहकाऱ्याला लाखो रुपयांची, सरकारी पैशांची अफरातफर करताना पाहिले असेल तर तुम्ही अशा प्रकारच्या कृतीची संबंधितांकडे तक्रार कराल काय? जर एखादी अधिकारी व्यक्ती चुकीची माहिती एखाद्या चच्रेमध्ये अथवा खटल्यामध्ये देत असेल तर तुम्ही निर्णय घेणाऱ्यांना किंवा न्याय मंडळाला खरी परिस्थिती सांगाल काय?

इतरांच्या अनतिक कृत्यांबद्दल कोणतीही सकारात्मक क्रिया न करणे हेच मुळात अनतिक आहे. अशा अनतिक वागणुकींचे दाखले आपल्याला समाजात सर्वत्र कायम पाहावयास मिळतात. परंतु याचा अर्थ या गोष्टी नतिक असतात असा होत नाही. जसे की, परीक्षेमध्ये कॉपी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांची तक्रार इतर विद्यार्थी करताना आढळत नाहीत, असे म्हणणे म्हणजे त्या प्रकारच्या कृतीला दिलेली एक प्रकारची मूक संमतीच होय.

नियमांची बांधिलकी

अनेकदा मोठय़ा संस्थांमध्ये अथवा सरकारी यंत्रणांमध्ये लागू करण्यात आलेले नियम हे अंतर्गत नियंत्रण ठेवण्यासाठी आवश्यक असतात. तसेच लोकशाहीचा पुरस्कार करणारे असतात. मात्र हे नियम पाळणे अनेकांना बंधनकारक व जाचक वाटू शकते. तसेच संस्थेतल्या ज्या व्यक्ती ग्राहकांना अथवा जनतेला उत्तरे देण्यास बांधील आहेत त्यांच्यासाठी तर हे नियम पाळणे वेळेचा अपव्यय वाटू शकते.

या सर्व परिस्थितीत जरी नियम बदलणे व त्यात सुधारणा करणे शक्य असले तरीदेखील कर्मचारी म्हणून त्या नियमांचा आदर राखणे नतिक आचरणाचा भाग आहे. जोपर्यंत हे नियम बदलले जात नाहीत तोपर्यंत त्या नियमांची अंमलबजावणी कर्मचाऱ्यांकडून होणे अपेक्षित असते.

नियम जाचक वाटण्यामागे एक सोपा युक्तिवाद म्हणजे कोणत्याही चांगल्या सवयी ज्यात व्यक्तीचे एकंदर हित सामावले आहे, त्या आपणास कायमच कष्टप्रद वाटतात.

यूपीएससीची तयारी : केस स्टडी सोडवताना..

upsc-exam-2019-upsc-preparation-tips-1840399

45  

केस स्टडीज सोडवत असताना विविध टप्प्यांचा वापर करून उत्तर लिहिता येते. खाली दिलेले टप्पे आणि विविध प्रश्न यांचा वापर करत केस स्टडीजचे उत्तर लिहिण्याचा प्रयत्न करावा.

१)  नैतिक प्रश्न/द्विधा ओळखणे (Recongnize the ethical issue)

हा निर्णय किंवा ही परिस्थिती एखाद्या व्यक्तीला किंवा एखाद्या गटाला अपायकारक ठरू शकेल का? हा निर्णय चांगल्या किंवा वाईट पर्यायी निवडींना समाविष्ट करणारा आहे का? किंवा कदाचित दोन ‘चांगल्या’मधील किंवा दोन ‘वाईट’मधील पर्यायांची निवड समाविष्ट करणारा आहे का?

निर्णय कायदेशीर आहे का? तसेच इतर पर्यायांपेक्षा जास्त कार्यक्षम आहे का? माझ्या समोर असलेल्या निवडीच्या पर्यायांमधील कोणते घटक मला अस्वस्थ करतात का?

२) वस्तुस्थिती जाणून घ्या

(Get the facts) –

परिस्थितीशी संबंधित काय वस्तुस्थिती आहे? अजून कोणती तथ्य/वस्तुस्थिती माहीत नाही? या परिस्थितीविषयी मी अजून काही शिकू शकतो का? माझ्याकडे एखादा निर्णय घेण्याकरिता लागणारी माहिती पुरेशी आहे का? (एखादा निर्णय घेण्यासाठी मला पुरेसे माहीत आहे का?)

परिणामामध्ये व्यक्तींची आणि गटांची महत्त्वाची भूमिका काय असेल? काही काळजी करण्यासारखे अधिक महत्त्वाचे आहे का? असेल तर का?

अंमलबजावणी करण्यासाठी कोणते पर्याय उपलब्ध आहेत? संबंधित सर्व व्यक्तींशी आणि गटांशी विचार-विनिमय केला गेला आहे का? सर्जनशील/निर्मितीक्षम पर्यायांना मी ओळखले आहे का?

३) पर्यायांचे मूल्यमापन करा (Evaluate alternative actions)

खालील प्रश्न विचारून पर्यायाचा विचार करा.

