यूपीएससीची तयारी : राज्यव्यवस्था

article-on-state-administration

48  

प्रस्तुत लेखामध्ये आपण राज्यघटना व कारभार प्रक्रिया या अभ्यासघटकाविषयी उर्वरित बाबींचा ऊहापोह करणार आहोत. भारतात संसदीय व्यवस्थेचा स्वीकार केला आहे. या व्यवस्थेमध्ये कार्यकारी मंडळ, विधिमंडळ आणि न्यायमंडळाचा अंतर्भाव होतो. कार्यकारी मंडळामध्ये राष्ट्रपती, त्यांची निवड, कालावधी, कार्ये, अधिकार यांविषयी जाणून घ्यावे. उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान, मंत्रिमंडळ, अ‍ॅटर्नी जनरल इ. विषयींच्या तरतुदी पाहाव्यात.

केंद्रीय विधिमंडळामध्ये लोकसभा, राज्यसभा, संसदेच्या या दोन्ही सभागृहांचे पदाधिकारी, त्यांचे अधिकार, संसदेची भूमिका व कार्ये, संसदेची सत्रे, विविध प्रस्ताव (Motion), संसदीय प्रक्रिया, उदा. अधिवेशन बोलावणे, संयुक्त बठक तसेच लोकसभा राज्यसभेमध्ये साम्य आणि भिन्नता, संसद सदस्यांची पात्रता व अपात्रता, पक्षांतर बंदी कायदा, संसदीय विशेष हक्क, वार्षकि वित्तीय विवरण (बजेट), संचित निधी, आकस्मिक निधी, सार्वजनिक लेखे इ. बाबी महत्त्वपूर्ण आहेत. यासोबतच विरोधी पक्षनेत्यांची भूमिका, संसदीय समित्या, त्यांची रचना या विषयांची माहिती घ्यावी.

पूर्वपरीक्षेमध्ये या घटकावर विचारलेल्या प्रश्नांचा आढावा घेऊ यात. त्यायोगे संसद व संबंधित मुद्दय़ांवर कशा प्रकारे प्रश्न विचारले जातात याचा अंदाज येण्यास मदत होईल.

धन विधेयकासंबंधी कोणते विधान बरोबर नाही. (२०१८)

(१) एखादे विधेयक धन विधेयक मानले जाईल, ज्यामध्ये अधिरोपण, रद्द करणे, माफ करणे, परिवर्तन किंवा विनियमनाशी संबंधित तरतुदी असतील.

(२) धन विधेयकामध्ये भारताचा संचित निधी किंवा आकस्मिक निधीच्या अभिरक्षेसंबंधी तरतुदी असतात.

(३) धन विधेयक भारताच्या आकस्मिक निधीच्या विनियोजनाशी संबंधित आहे.

(४) धन विधेयक भारत सरकारद्वारे कर्ज घेणे किंवा भारत सरकारकडून दिली जाणारी हमी याचे विनियोजन करण्याशी संबंधित असते.

(२०१७)

(१) संसदीय शासन पद्धतीचा मुख्य फायदा काय आहे?

(२)  भारताची संसद मंत्रिपरिषदेच्या कार्यावर कोणत्या प्रकारे नियंत्रण ठेवते?

(३)  लोकसभेच्या निवडणुकीकरिता नामांकन पत्र कोण दाखल करू शकतो/ते?

खालीलपकी कोणती संसदीय समिती सर्वात मोठी आहे. (२०१३)

(१) लोकलेखा समिती

(२) अंदाज समिती

(३) सार्वजनिक उपक्रम समिती

(४) याचिका समिती

अविश्वास ठरावासंबंधी पुढील वाक्ये लक्षात घ्या. (२०१४)

(१)  अविश्वास प्रस्तावाचा भारतीय घटनेमध्ये उल्लेख नाही.

(२)  अविश्वास प्रस्ताव फक्त लोकसभेमध्ये दाखल करता येतो.

राज्यघटनेतील तरतुदींचे तुलनात्मक अध्ययन फायदेशीर ठरते. उदा. राष्ट्रपती, पंतप्रधान, मंत्रिमंडळ, लोकसभा, राज्यसभा, महाधिवक्ता, सर्वोच्च न्यायालय, संघ लोकसेवा आयोग इ.चा अभ्यास करताना लगेचच राज्यपातळीवर त्यांच्याशी साधम्र्य असणाऱ्या पदांचा व संस्थांचा अभ्यास केल्यास आपले बरेच श्रम वाचतात. तुलनात्मक बाबी दीर्घकाळ स्मरणात राहतात.

२०१८च्या पूर्वपरीक्षेत पुढील प्रश्न विचारले होते –

(अ) राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीच्या संदर्भात खालील विधाने लक्षात घ्या.

(१) प्रत्येक आमदाराच्या मताचे मूल्य राज्यनिहाय वेगवेगळे असते.

(२) लोकसभा सदस्याच्या मतांचे मूल्य राज्यसभा सदस्याच्या मतांच्या मूल्यापेक्षा अधिक असते.

(ब) खालील विधाने लक्षात घ्या –

(१)  राज्यपालविरोधी त्याच्या पदावधीदरम्यान कोणतीही अपराधिक कार्यवाही संस्थित करता येणार नाही.

(२) राज्यपालांचे मानधन व भत्ते त्यांच्या पदावधीदरम्यान कमी केले जाणार नाहीत.

या अभ्यासघटकाच्या पारंपरिक

क्षेत्रामध्ये घटनादुरुस्ती, पंचायतराज, आणीबाणीविषयीची तरतूद, केंद्र-राज्य संबंध, निवडणूक आयोग, वित्त आयोग, संघ लोकसेवा आयोग इ. घटनात्मक संस्था यांचाही समावेश होतो. आजपर्यंत झालेल्या घटनादुरुस्त्यांमधील महत्त्वाच्या दुरुस्त्यांची (उदा. ४२वी, ४४वी) नोंद ठेवावी. पंचायतराज या प्रकरणामध्ये ७३वी व ७४वी घटनादुरुस्ती; PESA वनहक्क कायदा; पंचायतराज व्यवस्थेची उत्क्रांती व संबंधित समित्या, पंचायतराज व्यवस्थेसमोरील आव्हाने इ. बाबी महत्त्वाच्या आहेत. २०११मध्ये मेट्रोपॉलिटन प्लॅनिंग कमिटीवर प्रश्न विचारला गेला. आणीबाणीविषयक घटनात्मक तरतुदी, ४२ व ४४व्या घटनादुरुस्तीने झालेले बदल; आणीबाणीचा प्रभाव, विशेषत: मूलभूत अधिकार इ. बाबी महत्त्वाच्या आहेत. घटनात्मक संस्थांची रचना, कार्ये, अधिकार यांची नोंद घ्यावी. २०११ला वित्त आयोग, २०१२- CAG; २०१३ – अ‍ॅटर्नी जनरल यांच्यावरील प्रश्न घटनात्मक आयोगाचे परीक्षेच्या दृष्टीने असलेले महत्त्व अधोरेखित करतात.

पारंपरिक घटकांबरोबरच राज्यघटना व कारभार प्रक्रियासंदर्भात चालू घडामोडींवरही प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. चालू घडामोडीआधारित प्रश्न सोडविण्यासाठी मागील वर्षभरामध्ये या घटकाशी संबंधित घडामोडींचा मागोवा घ्यावा. परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून महत्त्वपूर्ण मुद्दे तयार करून ठेवणे उचित ठरते.

या अभ्यासघटकाची तयारी डेमोक्रॅटिक पॉलिटिक्स  I & Social and Political life I, II, IIIl’ आणि ‘कॉन्स्टिटय़ुशन अ‍ॅट वर्क’ या एनसीईआरटीच्या क्रमिक पुस्तकांपासून करावी. या पुस्तकांमधून राज्यव्यवस्था, राज्यघटनेसंबंधीच्या सर्व मूलभूत संकल्पना स्पष्ट होतील. यानंतर इंडियन पॉलिटी – एम. लक्ष्मीकांत हा संदर्भग्रंथ अतिशय महत्त्वाचा आहे. याची मांडणी परीक्षाभिमुख असल्याने या एकाच संदर्भग्रंथाची वारंवार उजळणी करणे फायदेशीर ठरेल.

संसदेविषयी परिपूर्ण माहिती घेण्याकरिता ‘आपली संसद’ (सुभाष कश्यप) हे पुस्तक उपयोगी ठरते. तसेच या अभ्यासघटकातील इतर पलूंसाठी ‘भारतीय राज्यघटना व घटनात्मक प्रक्रिया’ हे पुस्तकही उपयोगी ठरू शकेल. या संदर्भसाहित्यासोबत इंडिया इयर बुकमधील तिसरे प्रकरण, पीआयबी, पीआयएस आदी संकेतस्थळे व वृत्तपत्रांचे नियमित वाचन करणे लाभदायक ठरेल.

भावनिक बुद्धिमत्ता आणि प्रशासकीय सेवा

upsc-preparation-strategy-upsc-preparation-tips-ias-preparation-guide

2631  

आजच्या लेखात आपण भावनांसंबंधी झालेल्या अभ्यासाचा आढावा घेणार आहोत. तसेच या अभ्यासातून उगम पावलेल्या भावनिक बुद्धिमत्तेचा प्रशासकीय सेवांमध्ये कोणता मोलाचा वाटा आहे, हे पाहणार आहोत.

भावनांचे महत्त्व

डार्वनिने म्हटल्याप्रमाणे, शास्त्रज्ञांनी असे सिद्ध केले आहे की, भावनांमागे जीवशास्त्रीय कारण असते. भावना एकप्रकारे हे निदर्शित करत असतात की, एखादी गोष्ट मानवाच्या गरजेनुसार पूर्ण होत आहे अथवा नाही. जेव्हा आपल्याला हवी असणारी गोष्ट/वस्तू आपल्याला मिळत नाही किंवा पुरेशा प्रमाणात मिळत नाही तेव्हा आपल्यामध्ये नकारात्मक भावना निर्माण होतात. यामध्ये राग, भीती, निराशा या आणि यांसारख्या भावनांचा समावेश होतो.

व्यक्तीच्या तिच्या भावनांवर असलेल्या नियंत्रणामधून किंवा नियंत्रणाच्या अभावातून व्यक्तीला अनेक विविध परिणामांना सामोरे जावे लागते. हे परिणाम सामाजिक, मानसिक किंवा शारीरिकही असू शकतात.

भावना हे शरीराचे संवादी माध्यम मानले जाते. त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करणे हे शरीरासाठी विघातक ठरू शकते. उच्च भावनिक बुद्धय़ांक असणाऱ्या व्यक्ती ज्याप्रमाणे अधिक यशस्वी असतात. त्याचप्रमाणे त्या अधिक निरोगी, आनंदी व इतरांबरोबरील नातेसंबंधात अधिक सुखी असतात.

उच्च भावनिक बुद्धय़ांक असणाऱ्या व्यक्तींमध्ये अनेक भावनांचा निरोगी समतोल आढळतो. जसे की –

स्व-नियंत्रण, मत्री, जागरूकता, समाधान, आनंद, परिपूर्णता, स्वायत्तता, स्वातंत्र्य, इच्छा, प्रशंसा, मानसिक शांतता इ.

या उलट ज्या व्यक्तींचा भावनिक बुद्धय़ांक कमी असतो, त्यांना खालील भावनांच्या मिश्रणाला सामोरे जावे लागते.

एकटेपणा, भीती, रिकामपण, दडपण, निराशा, बांधिलकी, अवलंबित्व, राग, चिडचिड, आळस, अस्थिरता इ. म्हणूनच आपल्या एकंदर आनंदी व गुणावत्तापूर्ण आयुष्याकरिता उच्च भावनिक बुद्धिमत्ता निर्माण करणे आवश्यक आहे. या सगळ्यातून भावनिक बुद्धिमत्तेची एक व्याख्या खालीलप्रमाणे केली जाऊ शकते-

व्यक्तीची भावनांचा वापर करून घेऊन संवाद साधण्याची, लक्षात ठेवण्याची, वर्णन करण्याची, बोध घेण्याची, समजून घेण्याची, ओळखण्याची, भावना समजावून सांगण्याची आंतरिक क्षमता म्हणजे भावनिक बुद्धिमत्ता होय.

भावना व मेंदू

हे समजून घेणे अतिशय आवश्यक आहे की, भावनिक, बुद्धिमत्ता हे सर्वसामान्य बुद्धिमत्तेच्या विरुद्ध क्षमता मोजणारे मापक नाही. भावनिक बुद्धिमत्ता व सर्वसामान्य बुद्धिमत्ता यांचा अनोखा मिलाफ व्यक्तीची एकूण बुद्धिमत्ता ठरवत असतो.

आपल्या सर्वानाच कधी ना कधी स्वत: च्या भावनांवर ताबा नसल्याचा अनुभव आला आहे. यामागील एक कारणमीमांसा म्हणजे भावनांचा आणि मेंदूचा गुंतागुंतीचा असलेला संबंध. पंचेद्रियांकडून मिळालेला कोणताही संदेश हा मेंदूतील Thalamus(थॅलॅमस)कडे पाठविला जातो व तेथून त्याचे रासायनिक संदेशात ‘भाषांतर’ केले जाते. अशाप्रकारे बहुतेक सर्व संदेश मेंदूच्या वस्तुनिष्ठपणे विचारप्रक्रिया करणाऱ्या केंद्रकाकडे पाठविले जातात. मात्र अशा संदेशांमध्ये भावनांचे मिश्रण असल्यास हे संदेश amygdala (अमिग्डेला) या मेंदूमधील भावनिक केंद्राकडे पाठविले जातात.

याच वेळेस संदेशातील बहुतेक भाग हा मेंदूतील वस्तुनिष्ठपणे विचार करणाऱ्या केंद्रकाकडे पाठविला जातो व काही भाग सरळ अमिग्डेलाकडे जातो. मेंदूला या संदेशावर पूर्णपणे वस्तुनिष्ठपणे काम करण्याची संधी न देताच हा संदेश अमिग्डेलाकडे जातो. म्हणजेच काही संदेशांसाठी प्रतिसाद हा केवळ लगेचच मिळणारा भावनिक प्रतिसादच असतो.

मेंदू आणि भावना यांच्यातील विकास हा अर्भकाच्या टप्प्यापासूनच होत असतो व मानवी आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर भावनिक बुद्धिमत्तेचा स्तर बदलत असतो. इथे लक्षात घेण्यासारखा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे आपण आपल्या भावनांना दूर लोटण्याचा किंवा त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करण्याचा अथवा त्यापासून सुटका करून घेण्याचा प्रयत्न करणे चूक आहे. आपल्या भावना या सतत आपल्या बरोबर असतात. आपल्या भावनांची मुळे आपल्या उत्क्रांतीमध्ये व जीवशास्त्रामध्ये दडलेली आहेत. आपल्या भावनांविषयी माहिती करून घेणे व त्यावर योग्य नियंत्रण मिळवणे हे आपल्यासाठी गरजेचे आहे.

अनेक संस्थाना व प्रशासकांना हे उत्तमरीत्या उमजले आहे की, केवळ कद (Intelligence Quotient) व्यक्तीच्या यशाची अथवा गुणवत्तेची हमी देऊ शकत नाही. भावनिक बुद्धिमत्तेचे महत्त्व लक्षात घेणे प्रशासकांसाठीदेखील अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कामाच्या ठिकाणी अधिक प्रभावीरीत्या व परिणामकारक पद्धतीने काम करणारी व्यक्ती केवळ उच्च बुद्धिमत्तेवर अवलंबून राहू शकत नाही. तसेच अधिकाऱ्यांनीदेखील आपल्या सहकर्मचाऱ्यांच्या गुणवत्तेचे मूल्यमापन करत असताना त्यांच्याकडे असलेल्या भावनिक बुद्धिमत्तेला पुरेसे महत्त्व दिले पाहिजे.

यूपीएससी: वृत्तपत्र वाचन

competitive-exams/carrier-guide/articleshow

64  

यूपीएससीचा अभ्यास करताना सर्वांत महत्त्वाची बाब असते, वृत्तपत्र वाचन! वृत्तपत्र हे स्पर्धापरीक्षेचा कणा आहे. ‘वृत्तपत्राशिवाय स्पर्धापरीक्षेचा विचार’ म्हणजे रामाशिवाय रामलीला आयोजित करण्यासारखे आहे. वृत्तपत्राचा विचार करताना राष्ट्रीय पातळीवरच्या ‘The hindu’ व ‘Indian Express’ या दोन इंग्रजी वृत्तपत्रांचा विचार महत्त्वाचा ठरतो. अर्थव्यवस्थेबद्दलची सखोल माहिती देणारे ‘Economics Times’ हे वृत्तपत्रही विद्यार्थीवर्गाला उपकारक ठरते. 

१) वृत्तपत्र वाचनाचे महत्त्व ः स्पर्धापरीक्षेत जेव्हा पूर्व व मुख्य परीक्षेचा पेपर तयार केला जातो, तेव्हा प्रश्न हे वृत्तपत्राच्या आधारे विचारण्याचा आयोगाची वृत्ती दिसून येते. काही प्रश्न हे जसेच्या तसे विचारले जातात, तर काही प्रश्न हे अभ्यासक्रमातील मूलभूत संकल्पनांशी संबंधित असतात ज्याला आपण Current Based basic असे संबोधतो. विद्यार्थ्याची वैचारिक जडणघडण वृत्तपत्राच्या आधारे अधिकाधिक समृद्ध होत जाते. ज्याचा उपयोग मुलाखतीच्या वेळेस होताना आपण पाहतो. 

२) वृत्तपत्र व स्पर्धापरीक्षा मासिक ः बऱ्याचदा असे दिसून येते की, वृत्तपत्र वाचण्यापेक्षा Chronicle, Civil Times वा युनिक बुलेटिन या मासिकांचा वापर विद्यार्थी करतात. मासिक हे स्पर्धा परीक्षेला समोर ठेवूनच बनलेले असते; परंतु ते वृत्तपत्राची जागा घेऊ शकत नाही. चालू घडामोडीतील विविध विषयांवर वृत्तपत्रात जे लिखाण होते त्यातली विविधता, विषयाच्या सर्व कंगोऱ्यांना समावून घेण्याची क्षमता यात वृत्तपत्र मासिकांपेक्षा सरस ठरते. 