कोणता पर्याय जास्तीतजास्त चांगली परिणती देईल आणि कमीतकमी अपायकारक असेल? (The Utilitarian Approach/ उपयुक्ततवादी दृष्टिकोन)

निर्णयात सामील असलेल्या सर्वाच्या हक्कांना न्याय देऊ शकेल असा कोणता पर्याय आहे? (हक्काधिष्ठित दृष्टिकोन / Rights Approach)

कोणता पर्याय लोकांना समानतेने किंवा प्रमाणशीर रीतीने वागणूक देऊ शकतो? (न्यायाधिष्ठित दृष्टिकोन/ Justice Approach)

कोणता पर्याय फक्त समाजाच्या काही घटकांना नव्हे, तर संपूर्णपणे समाजाला सर्वाधिक उपयोगी पडेल? (समानहित दृष्टिकोन / Common Good Approach)

मला व्यक्ती म्हणून जसे, जे बनायचे आहे त्याच्या काहीसा जवळ घेऊन जाणारा निर्णय कोणता असेल? (सद्गुणाधिष्ठित दृष्टिकोन / The Virtue Approach)

४) निर्णय घ्या आणि परीक्षण करा (Make a decision and test it)

वरील सर्व दृष्टिकोन लक्षात घेता, कोणता पर्याय दिलेल्या परिस्थितीत सर्वाधिक योग्य असेल? अशी योग्य-अयोग्यता ठरवण्यासाठी कोणत्या निकषांचा विचार करता येईल?

खालील दिलेल्या ‘चाचण्या’ योग्य-अयोग्यता ठरवण्यासाठी मदत करतील.

पर्यायी निवडीपेक्षा ही निवड कमी नुकसान/अपाय करणारी आहे का?

नियामक मंडळाच्या चौकशीपुढे किंवा विभागीय समितीपुढे मी घेतलेला/निवडलेल्या पर्यायाचे समर्थन करू शकेल का?

माझी अडचण आणि त्यावर सुचविलेला उपाय हे जेव्हा माझ्या सहकाऱ्यांना वर्णन करून सांगेन, तेव्हा याबाबत त्याचं म्हणणं काय

असेल?

माझ्या व्यवसायातील नियामक मंडळ किंवा नैतिक समिती याचे, मी निवडलेल्या पर्यायाविषयी यांचं म्हणणं काय असेल?

या निर्णयाविषयी विभागाच्या नीतिशास्त्राचे अधिकारी/किंवा कायदेविषयक उपदेशक यांचे म्हणणे काय असेल?

५) कृती करा आणि परिणामांचे मूल्यमापन करा  (Act and reflect on the outcomes)  –

मी घेतलेल्या निर्णयाची जास्तीतजास्त काळजीपूर्वक अंमलबजावणी कशी होईल.

माझा निर्णय कशा प्रकारे स्वीकारला जाईल? आणि या नेमक्या परिस्थितीतून मी काय शिकलेलो?.

अशा प्रकारचा निर्णय भविष्यात मला किंवा दुसऱ्या अधिकाऱ्याला पुन्हा घ्यायची वेळ आली तर त्या परिस्थितीत कोणती खबरदारी घेणे शक्य आहे याचा विचार करा. असा निर्णय घेताना निर्माण झालेला पेच किंवा नैतिक द्विधा पुन्हा निर्माण होणार नाही यासाठी काही उपाय सुचविणे शक्य आहे का याचा विचार करा. नैतिक द्विधेची परिस्थिती कुणालाच आवडत नाही.

म्हणूनच अशा प्रसंगी पाळता येतील किंवा विचारात घेता येतील अशा सूचनांची किंवा नियमांची यादी करणे शक्य आहे का? एकंदरीतच नैतिक द्विधेत असताना घ्यायचे निर्णय

अधिक सुलभ करण्यासाठी कोणते धोरणात्मक बदल संघटनेच्या पातळीवर राबविता येतात का याचा जरूर विचार करावा व त्यासंबंधीच्या लिखाणाने अशा प्रश्नांचा समारोप करावा.

परीक्षेतील निबंधाची तयारी

tips-for-upsc-exam-preparation reliable academy

49  

आजच्या लेखात आपण यूपीएससीच्या निबंधाच्या पेपरची नेमकी मागणी काय असते हे पाहणार आहोत. २०१७ मध्ये विचारल्या गेलेल्या विषयांची यादी पुढीलप्रमाणे-

Section – A

(1)    Alternative technologies for a climate change resilient India

(2)    A good life is one inspired by love and guided by knowledge

(3)    Poverty anywhere is a threat to prosperity everywhere

(4)    Management of Indian border disputes – a complex task

Section – B

(1)    Customary morality cannot be a guide to modern life

(2)    “The past’ is a permanent dimension of human consciousness and values

(3)    A people that values its privileges above its principles loses both

(4)    Reality does not conform to the ideal, but confirms it

वरील विषयांची यादी बघता असे लक्षात येते की, एकूणच विषय आव्हानात्मक आहेत. शाळा-कॉलेजमध्ये ज्याप्रमाणे निबंध विषयांची निवड केली जात असे, तशी निवड यूपीएससी करताना दिसत नाही. त्याचबरोबर सर्वच विषय भारताच्या संदर्भातच लिहायचे आहेत असे बंधन नाही. त्याबद्दल सविस्तर चर्चा करणे आवश्यक आहे.