३) वृत्तपत्राची भाषा ः वृत्तपत्राची स्वतःची एक भाषाशैली असते. ती समजून घेणे विद्यार्थ्यांसाठी गरजेचे असते. ‘The Hindu’ या वृत्तपत्राचा विचार केल्यास भाषा ही इतर वृत्तपत्रांपेक्षा जरा वेगळ्या धाटणीची असल्याने सुरुवातीच्या काळात विद्यार्थ्यांना जुळवून घेणे जरा अवघड जाते. वृत्तपत्रात वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांचे अवलोकन न झाल्यामुळे नेमका अर्थ उमगत नाही. त्यासाठी सुरुवातीच्या काळात शब्दकोषाचा वापर करणे गरजेचे असते. 

४) वृत्तपत्र वाचनाची वेळ ः सकाळी मनाची एकाग्रता चांगली असल्याने या वेळी अभ्यासक्रमातील इतर घटकांचा अभ्यास करावा. दुपारची वेळ ही वृत्तपत्रासाठी अनुकूल असते. कारण वृत्तपत्र वाचताना अभ्यास करत असल्याची जाणीव नसते. दुपारची वेळ जरा आळस आणणारी असल्याने वृत्तपत्राचे वाचन त्या काळात केल्यास वेळेचा सदुपयोग होतो. 

५) वृत्तपत्र वाचनासाठी किती वेळ द्यावा ः जास्तीजास्त दोन तास आपण वृत्तपत्र वाचनासाठी देऊ शकतो. सुरुवातीच्या काळात वृत्तपत्र वाचन यापेक्षा अधिक काळ होऊ शकते. कारण विद्यार्थ्यांसाठी भाषा नविन असणे, Vocabulary संपन्न नसणे यातून हे घडत जाते. नियमित वाचन केल्यास वेळ कमी होत जातो व वृत्तपत्राच्या भाषेशी आपली समरसता वाढत जाते. 

६) वृत्तपत्र वाचनातील सातत्य ः रोजचे वृत्तपत्र रोज वाचून झाले पाहिजे. अन्यथा दुसऱ्या दिवसातील अभ्यासाचे नियमन कोलमडते. 

७) वृत्तपत्राच्या नोट्स काढाव्यात का? दररोज वृत्तपत्र नियमित, लक्षपूर्वक वाचल्यास नोटसची गरज पडत नाही कारण वृत्तपत्राबरोबर युनिक बुलेटिनसारखे मासिकही आपण अभ्यासणार आहोत, ज्यात परीक्षाभिमुख मुद्दे असतात. 

८) वृत्तपत्रातील महत्त्वाचे वाचनाचे मुद्दे ः 
- मुख्यपृष्ठ ः यावरील बातम्या परीक्षेसाठी तेवढ्याशा उपयोगी नसतात. फक्त Headline वाचून घेणे. 
- प्रादेशिक बातम्या ः प्रादेशिक बातम्याही परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या नसतात उपवाद ः जर हितसंबंधांचा विचार त्यात असेल तर त्यावर प्रश्न विचारला जाऊ शकतो. 
- राष्ट्रीय बातम्या ः या परीक्षेसाठी खुप महत्त्वाच्या असतात यात केंद्रसरकारचे निर्णय, प्रशासन, सर्वोच्च-उच्च न्यायालय, संसद इ. संबंधी बातम्या असतात. यूपीएससीच्या अभ्यासक्रमातील घटकात या सर्वांचे महत्त्व अनन्यसाधारण असे आहे. 
- संपादकीय ः यूपीएससीच्या परीक्षेसाठी सर्वांत महत्त्वाचा असा हा घटक असून, यात चालू घडामोडींवर लेख प्रकाशित होत असतात जे मुख्य परीक्षा मुलाखत यासाठी खूप महत्त्वाचे असतात. संपादकीय लेखात विद्यार्थ्यांने विषय नीट समजून संतुलीत मत बनविणे ही काळाची गरज आहे. बऱ्याचदा लेख हे विशिष्ट प्रवृत्तीला अनुसरून लिहिलेले असतात. ते समजून घेणे विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे असते. 
- अर्थव्यवस्थेबद्दल बातम्या ः यात मूलभूत संकल्पना, जसे मैद्रिक धोरण, राजकोषिय धोरण यांना समजून घेणे व अभ्यासक्रमाशी जोडून घेणे आवश्यक असते. 
- विज्ञान-तंत्रज्ञान ः The Hindu या वृत्तपत्राची गुरुवारची पुरवणी यासाठी उपयोगी ठरते. 
- खेळ ः गतवर्षीच्या प्रश्नपत्रिका पाहिल्यास असे लक्षात येते की 
यूपीएससी या घटकावर विशेष प्रश्न विचारत नाही तेव्हा यासाठी वेळ देऊ नये. 
- विशिष्ट व्यक्तींची विधाने ः राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान, सरन्यायाधीश इ. महत्त्वाच्या व्यक्तींची विधाने नीट वाचवित त्यावर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती दिसून येते. उदा. ‘Geography may remain the same history need not’ या निबंधाला माजी पंतप्रधान मनमोहनसिंह यांच्या भाषणाचा संदर्भ होता. 

९) आंतरराष्ट्रीय घडामोडी ः GS II च्या अभ्यासक्रमातील आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचे वाचन महत्त्वाचे असून उदा. मालदिवमध्ये आणीबाणी लागू केल्याने त्याचा इतर देशांवर, प्रामुख्याने भारतावर होणारा परिणाम अभ्यासणे गरजेचे असते. यासाठी वृत्तपत्रातील लेख उपकारक ठरतात. 

१०) गतवर्षीच्या प्रश्नपत्रिका ः गतवर्षीच्या प्रश्नपत्रिका अभ्यासून वृत्तपत्र वाचनात अधिकाधिक सूसूत्रता आणता येते. १९७९ ते २०१७ पर्यंतच्या यूपीएससी पूर्वपरीक्षेच्या उत्तरासहित प्रश्नपत्रिका व दररोजच्या राष्ट्रीय इंग्रजी वृत्तपत्रांसाठी (जाहिरात विरहित) ‘Dr Sushils spotlight’ या Telegram channel ला व YouTube Channel ला भेट द्या. Link: https://t.me/DrSushilsSpotlight अशाप्रकारे यूपीएससीतील वृत्तपत्राचे महत्त्व समजून, नियमित वाचन करणे हे विद्यार्थ्यांसाठी सदैव हितकारक असते. 

एथिक्स अँड इंटेग्रिटी एक आढावा

upsc-preparation-tips-upsc-ias-preparation-tips-upsc-exam

10544  

स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीतील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे आयोगाची ठरावीक विषयाला धरून काय मागणी आहे, हे नीट समजून घेणे. ही मागणी विषयाबद्दल तसेच परीक्षा पद्धतीबद्दल असू शकते. ठरावीक विषयाची परीक्षा घेण्यामागचा हेतू, विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांचा साचा, या सर्वाचा नागरी सेवांशी असणारा संबंध हे लक्षात घेतल्यास विषयाची तयारी करणे सोपे जाऊ शकते. हे मुख्य परीक्षेतील सर्वच विषयांसाठी लागू आहे. अर्थातच एथिक्सच्या पेपरसाठीदेखील अशा विश्लेषणाची खूप मदत होते.

याचाच एक भाग म्हणजे, आयोगाने मागील वर्षांत विचारलेल्या प्रश्नांचा आढावा घेणे, तसेच एकंदर प्रश्नपत्रिकेच्या बदलत्या स्वरूपाचे विश्लेषण करत राहणे. यामुळे अनेक प्रश्नांचा खुलासा होतो – (१) कोणत्या संकल्पनांवर प्रश्न विचारताना भर दिला गेला आहे? (२) प्रश्न विचारत असताना, चालू घडामोडी या संकल्पनांशी कशा जोडल्या जातात? (३) पुन्हा पुन्हा विचारले जाणारे प्रश्न, प्रकार आणि घटक कोणते? (४) तीन तासांत कराव्या लागणाऱ्या लिखाणाचा एकूण आवाका किती? (५) येणाऱ्या प्रत्येक वर्षांबरोबर पेपरचे बदलत जाणारे काठिण्य.वरील बाबींचा आढावा घेतल्याशिवाय तयारीला नेमकी दिशा मिळत नाही.

एथिक्ससारखा विषय तुलनेने नवीन असल्याने प्रश्नांचा विषय आणि स्वरूप जरी लक्षात आले, तरीही नेमके लिखाण कसे करायचे याबद्दल उमेदवारांच्या मनात अनेकदा संभ्रम दिसून येतो. तसेच इतर सामान्य अध्ययनांच्या पेपरच्या तुलनेत एथिक्स हा घटक नावीन्यपूर्ण असल्याने, त्याचे वेगळे दडपणही बघायला मिळते. या सगळ्याचा सामना करता येण्यासाठी, वर म्हटल्याप्रमाणे प्रामाणिकपणे विषयाचा आवाका आणि मागणी समजून घेणे आवश्यक आहे.

MPSC व UPSC ची तयारी : निबंध लेखन – वैचारिक प्रक्रिया आणि स्पष्टता

mpsc upsc Essay  Writing Skill and all

24224  

मुद्देसूदपणा आणि अचूकता हेदेखील चांगल्या निबंधाचे महत्त्वाचे निकष मानले जातात

कुठल्याही विषयावर निबंध लिहीत असताना एकाच प्रकारे लिहिला जाऊ शकत नाही. विविध व्यक्ती एकच विषय विविध प्रकारे हाताळताना दिसतात. तर अनेकदा, एकच व्यक्ती एक विषय विविध पद्धतीने सक्षमपणे मांडत असते, असेही दिसते. मग अशा वेळेस, आपण निवडलेली मांडणी आणि मुद्देच आपण का निवडले? याचे काही एक स्पष्टीकरण निबंध लिहीत असतानाच दिले तर लिखाण अधिक परिपूर्ण होते. त्याचबरोबर आपले म्हणणे हे केवळ महिती आणि तथ्ये (facts) यांची जंत्री न उरता, त्यामध्ये युक्तिवाद असणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारचे लिखाण सरावानेही जमते. त्यासंबंधी अजून चर्चा आपण पाहणार आहोत.

मुद्देसूदपणा आणि अचूकता हेदेखील चांगल्या निबंधाचे महत्त्वाचे निकष मानले जातात. अशा लिखाणाने युक्तिवाद अधिक ठळकपणे पुढे येतात. तसेच १०००-१२०० शब्दांत व्यापक विषयावर चर्चा पूर्ण करण्यासाठी जी शिस्त लेखनामध्ये आवश्यक असते, तीदेखील येते.

युक्तिवादात्मक दावा (Arguable Claim)

तुम्ही मांडत असलेले ठाम मत युक्तिवादात्मक असावे. तसेच हे मत मांडत असताना तुमचे लेखन त्या विषयावरील अधिक बारकावे व खोली असणाऱ्या चच्रेचा भाग होऊ शकते असे असावे. आपले मत युक्तिवादात्मक आहे किंवा नाही हे ठरवण्याकरता, आपल्या मताच्या विरुद्ध मताचे समर्थन केले जाऊ शकते का? असा विचार केला पाहिजे. जर का आपण मांडत असलेल्या मुद्दय़ांच्या विरोधी कोणतेही मत अथवा युक्तिवाद शक्य नसेल तर, आपला मुद्दा केवळ ‘माहिती’ असण्याची शक्यता आहे.

अ-युक्तिवादात्मक (non-arguable) – संगणक हे कामकाज सांभाळण्यासाठीचे प्रभावी माध्यम आहे. तसेच माहितीच्या देवाणघेवाणीसाठी अतिशय उपयुक्त असे साधन आहे. (याबद्दल कुणाचेही दुमत असू शकत नाही. म्हणूनच हे विधान म्हणजे केवळ माहिती आहे.)

युक्तिवादात्मक (argualbe) – संगणकाच्या अतिवापरामुळे कुटुंबातील शांतता भंग होऊ शकते. तसेच घटस्फोटाच्या वाढत्या प्रमाणाचे हे एक कारण असू शकते. (विविध माहिती व आकडेवारी सादर करून वरील विधानाचे समर्थन केले जाऊ शकते. तसेच वरील विधान असत्य मानणे व त्या बाजूने युक्तिवाद करणे शक्य असू शकते.)

मुद्देसूदपणा व अचूकता

तुम्ही लिहीत असलेल्या मतांवरून सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे टाळा. खूप व्यापक मुद्दय़ांना किंवा सामाजिक प्रश्नांना हात घालण्याआधी आपल्याकडे आवश्यक अचूक माहिती आहे का? याचा विचार करा.

अचूकतेचा अभाव – आपण कोणत्याही परिस्थितीत अन्नसुरक्षा विधेयक मंजूर होऊ देता कामा नये. (हे विधान नुसतेच मूल्यात्मक कल दर्शवणारे आहे. अशा प्रकारचा कल असण्यामागील कारण अथवा युक्तिवाद करण्यामागील भूमिका अचूकपणे मांडलेली नाही.)

अचूक विधान – अन्नसुरक्षा विधेयक मंजूर झाल्याने देशातील अन्नधान्य वितरण व्यवस्थेवर प्रचंड ताण येणे साहजिक आहे. याकरिता देशातील यंत्रणा सक्षम नाहीत. तसेच अर्थव्यवस्थेवर होणाऱ्या नकारात्मक परिणामांचा योग्य आढावा घेतल्याशिवाय असे विधेयक मंजूर होऊ देणे योग्य नाही. (वरील मांडणीमध्ये मूळ मुद्दय़ाबरोबर तशा मतापर्यंत येण्यासाठी आवश्यक कारणे दिलेली आहेत. म्हणूनच वाचणाऱ्यालादेखील अधिक स्पष्टपणे एकंदर युक्तिवादाची भूमिका कळते.) 

यादीरूपात मुद्दय़ांची मांडणी करणे टाळावे

जरी तुमच्या निबंधामध्ये अनेक प्रमुख मुद्दे येणार असतील तरी ते सर्व मुद्दे यादी रूपात मांडू नयेत. अशा प्रकारची मांडणी केल्याने लेखन उथळ व वरवरचे वाटते. समजा अन्नसुरक्षा विधेयकाविरोधात मांडण्यायोग्य ६-७ वेगवेगळी कारणे तुम्हास माहीत आहेत. परंतु इतके विस्तारपूर्ण लिखाण करण्याचा हेतू बाळगला तर विविध मुद्दय़ांना नुसते स्पर्शून पुढे जावे लागते. याऐवजी कोणतीही २-३ महत्त्वाची कारणे निवडून त्याबद्दल अधिक बारकाईने लेखन करणे जास्त योग्य आहे. विविध मुद्दय़ांच्या मोठमोठय़ा याद्या केल्याने त्या मुद्दय़ांचे गांभीर्य कमी होते. तसेच यादीत दिलेल्या प्रत्येक गोष्टीविषयी आपल्याला पुरेशी माहिती असतेच असे नाही. जास्त शब्दमर्यादा असलेला निबंध लिहीत असताना अनेक मुद्दय़ांचा समावेश होतोच. तरीही कोणत्याही स्वरूपाच्या याद्या करणे टाळावे.

उदा. – भारतीय शिक्षण व्यवस्थेपुढील आव्हाने या विषयासंदर्भात पुढील वाक्याचा विचार करा. भारतीय शिक्षण व्यवस्थेपुढे शिक्षण क्षेत्रातील भ्रष्टाचार, गळतीचे वाढते प्रमाण, शाळांमधील अपुरा कर्मचारीवर्ग, स्त्रीशिक्षणाचे प्रश्न, शिक्षण व्यवस्थेचे खासगीकरण, अचूक ध्येय नसणारे अभ्यासक्रम, शाळांमधील पायाभूत सोयीसुविधांचा अभाव ही प्रमुख आव्हाने आहेत. वरील वाक्यातील विविध मुद्दे पाहता आपल्या हे सहज लक्षात येते की, वरील सर्व मुद्दय़ांचे महत्त्व व गांभीर्य सारखे नाही. तरीही या सर्व मुद्दय़ांचा एकाच यादीत समावेश केल्यामुळे लेखनातील ठामपणा कमी होतो.

वरील गोष्टी लक्षात घेऊन लिखाण केल्यास ते वरवरचे उरत नाही. तसेच विषयालाही योग्य न्याय दिला जातो. 

यूपीएससी पूर्वपरीक्षा : चालू घडामोडी

upsc-preliminary-examination-current-affairs/article

125  

यूपीएससी पूर्वपरीक्षेतील चालू घडामोडींचे महत्त्व २०१६ पासून अधिक स्पष्टपणे जाणवू लागले आहे. चालू घडामोडींवर प्रश्न विचारलेले आहेत. २०१६, २०१७ व २०१८ च्या पूर्वपरीक्षेतील एकंदर प्रश्नांचे स्वरूप पाहता चालू घडामोडींकरीता 'वृत्तपत्र' हा खूप महत्त्वाचा व विश्वासार्ह स्रोत आहे.

स्पर्धा परीक्षा क्षेत्रातील क्लासच्या नोट्सचा फायदा होतो. मात्र, नियमितपणे 'वृत्तपत्र' वाचन हे पूर्वपरीक्षेतील चालू घडामोडींचा प्रश्नांना अधिक आत्मविश्वासाने सामोरे जाण्यास सहकार्य करते. 

२०१८ मध्ये चालू घडामोडींवर आधारित प्रश्न व त्यांचे विश्लेषण पाहूयात - 

Q. The term"two-state Solution" is sometimes mentioned in news in the context of the affairs of 

a) China 

b) Israel 

c) Iraq 

d) Yemen 

Ans - b 

चालू घडामोडींत 'आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवर' आधारीत हा प्रश्न 'इस्त्रायल-पॅलेस्टाइन' यावर आधारित आहे. आयोगाद्वारे आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवर प्रश्न विचारण्याचे प्रमाण अधिक आहे. यात आंतरराष्ट्रीय संस्था, त्यांच्यांशी संबंधित करार इ. वर प्रश्न २०१८ मध्येही विचारलेले आहेत. या प्रश्नांना आपण 'General Awareness' मध्येही गृहीत धरू शकतो पुढील प्रश्न पाहा. 