२०१८मध्ये सर्व उमेदवारांना आश्चर्य वाटायला लावणारी बाब म्हणजे ‘विभाग ब’ हा पूर्णत: विचारांवर आधारित होता. तसेच हेच विचारसुद्धा गुंतागुंतीचे, सहज वाचनात न येणारे मात्र नागरी सेवा अधिकाऱ्याने खोलवर विचार करून मगच लिखाण करावेत असे होते. सर्वसाधारणत: सुविचारांवर आधारित, तत्त्वज्ञानाचा पाया असणारे, किंवा जे अमूर्त विषय असतात, ते विषय लिहिणे आव्हानात्मक असते. परंतु गुणांच्या बाबतीत हमखास परतावा देणारेही असतात. मात्र २०१८मध्ये हे आव्हान जास्तच कठीण झाल्याचे दिसून येते.

या विषयांवर निबंध लिहीत असताना भारतातील उदाहरणे आणि संदर्भ देत असतानाच जागतिक स्तरावरील उदाहरणे आणि संदर्भही जरूर द्यावेत. ‘ब विभागा’कडे काळजीपूर्वक बघितल्यास असे लक्षात येते की, पहिला आणि दुसरा विषय सामान्य अध्ययन ४ म्हणजे नीतिशास्त्राच्या मदतीने हाताळता येईल तर तिसरा विषय समाजशास्त्रीयदृष्टय़ा म्हणजे सामान्य अध्ययन २ व ३ च्या मदतीने हाताळता येण्यासारखा आहे.

अर्थात वर नमूद केल्याप्रमाणे विषयाचे आव्हान इतर वर्षांपेक्षा जास्त आहे हे निश्चित. याप्रकारच्या निबंधांमधून व्यक्ती म्हणून आपण कोण आहोत त्याची प्रगल्भता विविध उदाहरणे, दाखले, नमुने यातून देता येते. असे करत असताना साहित्य, चित्रपट, संगीत, जगाचा इतिहास या सगळ्यातले संदर्भ वापरत लिखाण समृद्ध करता येते.

याउलट सामान्य अध्ययनाशी निगडित ‘अ विभागा’तील विषय निवडत असताना एखाद्या विषयात आपण किती खोलवर जाऊ शकतो, विषयाची गुंतागुंत किती प्रगल्भ होणे उलगडून दाखवू शकतो याचा कस लागतो. हे निबंध शक्यतो भारतीय वास्तवाला धरून लिहावेत. चच्रेच्या अनुषंगाने जागतिक पातळीवरचे मुद्दे येण्यास हरकत नाही, मात्र आपल्या आजूबाजूच्या वास्तवाचे आपल्याला भान आहे हे दाखवण्यासाठीची, हा निबंध ही उत्तम संधी आहे.

भाषा व शैली

व्याकरणाच्या दृष्टीने योग्य, सुटसुटीत व प्रभावी वाक्ये कोणत्याही चांगल्या निबंधाचा महत्त्वाचे घटक असतात. सुटसुटीत भाषा म्हणजे बोलीभाषा नाही. यूपीएससीच्या परीक्षेमध्ये दिल्या जाणाऱ्या निबंध विषयांवर लेखन करताना मजकुराबरोबरच भाषेचीही प्रगल्भता दिसणे आवश्यक आहे.

एखाद्या मुद्दय़ाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी कशा प्रकारे भर द्यावा, दोन वाक्यांमधील तर्कसंगती स्पष्ट करण्यासाठी कोणते शब्द वापरावेत, आपल्याजवळील माहितीचा वापर करून ठामपणे मत मांडत असताना अनावश्यक अधिकाराचा सूर कसा टाळावा या सर्व गोष्टी योग्य भाषेच्या वापरामधून साध्य होतात.

प्रगल्भ विचार व भाषा यांचा वापर म्हणजे केवळ जड व मोठय़ा शब्दांची खिरापत नाही. ज्या शब्दांच्या अर्थाबद्दल आपल्याला खात्री नाही, असे शब्द वापरणे टाळावे. तसेच मोठे, अलंकारिक शब्द वापरल्यामुळे आपले लिखाण दिखाऊ होत नाही ना याची काळजी घ्यावी. मात्र आपले लिखाण जर नैसर्गिकरीत्या गुंतागुंतीचे व अनेक पातळ्यांवर विश्लेषण करणारे असेल तर, शब्दांचा वापर आपोआपच अधिक प्रगल्भ होत जातो.

प्रत्येक वाक्य छोटे व सुटसुटीत असेल याची खबरदारी घ्यावी. वाक्य मोठे झाल्यास योग्य ठिकाणी स्वल्पविराम, अर्धस्वल्पविराम, विसर्ग चिन्हांचा योग्य वापर करावा. संपूर्ण अर्थबोध होऊ शकणार नाही इतकी मोठी वाक्य करण्याचे मुळातच टाळावे. खरेतर निबंधच नव्हे तर कोणतेही अर्थपूर्ण लेखन करण्याकरिता वरील बाबी लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.

नीतिशास्त्र २०१८ हिंटस् - ५

ethics-2018-hints-5

634  

लेखात आपण नीतिशास्त्र २०१८च्या पेपरमधील दोन केस स्टडी प्र. क्र. ११ आणि प्र. क्र. १२ बघणार आहोत. त्यांची संभाव्य उत्तरे कोणत्या मुद्द्यांवर आधारित असावीत, याचा उहापोह करणार आहोत. 

प्र. ११ : Dr. X is a leading medical practitioner in a city. He has setup a charitable trust through which he plans to establish a 
super-speciality hospital in the city to cater to the medical needs of all sections of the society. Incidentally, that part of the state had been neglected over the years. The proposed hospital would be a boon fot the region. 

You are heading the tax investigation agency of that region During an inspection of the doctors clinic, your officers have found out same major irregularities. A few of them are substantial which had resulted in considerable with holding of tax that should be pais by him now. The doctor is cooperative. He undertaken to play the tax immediately. 

However, there are cretain other deficiencies in his tax compliance which are purely technical in nature. If these technical defaults are pursued by the agency, consuderable time and energy of the doctor will be diverted to issues which are not so serious, urgent or even helpful to the tax collection process. Further, in all probability, it will hamper the prospects of the hospital coming up. 

There are two options before you: 
i) Taking a broader view, ensure substantial tax compliance and ihnore defaults that are merely technical in nature. 
ii) Pursue the matter strictly and proceed on all fronts whether substaintial or merely technical. 
As the head of the tax agency, which course of action will you opt for and why? (20 Marks-250 words) 

स्पष्टीकरण : या केस स्टडीला नीट वाचल्यास काही बाबी स्पष्टपणे समोर येतात जसे की चांगल्या हेतूने डॉक्टर X हे समाजाच्या दुर्लक्षित घटकांसाठी हॉस्पिटल उभे करत आहेत. समाजाच्या या घटकाकडे प्रशासनाचेही दुर्लक्ष झालेले दिसून येते. तसेच कर भरण्यासंबंधी डॉक्टर सहकार्य करायला तयार असून तशी त्यांनी तयारी दर्शविली आहे. तसेच कराच्या प्रक्रियेत काही तांत्रिक बाबींची पूर्तता केलेली नसून त्यामुळे प्रशासनावर खूप काही ताण वा करप्राप्तीत मोठी भर असे होणार नसल्याने खूप जलद व सक्तीची कार्यवाही करणे योग्य ठरणार नाही. कारण त्यामुळे डॉक्टरांच्या हॉस्पिटलच्या कार्यात अडथळा येईल. शासनानचे काम नसलेल्या ठिकाणी काम करणारी माणसं फार कमी असतात. तेव्हा एक प्रशासकीय अधिकारी म्हणून या प्रकरणाला फक्त कायदे व नियम अशा पद्धतीने न पाहता एक विशेष प्रकरण म्हणून याकडे पाहिले पाहिजे. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायापैकी पहिला पर्याय निवडून आपण हे प्रकारण सकारात्मकतेने हाताळू शककतो. स्वास्थ, सोई सुविधा हे आजही प्रशासनासमोरील महत्त्वाचे आव्हान आहे. त्यात डॉक्टर X हातभार लावत असल्याने ते प्रशासनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे हे लक्षात घेऊन उत्त लिहावे. 

प्र. १२ : Edward Snowden, a computer expert and farmer CIA systems administrator, released confidential Government documents to the press about the existence to many legal experts and the US government hos actions violated the Espionage Act of 1917, which identified the leak of state secrets as an act of treason. Yet, despite the fact that he broke the law, snowden argned that he had a moral obligation to act. He gave a justification fot his 'whistle blowing' by stating that he had a duty ''to inform the public as to that which is done in their name and that which is done against them.' 
According is snowden, the governments voilation of privcacy had to be exposed regardless of legality since more substantive issues of social action and public morality were involved here. Many agreed with Snowden. Few argued that he broke the law and compromised national security, for which he should be held accountable 

Do you agree that Snowden's action were ethically justified even if legally prohibited? Why or why not? Make an argument by weighing the competing values in this case. (20 marks, 250 words) 

स्पष्टीकरण : या केस स्टडीमध्ये एकीकडे‌ नियम कायदे, आचारसंहिता, तर दुसरीकडे नैतिकता, सचोटी (आतला आवाज) व त्याबरोबर विचारात घेतलेले जनहित आहे. स्नोडेनचा विचार दोन्ही प्रतलांवर केल्यास (Espionage Act 191) चे उल्लंघन हे स्वीकारार्ह नाही; परंतु नागरिकांचे स्वातंत्र्य त्यांचे खासगीपण हे भारतीय म्हणून विचारात घेतल्यास मूलभूत हक्क आहेत. त्यांची पायमल्ली करण्याचा हक्क जर प्रशासनाला दिला तर लोकाहीच्या मूल्यांचीही प्रतारणा होईल. स्नोडेनच्या म्हणण्यानुसार त्याने त्याचे नैतिक कर्तव्य बजावले. एका दृष्टीने हेही योग्यच आहे. ‘सचोटी’ हे नागरी सेवेतील महत्त्वाचे मूल्य आहे. काम करत असताना जसे नियम बघितले जातात तसे ते सचोटीवर उतरलेही पाहिजेत. असे असले तरी ‘देशाची सुरक्षा’ यात तसूभराही कायद्याला बगल दिलेली चालणार नाही. यावरून हे स्पष्ट होते की, कायद्याचा विचार करता स्नोडेनवर कारवाई करता येऊ शकते; परंतु नीतिशास्त्राच्या दृष्टीने ‘जनहिताचा’ विचार कसा तो दोषी नाही अशा आशयाने उत्तर लिहिणे आवश्यक आहे. 