Q. India enacted the geographical indications of goods registration and protection act, 1999 in order to comply with the obligations to 

a) ILO 

b) IMF 

c) UNCTAD 

d) WIO 

Ans -d 

'Geographical Indications' हे नियमितपणे चर्चेत असतात त्यावरूनच हा प्रश्न विचारलेला आहे. अशा प्रश्नांना 'Current Based Basic' असे म्हटले पूर्वपरीक्षेत असे प्रश्न एकंदर प्रश्नांच्या तुलनेत अधिक प्रमाणात विचारलेले असतात. अशाच प्रकारचा अजून एक प्रश्न २०१८ मध्ये विचारलेला आहे. 

Q. International labour organizations conventions 138 and 182 are related to. 

a) Child Labour 

b) Adaptation of agricultural practices to global climate change 

c) Regulation of food prices and food security 

d) Gender parity at the workplace 

Ans - a 

आयोगाद्वारे दर वर्षी एक प्रश्न विचारलेला आपण पाहू शकतो तो म्हणजे वेगवेगळ्या आंतरराष्ट्रीय संस्थातर्फे प्रकाशित होणारे अहवाल व निर्देशांक होय. आयोगाद्वारे 'अहवाल' व 'निर्देशांक' नेमकी कोणती संस्था प्रकाशित करते त्यावर प्रश्न विचारला जातो. २०१८ मधील या प्रकारचा प्रश्न पाहूया. 

Q. 'Rule of law index' is released by which of the following? 

a) Annesty International 

b) international court of justice 

c) The office of UN Commissioner for Human Rights 

d) world justice project 

Ans - d 

असा प्रश्न सोडविण्यासाठी चालू घडामोडींमध्ये जे 'अहवाल' व 'निर्देशांक' चर्चिले जातात त्यावर विशेष लक्ष्य दिले पाहिजे. कारण 'जागतिक बँक', 'IMF, WEF' या संस्थांचा विचार करता अनेक अहवाल व निर्देशांक ते प्रकाशित करत असतात. त्यामुळे चालू घडामोडींतील संदर्भ अधिक लक्ष्यपूर्वक समजून घेणे गरजेचे असते. 

Q. In the indian context, what is the implications of ratifying the 'Additional Protocol' with the international atomic Energy Agency (IAEA) 

a) The civilan nuclear reactors come under IAEA safeguards 

b) The military nuclear insfalliations come under the inspection of IAEA 

c) The country will have the privilege to buy from the nuclear supplier group (NCG) 

d) The country automatically becomes a member of the NSG. 

Ans - a 

भारताच्या संबंधिचे 'आंतरराष्ट्रीय करार' तसेच भारत सदस्य असलेल्या आंतरराष्ट्रीय संघटना याबद्दल प्रश्न विचारले जातात. 'ASEAN-Free Trade Partners'बद्दलही २०१८मध्ये प्रश्न विचारलेला आहे; तसेच भारत सदस्य होऊ पाहणाऱ्या संस्था जसे 'NSG' वर विचारलेला २०१८ मधील प्रश्न पाहा. 

Q. What is/are the consequence/consequences of a country becoming the member of the 'Nuclear suppliers group'? 

1. It will have access to the latest and most efficient nuclear technologies 

2. It automatically becomes a member of "The treaty on the Non-Proliferation of Nuclear weapons (NPT)" 

Which of the statements given above is/are correct? 

a) 1 only 

b) 2 only 

c) 1 and 2 

d) Neither 1 nor 2 

Ans - a 

वरील प्रश्नांमुळे एक बाब लक्ष्यात येते की 'चालू घडामोडी' या 'General Awarness' बरोबरच इतर सर्व अभ्यासक्रमातील घटकांशी जोडलेल्या आहेत. तेव्हा पूर्वपरीक्षेसाठी या घटकाची तयारी अधिक सूत्रबद्ध व विश्लेषणात्मक पद्धतीने करावी. 

 

यूपीएससीची तयारी : विविध नैतिक द्विधा 

article-about-miscellaneous-moral-dilemma

166  

मागील काही लेखांमध्ये आपण यूपीएससीच्या नीतिशास्त्र विषयासंबंधी माहिती घेतली. यामध्ये प्रामुख्याने नीतिशास्त्र म्हणजे काय, विविध नतिक चौकटी, त्यासाठी पाश्चात्त्य विचारवंतांनी दिलेले योगदान याचा आढावा आपण घेतला. याचबरोबर युती आणि वर्तन, भावनिक बुद्धिमत्ता या सगळ्याचाही विचार आपण केला.

प्रशासकीय सेवांमध्ये वरील घटकांच्या अभ्यासाची काय गरज आहे हेसुद्धा आपण वेळोवेळी पाहिले. आजच्या लेखात आपण पेपरमधील ‘ब’ विभागाकडे वळणार आहोत. हा विभाग पूर्णत: केस स्टडीजना वाहिलेला आहे. केस स्टडीज प्रभावीपणे कशा लिहायच्या हा स्वतंत्र आणि सखोल चच्रेचा मुद्दा आहे. पुढील काही लेखांमधून आपण त्याचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत. सर्वप्रथम केस स्टडीज सोडवत असताना दिलेल्या केसमधील नतिक द्विधा कोणती हे ओळखता येणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आज आपण काही नतिक द्विधा अभ्यासणार आहोत.

स्वत:ची मालकी नसणाऱ्या वस्तूंचा वापर करणे

यामध्ये कार्यालयात उपलब्ध असणाऱ्या लिफाफ्यांचा वैयक्तिक पत्रव्यवहारासाठी वापर करण्यापासून कार्यालयाचा पसा स्वार्थासाठी खर्च करणे इथपर्यंत सर्वाचा समावेश होतो.

ज्या वस्तूंवर आपला मालकीहक्क नाही त्यांचा अनावश्यक वापर करणे अथवा वैयक्तिक कामासाठी वापर करणे या दोन्ही गोष्टी नतिक आचरणाचा भाग होऊ शकत नाहीत. तसेच असा वापर करण्यामुळे झालेले आíथक नुकसान किंवा हेतू हे मुद्दे जरी काही परिस्थितीमध्ये गर लागू असतील तरीदेखील इतरांच्या (सरकारच्या) मालकीच्या गोष्टींवर वैयक्तिक गोष्टींप्रमाणे हक्क बजावणे हे अनतिक आचरणच आहे.

ज्या गोष्टी सत्य नाहीत त्या सत्य असल्याचा आभास निर्माण करणे –

खोटे बोलणे व चुकीच्या किंवा असत्य गोष्टी असल्याचा निर्वाळा देणे या दोन्हीत सूक्ष्म फरक आहे. या परिस्थितीमध्ये प्रामाणिकपणा या मुद्दय़ावर आधारित व्यक्तींच्या वागणुकीचा आढावा घेतला जातो. उदाहरणार्थ, अपघातात सापडलेल्या कारची दुरुस्ती व रंगरंगोटी करून तुम्ही ती विकू इच्छिता. जेव्हा एखाद्या संभाव्य ग्राहकाकडून कारच्या परिस्थितीविषयी विचारणा केली जाते, तेव्हा तुम्ही अपघाताबद्दल कोणतीही माहिती देत नाही.

येथे तुम्ही एक प्रकारचे खोटे बोलत आहात, ते म्हणजे खरी माहिती दडवून ठेवणे तसेच खोटी माहिती खरी म्हणून मांडणे. या प्रकारच्या आचरणामध्ये वरती उल्लेख केलेल्या गोष्टींसारख्या इतर अनेक गोष्टींचा समावेश होतो. जसे की, इतरांच्या कामाचे श्रेय घेणे, इतरांना त्यांनी न केलेल्या कामाचे फायदे मिळवण्यासाठी मदत करणे. या सगळ्यामध्ये खोटे बोलण्याबरोबरच तुम्ही समोरच्या व्यक्तीची एकप्रकारे दिशाभूल करत आहात.

अनैतिक कृतींना विरोध न करणे

येथे चुकीचे वागणे म्हणजे इतरांनी केलेल्या अनतिक कृतींचे जाहीर खंडन न करणे होय. जर तुम्ही आपल्या सहकाऱ्याला लाखो रुपयांची, सरकारी पैशांची अफरातफर करताना पाहिले असेल तर तुम्ही अशा प्रकारच्या कृतीची संबंधितांकडे तक्रार कराल काय? जर एखादी अधिकारी व्यक्ती चुकीची माहिती एखाद्या चच्रेमध्ये अथवा खटल्यामध्ये देत असेल तर तुम्ही निर्णय घेणाऱ्यांना किंवा न्याय मंडळाला खरी परिस्थिती सांगाल काय?