 

नीतिशास्त्र २०१८-हिंट्स ४

ethics-2018-hints-4

455  

या लेखात आपण नीतिशास्त्र २०१८च्या पेपरमधील दोन केसस्टडी पाहणार आहोत. आयोगाद्वारे विचारल्या जाणाऱ्या या केसस्टडी व त्यांना आपण कशाप्रकारे सामोरे जावे, हे आपण विश्लेषणाच्या आधारे समजून घेऊ. प्र. क्र. ९ व प्र. क्र. १० चा उहापोह आपण या लेखात करू. 

प्र. क्र. ९ : It is a state where prohibition is in force. You are recently appointed as the superitendent of police of a district notorious for illicit distillation of liquor. The illicit liquor leads to many deaths, reported and unreported and causes a major problem for the district authorities. 

The approach till now had been to view it as a law and order problem and tackle it accordingly. Raids, arrests, police cases, criminal trail-all these had only limited impact. The problem remains as serious as ever. 

Your inspections show that the parts of the district where the distillation flournishes are economically, industrially and educationally backward. Agriculture is badly affected by poor irrigation facilities. Frequent clashes among communities gave boost to illicit ditilation. No major inititaives had taken place in the part either from social organizations to improve the lot of the people. 

Which new approach will you adopt to bring the problem under control? (250 words) (20 Marks) 

स्पष्टीकरण : या केसस्टडीचा विचार करता एक बाब स्पष्ट केलेली आहे. ती म्हणजे कायदा सुव्यवस्थेने समस्येचे निराकरण होत नाहीये. नीतिशास्त्र ही बाब कायदा सुव्यवस्थेच्या पलीकडे जाऊन विचार करणारी यंत्रणा म्हणून आपण पाहू शकतो. दुसरा प्रशासकीय सुधारणा आयोग Community Policing यावर प्रकाश टाकतो. पोलिस व समाजातील घटक यांच्यात चांगला संवाद असणे व त्यातून मिळून समाजातील आव्हानांना सामोरे जाणे हे इथे महत्त्वपूर्ण ठरते. असे असले तरीही पोलिस म्हणून पदावर कार्यरत असताना त्या त्या पद व विभागानुसारची आचारसंहिता यांचे पालन करणे बंधनकारक आहे. 

या केसस्टडीचा विचार करता एक बाब महत्त्वाची आहे ती म्हणजे तेथील सामाजिक, आर्थिक परिस्थिती होय. याच आशयाची बालकामगारांसंबंधीची केसस्टडी आयोगाने विचारलेली आहे. बहुतांशी गुन्हेगारीसाठी ही परिस्थिती कारणीभूत असते. तेव्हा ही परिस्थिती समजून त्यातील गांभीर्य ओळखून संवेदनशीलतेने कार्य करणे अपेक्षित आहे. येथील परिस्थितीचे गांभीर्य पाहता तेथील लोकप्रतिनिधी, तरुण वर्ग यांच्याशी अर्थपूर्ण संभाषण साधून रोजगाराचे नवीन पर्याय शोधणे; तसेच शासनाला पत्रव्यवहार करून वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या साह्याने येत्या काळात सिंचन व्यवस्था, औद्योगिकीकरण, शिक्षणव्यवस्था यासंबंधी उपाययोजना करणे, याला प्राधान्य देणे गरजेचे आहे. 

‘विश्वास’ हा महत्त्वपूर्ण घटक मानवी जीवनाला नवनवे आयाम देण्यास कारणीभूत ठरतो. गुन्हेगारी ही एक प्रवृत्ती आहे व त्यासाठी जर कायदा उपयोगी ठरत नसेल, तर समाजातील घटकांना विश्वासात घेऊन त्यांचे वेळोवेळी समुपदेशनही गरजेचे असते, हे लक्षात घेतले पाहिजे. या बाबींचा विचार करून या केसस्टडीला सामोरे जाणे अपेक्षित आहे. 

प्र. १० : A big corporate house is engaged in manufacturing industrial chemicals on a large scale. It proposes to set up an additional unit. Many states rejected its proposal due to detrimental effect on the environment. But one state government acceded to the request and permitted the unit close to the city, brushing aside all opposition. 

The unit was set up 10 years ago and was in full swing still recently. The pollution caused by the industrial effements was affecting the lands, waters and crops in the area. It was also causing serious health problems to human being and animals. This gave rise to a series of agitations demanding the closure of the plant. In a recent agitation thousands of people took part, Creating a law and order problem neccessitating stern police action. Following the public outcry, the state goverment ordered the closure of the factory. 