इतरांच्या अनतिक कृत्यांबद्दल कोणतीही सकारात्मक क्रिया न करणे हेच मुळात अनतिक आहे. अशा अनतिक वागणुकींचे दाखले आपल्याला समाजात सर्वत्र कायम पाहावयास मिळतात. परंतु याचा अर्थ या गोष्टी नतिक असतात असा होत नाही. जसे की, परीक्षेमध्ये कॉपी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांची तक्रार इतर विद्यार्थी करताना आढळत नाहीत, असे म्हणणे म्हणजे त्या प्रकारच्या कृतीला दिलेली एक प्रकारची मूक संमतीच होय.

नियमांची बांधिलकी

अनेकदा मोठय़ा संस्थांमध्ये अथवा सरकारी यंत्रणांमध्ये लागू करण्यात आलेले नियम हे अंतर्गत नियंत्रण ठेवण्यासाठी आवश्यक असतात. तसेच लोकशाहीचा पुरस्कार करणारे असतात. मात्र हे नियम पाळणे अनेकांना बंधनकारक व जाचक वाटू शकते. तसेच संस्थेतल्या ज्या व्यक्ती ग्राहकांना अथवा जनतेला उत्तरे देण्यास बांधील आहेत त्यांच्यासाठी तर हे नियम पाळणे वेळेचा अपव्यय वाटू शकते.

या सर्व परिस्थितीत जरी नियम बदलणे व त्यात सुधारणा करणे शक्य असले तरीदेखील कर्मचारी म्हणून त्या नियमांचा आदर राखणे नतिक आचरणाचा भाग आहे. जोपर्यंत हे नियम बदलले जात नाहीत तोपर्यंत त्या नियमांची अंमलबजावणी कर्मचाऱ्यांकडून होणे अपेक्षित असते.

नियम जाचक वाटण्यामागे एक सोपा युक्तिवाद म्हणजे कोणत्याही चांगल्या सवयी ज्यात व्यक्तीचे एकंदर हित सामावले आहे, त्या आपणास कायमच कष्टप्रद वाटतात.

यूपीएससीची तयारी : केस स्टडी सोडवताना..

upsc-exam-2019-upsc-preparation-tips-1840399

133  

केस स्टडीज सोडवत असताना विविध टप्प्यांचा वापर करून उत्तर लिहिता येते. खाली दिलेले टप्पे आणि विविध प्रश्न यांचा वापर करत केस स्टडीजचे उत्तर लिहिण्याचा प्रयत्न करावा.

१)  नैतिक प्रश्न/द्विधा ओळखणे (Recongnize the ethical issue)

हा निर्णय किंवा ही परिस्थिती एखाद्या व्यक्तीला किंवा एखाद्या गटाला अपायकारक ठरू शकेल का? हा निर्णय चांगल्या किंवा वाईट पर्यायी निवडींना समाविष्ट करणारा आहे का? किंवा कदाचित दोन ‘चांगल्या’मधील किंवा दोन ‘वाईट’मधील पर्यायांची निवड समाविष्ट करणारा आहे का?

निर्णय कायदेशीर आहे का? तसेच इतर पर्यायांपेक्षा जास्त कार्यक्षम आहे का? माझ्या समोर असलेल्या निवडीच्या पर्यायांमधील कोणते घटक मला अस्वस्थ करतात का?

२) वस्तुस्थिती जाणून घ्या

(Get the facts) –

परिस्थितीशी संबंधित काय वस्तुस्थिती आहे? अजून कोणती तथ्य/वस्तुस्थिती माहीत नाही? या परिस्थितीविषयी मी अजून काही शिकू शकतो का? माझ्याकडे एखादा निर्णय घेण्याकरिता लागणारी माहिती पुरेशी आहे का? (एखादा निर्णय घेण्यासाठी मला पुरेसे माहीत आहे का?)

परिणामामध्ये व्यक्तींची आणि गटांची महत्त्वाची भूमिका काय असेल? काही काळजी करण्यासारखे अधिक महत्त्वाचे आहे का? असेल तर का?

अंमलबजावणी करण्यासाठी कोणते पर्याय उपलब्ध आहेत? संबंधित सर्व व्यक्तींशी आणि गटांशी विचार-विनिमय केला गेला आहे का? सर्जनशील/निर्मितीक्षम पर्यायांना मी ओळखले आहे का?

३) पर्यायांचे मूल्यमापन करा (Evaluate alternative actions)

खालील प्रश्न विचारून पर्यायाचा विचार करा.

कोणता पर्याय जास्तीतजास्त चांगली परिणती देईल आणि कमीतकमी अपायकारक असेल? (The Utilitarian Approach/ उपयुक्ततवादी दृष्टिकोन)

निर्णयात सामील असलेल्या सर्वाच्या हक्कांना न्याय देऊ शकेल असा कोणता पर्याय आहे? (हक्काधिष्ठित दृष्टिकोन / Rights Approach)

कोणता पर्याय लोकांना समानतेने किंवा प्रमाणशीर रीतीने वागणूक देऊ शकतो? (न्यायाधिष्ठित दृष्टिकोन/ Justice Approach)

कोणता पर्याय फक्त समाजाच्या काही घटकांना नव्हे, तर संपूर्णपणे समाजाला सर्वाधिक उपयोगी पडेल? (समानहित दृष्टिकोन / Common Good Approach)

मला व्यक्ती म्हणून जसे, जे बनायचे आहे त्याच्या काहीसा जवळ घेऊन जाणारा निर्णय कोणता असेल? (सद्गुणाधिष्ठित दृष्टिकोन / The Virtue Approach)

४) निर्णय घ्या आणि परीक्षण करा (Make a decision and test it)

वरील सर्व दृष्टिकोन लक्षात घेता, कोणता पर्याय दिलेल्या परिस्थितीत सर्वाधिक योग्य असेल? अशी योग्य-अयोग्यता ठरवण्यासाठी कोणत्या निकषांचा विचार करता येईल?

खालील दिलेल्या ‘चाचण्या’ योग्य-अयोग्यता ठरवण्यासाठी मदत करतील.

पर्यायी निवडीपेक्षा ही निवड कमी नुकसान/अपाय करणारी आहे का?

नियामक मंडळाच्या चौकशीपुढे किंवा विभागीय समितीपुढे मी घेतलेला/निवडलेल्या पर्यायाचे समर्थन करू शकेल का?

माझी अडचण आणि त्यावर सुचविलेला उपाय हे जेव्हा माझ्या सहकाऱ्यांना वर्णन करून सांगेन, तेव्हा याबाबत त्याचं म्हणणं काय

असेल?

माझ्या व्यवसायातील नियामक मंडळ किंवा नैतिक समिती याचे, मी निवडलेल्या पर्यायाविषयी यांचं म्हणणं काय असेल?

या निर्णयाविषयी विभागाच्या नीतिशास्त्राचे अधिकारी/किंवा कायदेविषयक उपदेशक यांचे म्हणणे काय असेल?

५) कृती करा आणि परिणामांचे मूल्यमापन करा  (Act and reflect on the outcomes)  –

मी घेतलेल्या निर्णयाची जास्तीतजास्त काळजीपूर्वक अंमलबजावणी कशी होईल.

माझा निर्णय कशा प्रकारे स्वीकारला जाईल? आणि या नेमक्या परिस्थितीतून मी काय शिकलेलो?.

अशा प्रकारचा निर्णय भविष्यात मला किंवा दुसऱ्या अधिकाऱ्याला पुन्हा घ्यायची वेळ आली तर त्या परिस्थितीत कोणती खबरदारी घेणे शक्य आहे याचा विचार करा. असा निर्णय घेताना निर्माण झालेला पेच किंवा नैतिक द्विधा पुन्हा निर्माण होणार नाही यासाठी काही उपाय सुचविणे शक्य आहे का याचा विचार करा. नैतिक द्विधेची परिस्थिती कुणालाच आवडत नाही.

म्हणूनच अशा प्रसंगी पाळता येतील किंवा विचारात घेता येतील अशा सूचनांची किंवा नियमांची यादी करणे शक्य आहे का? एकंदरीतच नैतिक द्विधेत असताना घ्यायचे निर्णय

अधिक सुलभ करण्यासाठी कोणते धोरणात्मक बदल संघटनेच्या पातळीवर राबविता येतात का याचा जरूर विचार करावा व त्यासंबंधीच्या लिखाणाने अशा प्रश्नांचा समारोप करावा.

परीक्षेतील निबंधाची तयारी

tips-for-upsc-exam-preparation reliable academy

159  

आजच्या लेखात आपण यूपीएससीच्या निबंधाच्या पेपरची नेमकी मागणी काय असते हे पाहणार आहोत. २०१७ मध्ये विचारल्या गेलेल्या विषयांची यादी पुढीलप्रमाणे-

Section – A

(1)    Alternative technologies for a climate change resilient India

(2)    A good life is one inspired by love and guided by knowledge

(3)    Poverty anywhere is a threat to prosperity everywhere

(4)    Management of Indian border disputes – a complex task

Section – B

(1)    Customary morality cannot be a guide to modern life

(2)    “The past’ is a permanent dimension of human consciousness and values

(3)    A people that values its privileges above its principles loses both

(4)    Reality does not conform to the ideal, but confirms it

वरील विषयांची यादी बघता असे लक्षात येते की, एकूणच विषय आव्हानात्मक आहेत. शाळा-कॉलेजमध्ये ज्याप्रमाणे निबंध विषयांची निवड केली जात असे, तशी निवड यूपीएससी करताना दिसत नाही. त्याचबरोबर सर्वच विषय भारताच्या संदर्भातच लिहायचे आहेत असे बंधन नाही. त्याबद्दल सविस्तर चर्चा करणे आवश्यक आहे.