The closure of the factory resulted in the unemployment of not only those workers who were engaged in the factory but also those who were working in the ancillary units. It also very badly affected those industries which depend on the chemicals manufactured by it. 
As a senior officer entrusted with the responsibility of handling this issue, how are you going to address it? 
(250 words, 20 marks) 

स्पष्टीकरण : या केसस्टडीच्या मूलभूत संकल्पनेचा विचार केल्यास ‘विकास वि. पर्यावरण’ असे दिसून येते. पर्यावरण व त्यासंबंधी नीतिशास्त्राच्या आधारे आपली भूमिका आयोगाने विविध प्रश्नांद्वारे विचारलेली आहे. सनदी अधिकारी म्हणून काम करताना स्वत:ची ‘कल्पकता’ वापरून पर्यायी विविध बाबींचा विचार करणे अपेक्षित असते. आदेशाची अंमलबजावणी यातून नेमके प्रश्न बहुतेकवेळा सुटत नाहीत. केमिकल उत्पादन व त्यावर आधारित विविध उद्योग व रोजगार यांना दुर्लक्षित न करता ‘विशेषज्ञांची मदत व सल्ला’ घेऊन यात ‘सुवर्णमध्य’ काढणे इथे अपेक्षित आहे. 

स्थानिक राजकारणी, नागरिक यांच्याशी अर्थपूर्ण संवाद साधून, केमिकल उत्पादकांना त्यांची समाजाप्रती असणारी जबाबदारी त्याचेही भान करून देणे (CSR) व त्याचबरोबर नीतिशास्त्राची आचारसंहिता समजून काम करण्याची समज देणे गरजेचे आहे. पर्यावरण, स्वास्थ हे जसे महत्त्वपूर्ण आहे; तसेच जगण्यासाठीच्या मूलभूत गरजा, ‘रोटी, कपडा और मकान’ यांचाही विचार नाकारता येत नाही. तेव्हा प्रदूषणासाठी तज्ज्ञांद्वारे उपाययोजना करून ‘सुवर्णमध्य’ शोधणे हे एक सनदी अधिकारी म्हणून कर्तव्य आहे. कारण सामाजिक व आर्थिक परिस्थिती ढासळली, तर गुन्हेगारी वाढीस लागू शकते यासाठीची केस स्टडी प्र. ९ मध्ये आपण पाहिलेली आहे. तेव्हा वरील बाबी उत्तर लिहिताना लक्षात घेणे फायदेशीर ठरते. 

या पेपरच्या SECTION B मध्ये १२० गुणांसाठी सहा केसस्टडी विचारल्या जातात. म्हणजे ५०% गुण या घटकाला आहे. तेव्हा यासाठी अधिकाधिक मेहनत घेणे गरचेचे आहे.

नीतिशास्त्र २०१८ - हिंट्स ३

ethics-3-2018

494  

या लेखात आपण नीतिशास्त्र २०१८च्या पेपरमधील ‘सेक्शन बी’मध्ये विचारल्या जाणाऱ्या केस स्टडी समजून त्यांची संभाव्य उत्तरे काय असावीत, याचा उहापोह करणार आहोत. एकूण सहा केस स्टडी या भागात विचारलेल्या आहेत. आपण त्यातील दोन केस स्टडी या लेखात व उर्वरीत पुढील लेखात पाहणार आहोत. केस स्टडी सोडविताना कोणत्या बाबींमध्ये पहिले आहे, त्याच बाबींचा आधार घेऊन आपण पुढील केस स्टडी समजून त्यांच्या उत्तराची एकंदर रूपरेषा कशी असावी, ते समजून घेणार आहोत. 

प्र. 7. Rakesh is a responsible district level officer, who enjoys the trust of his higher official. Knowing his honesty, the government entrusted him with the responsibility of identifying the beneficiaries under a healthcare scheme meant for senior citizens. 

The criteria to be a beneficiaries 
a) 60 years of age or above 
b) Belonging to a reserved community 
c) Family income of less than Rs. 1 lack per annum. 
d) Past treatment progresis is likely to be high to make a positive difference. To the quality of life of the beneficiary. 

One day, an old couple visited Rakesh's office with their application. They have been the residents of a village in his district since their birth. The old man is dignosed with a rear condition that causes obstruction in the large intenstine. As a consequence, he has severe abdominal pain frequently that prevents him from doing any physical labour. The couple have no children to support them. The expert surgeon whom they contacted is willing to do the surgery without charging any fees. However, the couple will have to bear the cost of incidental charges, such as medicines, hospitalization etc. to the tune Rs. 1 Lack. The couple fulfills all the criteria except criterion b. However, any fincancial aid would certainly make a significant difference In their quality of life. 
How should Rakesh respond to the situation? (250 words) 

स्पष्टीकरण : सनदी अधिकाऱ्यांचे हे कर्तव्य असते, की त्यांनी आचारसंहिता, नियम यांच्या अधिन राहून स्वत:चे कर्तव्य केले पाहिजे; परंतु काही वेळा वर दिल्याप्रमाणे नियमांच्या अधिन राहून जनहित साध्य होत नाही. त्यामुळे चौकटीच्या बाहेर जाऊन विचार करावा लागतो. 
१) दिलेल्या योजनेत काही असे प्रावधान आहे का, ज्याच्याद्वारे बी ही पात्रता नसतानाही मदत करता येईल हे शोधणे. 
२) वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी बोलून विशेष प्रकरण म्हणून विचार करणे. 
३) ‘मुख्यमंत्री राहत कोष’ वा ‘प्रधानमंत्री राहत कोष’ यांतून मत मिळेल यासाठी प्रयत्न करणे. 
४) आमदार व खासदार या पंतप्रतिनिधींच्या निधीतून उपचार होऊ शकतात यासाठी प्रयत्न करणे. 
५) चोकटीच्या बाहेर जावून समाजातील घटकांना मदत करण्याचे आवाहन करणे. 

प्र. 8. As a senior office in the ministry, you have access to important policy decision and upcoming big announcement such as road construction projects before they are notified in the public domain. The ministry is about to announce a mega road project for which the drawing are already in place. Sufficient care was taken by the planners to make use of the government land with minmum land acquisition from private parties. Compensations rate for private parties was also finalised as per government rules care was also taken to minimse deforestation. Once the project is announce, it is expected that there will be a huge surf in real estate prices in and around that area. 

Meanwhile, the minister concerned insist that you realises the road is such a way that it comes closer to his farm house. He also suggests that he would facilitate purchase of a big plot of land in your wifes name and the prevailing rate which is very nominal, in and around the proposed mega road Project. He also tries to convince you by saying that there is no harm in it as he is buying the land legally. He even promises to supplement your saving in case you do not have sufficient funds to buy the land. However by the act of realignment, a lot of agricultural land has to be acquired, thereby causing considerable financial burden on the government and also displacement of the farmers. As if this is not enough, it will involve cutting down of a large number of trees, demanding the area of its green………. Faced with this situation, what will you do? Critically examine various conflicts of interest and explain what are your responsibilities as a public servent. (250 words) 

स्पष्टीकरण : या प्रकरणात राजकीय दबाव व नीतिशास्त्रातील द्विधा मन:स्थिती या दोन बाबींना सामोरे जाताना एक कर्तव्यदक्ष अधिकारी म्हणून जे काही नियम व कायदे आहेत त्यानुसार काम झाले पाहिजे. आचारसंहितेचा भंग होता कामा नये. मंत्र्यांचा दबाव व आमिषाला बळी न पडता सरकारी नियम व तिजोरी या दोन्ही बाबींचा विचार करूनच मोठ्या प्रमाणावर शेतजमिनीमुळे सरकारी तिजोरीवर ताण येईल. व्यक्तिगत फायद्यासाठी जनहित बाजूला ठेवणे परवडणार नाही. मंत्र्याने दिलेले आमिष हे भ्रष्टाचाराचाच एक भाग आहे. सत्यनिष्ठा, वस्तूनिष्ठा, पारदर्शकता, उत्तरदायित्व इ. गुणांची पारख करणारा निर्णय इथे अपेक्षित आहे. सनदी सेवेची मूल्यनिष्ठा जोपासली जाणे इथे अधिक महत्त्वाचे आहे. स्वत:ची जबाबदारी व कर्तव्यनिष्ठा याला स्मरून नियोजित रस्ता, नियोजित आराखड्यानुसारच बनायला हवा. 

 

नीतिशास्त्र २०१८ : हिंट्स-२

ethics-2-2018

495  

नीतिशास्त्र २०१८ च्या मुख्य परीक्षेत विचारलेल्या प्रश्नांची संभाव्य उत्तरे आपण गेल्या लेखात पाहिली होती. त्यातील उर्वरित प्रश्नांची संभाव्य उत्तरे या लेखात पाहणार आहोत. प्रश्नांची उत्तरे लिहिताना अभ्यासक्रमाचा विचार प्राथमिक ठरतो. प्रश्न नेमक्या कोणत्या घटकावर विचारला आहे व का विचारला आहे, याचा विचार करूनच उत्तरे लिहिण्यास सुरुवात करावी. प्रश्न क्र. ४ पासूनची संभाव्य उत्तरे पाहू या : 

प्र. ४ (a) ‘In doing a good thing, everything is permitted which is not prohibited expressly or by clear implication.’ Examine the statement with suitable examples in the context of a public servant discharging his/her duties. 

स्पष्टीकरण : प्रशासनात काम करताना सनदी अधिकाऱ्यांनी जनहिताचा विचार करणे जसे प्राथमिक असते; तसेच आचारसंहितेचाही विचार मूलभूत असतो. भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशासाठी प्रादेशिकतेनुसार नियमांत बदल करण्याची गरज भासू शकते. सनदी अधिकाऱ्यांनी निर्णय घेताना व त्याची अंमलबजावणी करताना सचोटी, वस्तुनिष्ठता, उत्तरदायित्व आदी बाबींच्या आधारावरच कार्य केले पाहिजे. चांगले करण्यासाठीच प्रशासनाने कार्यरत राहावे व त्यासाठी सुप्रशासनाची निर्मिती करावी, हीच काळाची गरज आहे. 