२०१८मध्ये सर्व उमेदवारांना आश्चर्य वाटायला लावणारी बाब म्हणजे ‘विभाग ब’ हा पूर्णत: विचारांवर आधारित होता. तसेच हेच विचारसुद्धा गुंतागुंतीचे, सहज वाचनात न येणारे मात्र नागरी सेवा अधिकाऱ्याने खोलवर विचार करून मगच लिखाण करावेत असे होते. सर्वसाधारणत: सुविचारांवर आधारित, तत्त्वज्ञानाचा पाया असणारे, किंवा जे अमूर्त विषय असतात, ते विषय लिहिणे आव्हानात्मक असते. परंतु गुणांच्या बाबतीत हमखास परतावा देणारेही असतात. मात्र २०१८मध्ये हे आव्हान जास्तच कठीण झाल्याचे दिसून येते.

या विषयांवर निबंध लिहीत असताना भारतातील उदाहरणे आणि संदर्भ देत असतानाच जागतिक स्तरावरील उदाहरणे आणि संदर्भही जरूर द्यावेत. ‘ब विभागा’कडे काळजीपूर्वक बघितल्यास असे लक्षात येते की, पहिला आणि दुसरा विषय सामान्य अध्ययन ४ म्हणजे नीतिशास्त्राच्या मदतीने हाताळता येईल तर तिसरा विषय समाजशास्त्रीयदृष्टय़ा म्हणजे सामान्य अध्ययन २ व ३ च्या मदतीने हाताळता येण्यासारखा आहे.

अर्थात वर नमूद केल्याप्रमाणे विषयाचे आव्हान इतर वर्षांपेक्षा जास्त आहे हे निश्चित. याप्रकारच्या निबंधांमधून व्यक्ती म्हणून आपण कोण आहोत त्याची प्रगल्भता विविध उदाहरणे, दाखले, नमुने यातून देता येते. असे करत असताना साहित्य, चित्रपट, संगीत, जगाचा इतिहास या सगळ्यातले संदर्भ वापरत लिखाण समृद्ध करता येते.

याउलट सामान्य अध्ययनाशी निगडित ‘अ विभागा’तील विषय निवडत असताना एखाद्या विषयात आपण किती खोलवर जाऊ शकतो, विषयाची गुंतागुंत किती प्रगल्भ होणे उलगडून दाखवू शकतो याचा कस लागतो. हे निबंध शक्यतो भारतीय वास्तवाला धरून लिहावेत. चच्रेच्या अनुषंगाने जागतिक पातळीवरचे मुद्दे येण्यास हरकत नाही, मात्र आपल्या आजूबाजूच्या वास्तवाचे आपल्याला भान आहे हे दाखवण्यासाठीची, हा निबंध ही उत्तम संधी आहे.

भाषा व शैली

व्याकरणाच्या दृष्टीने योग्य, सुटसुटीत व प्रभावी वाक्ये कोणत्याही चांगल्या निबंधाचा महत्त्वाचे घटक असतात. सुटसुटीत भाषा म्हणजे बोलीभाषा नाही. यूपीएससीच्या परीक्षेमध्ये दिल्या जाणाऱ्या निबंध विषयांवर लेखन करताना मजकुराबरोबरच भाषेचीही प्रगल्भता दिसणे आवश्यक आहे.

एखाद्या मुद्दय़ाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी कशा प्रकारे भर द्यावा, दोन वाक्यांमधील तर्कसंगती स्पष्ट करण्यासाठी कोणते शब्द वापरावेत, आपल्याजवळील माहितीचा वापर करून ठामपणे मत मांडत असताना अनावश्यक अधिकाराचा सूर कसा टाळावा या सर्व गोष्टी योग्य भाषेच्या वापरामधून साध्य होतात.

प्रगल्भ विचार व भाषा यांचा वापर म्हणजे केवळ जड व मोठय़ा शब्दांची खिरापत नाही. ज्या शब्दांच्या अर्थाबद्दल आपल्याला खात्री नाही, असे शब्द वापरणे टाळावे. तसेच मोठे, अलंकारिक शब्द वापरल्यामुळे आपले लिखाण दिखाऊ होत नाही ना याची काळजी घ्यावी. मात्र आपले लिखाण जर नैसर्गिकरीत्या गुंतागुंतीचे व अनेक पातळ्यांवर विश्लेषण करणारे असेल तर, शब्दांचा वापर आपोआपच अधिक प्रगल्भ होत जातो.

प्रत्येक वाक्य छोटे व सुटसुटीत असेल याची खबरदारी घ्यावी. वाक्य मोठे झाल्यास योग्य ठिकाणी स्वल्पविराम, अर्धस्वल्पविराम, विसर्ग चिन्हांचा योग्य वापर करावा. संपूर्ण अर्थबोध होऊ शकणार नाही इतकी मोठी वाक्य करण्याचे मुळातच टाळावे. खरेतर निबंधच नव्हे तर कोणतेही अर्थपूर्ण लेखन करण्याकरिता वरील बाबी लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.

नीतिशास्त्र २०१८ हिंटस् - ५

ethics-2018-hints-5

752  

लेखात आपण नीतिशास्त्र २०१८च्या पेपरमधील दोन केस स्टडी प्र. क्र. ११ आणि प्र. क्र. १२ बघणार आहोत. त्यांची संभाव्य उत्तरे कोणत्या मुद्द्यांवर आधारित असावीत, याचा उहापोह करणार आहोत. 

प्र. ११ : Dr. X is a leading medical practitioner in a city. He has setup a charitable trust through which he plans to establish a 
super-speciality hospital in the city to cater to the medical needs of all sections of the society. Incidentally, that part of the state had been neglected over the years. The proposed hospital would be a boon fot the region. 

You are heading the tax investigation agency of that region During an inspection of the doctors clinic, your officers have found out same major irregularities. A few of them are substantial which had resulted in considerable with holding of tax that should be pais by him now. The doctor is cooperative. He undertaken to play the tax immediately. 

However, there are cretain other deficiencies in his tax compliance which are purely technical in nature. If these technical defaults are pursued by the agency, consuderable time and energy of the doctor will be diverted to issues which are not so serious, urgent or even helpful to the tax collection process. Further, in all probability, it will hamper the prospects of the hospital coming up. 

There are two options before you: 
i) Taking a broader view, ensure substantial tax compliance and ihnore defaults that are merely technical in nature. 
ii) Pursue the matter strictly and proceed on all fronts whether substaintial or merely technical. 
As the head of the tax agency, which course of action will you opt for and why? (20 Marks-250 words) 

स्पष्टीकरण : या केस स्टडीला नीट वाचल्यास काही बाबी स्पष्टपणे समोर येतात जसे की चांगल्या हेतूने डॉक्टर X हे समाजाच्या दुर्लक्षित घटकांसाठी हॉस्पिटल उभे करत आहेत. समाजाच्या या घटकाकडे प्रशासनाचेही दुर्लक्ष झालेले दिसून येते. तसेच कर भरण्यासंबंधी डॉक्टर सहकार्य करायला तयार असून तशी त्यांनी तयारी दर्शविली आहे. तसेच कराच्या प्रक्रियेत काही तांत्रिक बाबींची पूर्तता केलेली नसून त्यामुळे प्रशासनावर खूप काही ताण वा करप्राप्तीत मोठी भर असे होणार नसल्याने खूप जलद व सक्तीची कार्यवाही करणे योग्य ठरणार नाही. कारण त्यामुळे डॉक्टरांच्या हॉस्पिटलच्या कार्यात अडथळा येईल. शासनानचे काम नसलेल्या ठिकाणी काम करणारी माणसं फार कमी असतात. तेव्हा एक प्रशासकीय अधिकारी म्हणून या प्रकरणाला फक्त कायदे व नियम अशा पद्धतीने न पाहता एक विशेष प्रकरण म्हणून याकडे पाहिले पाहिजे. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायापैकी पहिला पर्याय निवडून आपण हे प्रकारण सकारात्मकतेने हाताळू शककतो. स्वास्थ, सोई सुविधा हे आजही प्रशासनासमोरील महत्त्वाचे आव्हान आहे. त्यात डॉक्टर X हातभार लावत असल्याने ते प्रशासनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे हे लक्षात घेऊन उत्त लिहावे. 