प्र. ४ (b) With regard to mortality of actions, one view is that means are of paramount importance and the other view is that the ends. Justify the means. Which view do you think is more appopriate? Justify your answer. (150 words, 10 marks) 

स्पष्टीकरण : आपल्याला जे ‘साध्य’ करायचे असते त्यासाठी जो मार्ग वापरला जातो, तो मार्ग महत्त्वाचा की जे ‘साध्य’ करावयाचे त्यासाठी कोणताही मार्ग अवलंबणे जेणेकरून हवे ते ‘साध्य’ करता येईल. यासाठी गांधीजींचे उदाहरण घेतल्यास ‘सत्य’ व ‘अहिंसा’ हा मार्ग श्रेष्ठ असून, त्याद्वारे ‘साध्य’ करावयाचे ते स्वातंत्र्य होय. पोलिसांनी एन्काउंटरमध्ये गुन्हेगारांना ठार मारले, तर समाजाचे हित हे ‘साध्य’ साधले जाते; पण मार्ग नैतिकदृष्ट्या चुकीचा ठरतो. या दोन्हीपैकी कोणताही एक योग्य ठरेल, असे नाही तर ते परिस्थितीवर अवलंबून असते. 

प्र. ५ (a) Suppose the Govermnent of India is thinking of constructing a dam in a mountain valley bound by forests and inhabited by ethnic communities. What rational policy should it resort to in dealing with unforeseen contingencies? (150 words – 10 marks) 

स्पष्टीकरण : या प्रश्नांत पर्यावरण व ‘विकास’ या दोघांचा विचार करून निर्णय घेणे व त्याची अंमलबजावणी करणे अपेक्षित आहे. Environment Impact Assessment करून त्यानुसार भविष्यात वरील प्रकरणात येणारी आव्हाने जाणून त्यासाठी उपाययोजना करणे इथे अपेक्षित आहे. स्थानिकांना विश्वासात घेऊन, त्यांतील तरुणांना प्रशिक्षित करून या प्रक्रियेत आपण सामील करून घेऊ शकतो. तेथील स्थानिकांचे पुनर्वसन होणे व त्यांचे दैनंदिन जीवन प्रभावित होणार नाही, याची काळजी घेणे अपेक्षित आहे. 

प्र. ५ (b) Explain the process & resolving ethical dilemmas in public administration. (150 words – 10 marks) 

स्पष्टीकरण : नीतिशास्त्राचा अभ्यास करताना ‘नीतिशास्त्रातील द्विधामन:स्थिती’ हा घटक महत्त्वाचा आहे. जेव्हा एकापेक्षा अधिक पर्यायापैकी नैतिकतेच्या आधारे एक पर्याय निवडायचा असतो त्याला ‘नीतिशास्त्रातील द्विधा मन:स्थिती’ म्हणतात. नीतिशास्त्रातील सिद्धांत उपयुक्ततावाद सुखवाद, आत्मकेंद्रीवृत्ती, कर्तव्यानुसारी नीतिशास्त्र इ. या विचार उपयुक्त ठरतो. या सिद्धांताबरोबर आचारसंहिता नियम, संविधान व लोकशाहीतील मूल्ये इथे गृहित धरून उत्तर लिहिणे अपेक्षित आहे. 

प्र. ६ (a) ‘The true rule, in determining to embrace or reject anything, is not whether it has any evil in it; but whether it has more evil than good. There are few things wholly evil or wholly good. Almost everything, expecially of governmental polic, is an inseperable compound of the two; so that our best judgement of the preponderance between them is continually demanded.’ 

– Abraham Lincoln (15 words – 10 markes) 

स्पष्टीकरण : शासनाच्या धोरणांचा विचार करताना त्यातून जे परिणाम होतात, त्यात चांगल्या व वाईट परिणामांचा विचार इथे क्रमप्राप्त ठरतो. लिंकनचे हे विधान पाहताना IPS 377, सबरीमाला मंदिर, IPC497 इ. ची उदाहरणे आपण पाहू शकतो. शासनाचे धोरण वा कायदे यातून बऱ्याचदा मानवी अधिकारांची पायमल्ली होताना दिसते. ‘निश्चलीकरणाचे’ उदाहरण घेतल्यास त्याचा उद्देश्य आणि परिणाम यांचा विचार या विधानाला पूरक असा आहे. तेव्हा उदाहरणांच्या आधारे उत्तर लिहावे. 

प्र. 6 (b) : Anger and intolerance are the enemies of correct understanding. - Mahatma Gandhi (150 words - 10 marks) 

स्पष्टीकरण : Correct understanding म्हणजे इतरांच्या भावना व त्यांची मते समजून घेणे, असे करताना राग व असहिष्णूता या दोन्ही बाबी अडचणीच्या ठरतात. रागामुळे आपल्यातील संयम हा गुण टिकून राहात नाही व आपण हळुवारपणे असहिष्णू बनतो. गौतम बुद्धानेही म्हटले आहे, की राम म्हणजे तप्त कोळसा दुसऱ्यावर फेकण्याआधी आपल्या हाताला इजा करतो. 

प्र. 6 (C) Falsehood takes the place of truth when it results in unblemished common good. – Tirukkural (150 words - 10 marks) 

स्पष्टीकरण : तिरुक्कुरल यांचे विधान या बाबीवर प्रकाश टाकते, की जर जनहितासाठी खोटेपणा करावा लागला, तर तो खरेपणाची जागा घेतो; परंतु हे नेहमीच खरे ठरेल, असे नाही. समाजहितासाठी खोटा एन्काउंटर करणे याचे समर्थन होऊ शकत नाही. तेव्हा परिस्थितीचा विचार करून या विधानाची सार्थता समजून घेतली पाहिजे. 

 


Top