प्र. १२ : Edward Snowden, a computer expert and farmer CIA systems administrator, released confidential Government documents to the press about the existence to many legal experts and the US government hos actions violated the Espionage Act of 1917, which identified the leak of state secrets as an act of treason. Yet, despite the fact that he broke the law, snowden argned that he had a moral obligation to act. He gave a justification fot his 'whistle blowing' by stating that he had a duty ''to inform the public as to that which is done in their name and that which is done against them.' 
According is snowden, the governments voilation of privcacy had to be exposed regardless of legality since more substantive issues of social action and public morality were involved here. Many agreed with Snowden. Few argued that he broke the law and compromised national security, for which he should be held accountable 

Do you agree that Snowden's action were ethically justified even if legally prohibited? Why or why not? Make an argument by weighing the competing values in this case. (20 marks, 250 words) 

स्पष्टीकरण : या केस स्टडीमध्ये एकीकडे‌ नियम कायदे, आचारसंहिता, तर दुसरीकडे नैतिकता, सचोटी (आतला आवाज) व त्याबरोबर विचारात घेतलेले जनहित आहे. स्नोडेनचा विचार दोन्ही प्रतलांवर केल्यास (Espionage Act 191) चे उल्लंघन हे स्वीकारार्ह नाही; परंतु नागरिकांचे स्वातंत्र्य त्यांचे खासगीपण हे भारतीय म्हणून विचारात घेतल्यास मूलभूत हक्क आहेत. त्यांची पायमल्ली करण्याचा हक्क जर प्रशासनाला दिला तर लोकाहीच्या मूल्यांचीही प्रतारणा होईल. स्नोडेनच्या म्हणण्यानुसार त्याने त्याचे नैतिक कर्तव्य बजावले. एका दृष्टीने हेही योग्यच आहे. ‘सचोटी’ हे नागरी सेवेतील महत्त्वाचे मूल्य आहे. काम करत असताना जसे नियम बघितले जातात तसे ते सचोटीवर उतरलेही पाहिजेत. असे असले तरी ‘देशाची सुरक्षा’ यात तसूभराही कायद्याला बगल दिलेली चालणार नाही. यावरून हे स्पष्ट होते की, कायद्याचा विचार करता स्नोडेनवर कारवाई करता येऊ शकते; परंतु नीतिशास्त्राच्या दृष्टीने ‘जनहिताचा’ विचार कसा तो दोषी नाही अशा आशयाने उत्तर लिहिणे आवश्यक आहे. 

 

नीतिशास्त्र २०१८-हिंट्स ४

ethics-2018-hints-4

543  

या लेखात आपण नीतिशास्त्र २०१८च्या पेपरमधील दोन केसस्टडी पाहणार आहोत. आयोगाद्वारे विचारल्या जाणाऱ्या या केसस्टडी व त्यांना आपण कशाप्रकारे सामोरे जावे, हे आपण विश्लेषणाच्या आधारे समजून घेऊ. प्र. क्र. ९ व प्र. क्र. १० चा उहापोह आपण या लेखात करू. 

प्र. क्र. ९ : It is a state where prohibition is in force. You are recently appointed as the superitendent of police of a district notorious for illicit distillation of liquor. The illicit liquor leads to many deaths, reported and unreported and causes a major problem for the district authorities. 

The approach till now had been to view it as a law and order problem and tackle it accordingly. Raids, arrests, police cases, criminal trail-all these had only limited impact. The problem remains as serious as ever. 

Your inspections show that the parts of the district where the distillation flournishes are economically, industrially and educationally backward. Agriculture is badly affected by poor irrigation facilities. Frequent clashes among communities gave boost to illicit ditilation. No major inititaives had taken place in the part either from social organizations to improve the lot of the people. 

Which new approach will you adopt to bring the problem under control? (250 words) (20 Marks) 

स्पष्टीकरण : या केसस्टडीचा विचार करता एक बाब स्पष्ट केलेली आहे. ती म्हणजे कायदा सुव्यवस्थेने समस्येचे निराकरण होत नाहीये. नीतिशास्त्र ही बाब कायदा सुव्यवस्थेच्या पलीकडे जाऊन विचार करणारी यंत्रणा म्हणून आपण पाहू शकतो. दुसरा प्रशासकीय सुधारणा आयोग Community Policing यावर प्रकाश टाकतो. पोलिस व समाजातील घटक यांच्यात चांगला संवाद असणे व त्यातून मिळून समाजातील आव्हानांना सामोरे जाणे हे इथे महत्त्वपूर्ण ठरते. असे असले तरीही पोलिस म्हणून पदावर कार्यरत असताना त्या त्या पद व विभागानुसारची आचारसंहिता यांचे पालन करणे बंधनकारक आहे. 

या केसस्टडीचा विचार करता एक बाब महत्त्वाची आहे ती म्हणजे तेथील सामाजिक, आर्थिक परिस्थिती होय. याच आशयाची बालकामगारांसंबंधीची केसस्टडी आयोगाने विचारलेली आहे. बहुतांशी गुन्हेगारीसाठी ही परिस्थिती कारणीभूत असते. तेव्हा ही परिस्थिती समजून त्यातील गांभीर्य ओळखून संवेदनशीलतेने कार्य करणे अपेक्षित आहे. येथील परिस्थितीचे गांभीर्य पाहता तेथील लोकप्रतिनिधी, तरुण वर्ग यांच्याशी अर्थपूर्ण संभाषण साधून रोजगाराचे नवीन पर्याय शोधणे; तसेच शासनाला पत्रव्यवहार करून वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या साह्याने येत्या काळात सिंचन व्यवस्था, औद्योगिकीकरण, शिक्षणव्यवस्था यासंबंधी उपाययोजना करणे, याला प्राधान्य देणे गरजेचे आहे. 

‘विश्वास’ हा महत्त्वपूर्ण घटक मानवी जीवनाला नवनवे आयाम देण्यास कारणीभूत ठरतो. गुन्हेगारी ही एक प्रवृत्ती आहे व त्यासाठी जर कायदा उपयोगी ठरत नसेल, तर समाजातील घटकांना विश्वासात घेऊन त्यांचे वेळोवेळी समुपदेशनही गरजेचे असते, हे लक्षात घेतले पाहिजे. या बाबींचा विचार करून या केसस्टडीला सामोरे जाणे अपेक्षित आहे. 

प्र. १० : A big corporate house is engaged in manufacturing industrial chemicals on a large scale. It proposes to set up an additional unit. Many states rejected its proposal due to detrimental effect on the environment. But one state government acceded to the request and permitted the unit close to the city, brushing aside all opposition. 

The unit was set up 10 years ago and was in full swing still recently. The pollution caused by the industrial effements was affecting the lands, waters and crops in the area. It was also causing serious health problems to human being and animals. This gave rise to a series of agitations demanding the closure of the plant. In a recent agitation thousands of people took part, Creating a law and order problem neccessitating stern police action. Following the public outcry, the state goverment ordered the closure of the factory. 

The closure of the factory resulted in the unemployment of not only those workers who were engaged in the factory but also those who were working in the ancillary units. It also very badly affected those industries which depend on the chemicals manufactured by it. 
As a senior officer entrusted with the responsibility of handling this issue, how are you going to address it? 
(250 words, 20 marks) 

स्पष्टीकरण : या केसस्टडीच्या मूलभूत संकल्पनेचा विचार केल्यास ‘विकास वि. पर्यावरण’ असे दिसून येते. पर्यावरण व त्यासंबंधी नीतिशास्त्राच्या आधारे आपली भूमिका आयोगाने विविध प्रश्नांद्वारे विचारलेली आहे. सनदी अधिकारी म्हणून काम करताना स्वत:ची ‘कल्पकता’ वापरून पर्यायी विविध बाबींचा विचार करणे अपेक्षित असते. आदेशाची अंमलबजावणी यातून नेमके प्रश्न बहुतेकवेळा सुटत नाहीत. केमिकल उत्पादन व त्यावर आधारित विविध उद्योग व रोजगार यांना दुर्लक्षित न करता ‘विशेषज्ञांची मदत व सल्ला’ घेऊन यात ‘सुवर्णमध्य’ काढणे इथे अपेक्षित आहे. 

स्थानिक राजकारणी, नागरिक यांच्याशी अर्थपूर्ण संवाद साधून, केमिकल उत्पादकांना त्यांची समाजाप्रती असणारी जबाबदारी त्याचेही भान करून देणे (CSR) व त्याचबरोबर नीतिशास्त्राची आचारसंहिता समजून काम करण्याची समज देणे गरजेचे आहे. पर्यावरण, स्वास्थ हे जसे महत्त्वपूर्ण आहे; तसेच जगण्यासाठीच्या मूलभूत गरजा, ‘रोटी, कपडा और मकान’ यांचाही विचार नाकारता येत नाही. तेव्हा प्रदूषणासाठी तज्ज्ञांद्वारे उपाययोजना करून ‘सुवर्णमध्य’ शोधणे हे एक सनदी अधिकारी म्हणून कर्तव्य आहे. कारण सामाजिक व आर्थिक परिस्थिती ढासळली, तर गुन्हेगारी वाढीस लागू शकते यासाठीची केस स्टडी प्र. ९ मध्ये आपण पाहिलेली आहे. तेव्हा वरील बाबी उत्तर लिहिताना लक्षात घेणे फायदेशीर ठरते. 

या पेपरच्या SECTION B मध्ये १२० गुणांसाठी सहा केसस्टडी विचारल्या जातात. म्हणजे ५०% गुण या घटकाला आहे. तेव्हा यासाठी अधिकाधिक मेहनत घेणे गरचेचे आहे.


Top