शब्दबोध

article-about-vocabulary-words-7

506   03-Nov-2018, Sat

शिक्का

एक क्षणभर विचार केला तर आपल्या लक्षात येईल की, जगातील प्रत्येक माणसाचे दैनंदिन जीवन या शिक्क्याने किती घेरलेले आहे. हा शिक्का नसता तर आपले शैक्षणिक, शासकीय, आíथक, वैद्यकीय व्यवहार पूर्णत्वास गेले असते का? अगदी ग्रंथालयातील ग्रंथावरचा शिक्का, जन्म दाखल्यापासून तर पारपत्रापर्यंत ते थेट मृत्यू दाखल्यावरचा शिक्का, बँकेच्या व्यवहारासाठी आवश्यक शिक्का, शालेय स्तरापासून ते संपूर्ण शिक्षण, नोकरी येथे प्रवेश, अर्ज, नेमणूक यांवर लागणारा शिक्का, निवडणुकीतील ‘विचार पक्का- मारा शिक्का’ वगरे, यावरही कळस म्हणजे खेडेगावात सणासुदीला आपल्या गायी- म्हशींना रंगीत शिक्के मारून कौतुकाने सजविणारे गावकरीही.. असा हा शिक्का मूळ फारसी शब्द आहे.

शिक्का हा शब्द एकाच अर्थाची विविध रूपे घेऊन आपल्या अवतीभवती वावरत असतो. नाण्यावरील छापाला फारसीत सिक्का म्हणतात. शिवाय चिन्ह, मुद्रा, ठसा, ठप्पा, राजमुद्रा, सरकारी मुद्रा, मोहोर, कापडावरील, शरीरावरील खूण, छाप, व्रण, व्यक्तीच्या नावाचा पदासह असलेला शिक्का इत्यादी रूपांनी हा शिक्का सर्वत्र वापरला जातो.

यासंदर्भात ऐतिहासिक सनदांमधे पुढील उल्लेख येतो ‘बादशाहची चाल अशी आहे की शिक्क्यात नाव भरावयाचे ते आपले नावाची अक्षरे ज्या आयतेत (कुराणवचन) किंवा हदीसात (पगंबरवचन) निघतील ते हदीस किंवा आयते त्या शिक्क्यात भरावी म्हणजे तो शिक्का आपले नावचा जाहला.’

शेखी

‘वर्गात पहिला आल्यापासून हा जास्तच शेखी मिरवायला लागला’ किंवा ‘त्या हिरोसोबत फोटो काय छापून आला तर ती जास्तच शेखी मिरवतेय आता.’ शेखी मिरवणे म्हणजे गर्वाची वागणूक, प्रौढी, बढाई, ऐट. मूळ फारसी ‘शैखी’ यापासून शेखी तयार झाला.

फारसीमधे शेखी/ शोखी असे दोन्ही शब्द आहेत. पण शोखी हा शब्द कौतुकपूर्ण गुणवर्णनासाठी देखील वापरतात, जसे िहदीत ‘शोखियों में घोला जाये फूलों का शबाब.’ ऐतिहासिक लेखसंग्रहात पुढील उल्लेख येतो, ‘मिरजेस फौज गुंतली, यामुळे हैदर नाइकाने शेखी- शोखी केली आहे.’

शब्दबोध

article-about-vocabulary-words-6

563   20-Oct-2018, Sat

बडतर्फ

‘अमक्या-अमक्या कारणाने एखाद्याला बडतर्फ केले’ अशा पद्धतीची वाक्ये आपण वर्तमानपत्रात अनेकदा वाचतो. मूळ फारसी शब्द ‘बर्तरफ्’. ज्याचा अर्थ आहे कामावरून, पदावरून पदच्यूत करणे, काढून टाकणे, बाजूस करणे. ऐतिहासिक लेख संग्रहांमधे ‘मुरादखान याची फौज अगदी बर्तर्फ केली’ असा उल्लेख आहे. शिवाय दिल्ली येथील मराठय़ांची राजकारणे या लेखसंग्रहामधे ‘जन्रेल इष्टवरिस यास हिंदुस्थानचे फौजेचा बहालीबर्तर्फीचा मुख्त्यार केला आहे.’ म्हणजे जन्रेलला कुणाला बहाली द्यायची व कुणाला बर्तर्फी द्यायची त्यासाठी नेमला आहे.

पाखर

एखाद्यावर मायेची पाखर घालणे असा वाक्प्रयोग आपण नेहमीच करतो. पाखर घालणेचा संबंध पक्ष्याच्या पंखांशी जोडून हा वाक्प्रयोग तयार झाला. पाखर हा शब्द मूळ कोणत्या भाषेतून आला याबाबत निश्चिती नाही. संस्कृत, प्राकृत, िहदी यांमधून आला असावा असे भाषा अभ्यासकांचे मत आहे.

कारण हिंदीत ‘पांखी’ म्हणजे पक्षी. पक्षी रात्रीच्या वेळी आपल्या पिलांना पंखाखाली घेतात किंवा कोंबडी संरक्षणासाठी म्हणून पिलांना पंखाखाली घेते त्यावरून पंख – पाखरू – पाखर असा संबंध जोडता जोडता पाखर घालणे शब्दप्रयोग रूढ झाला. ‘पाखर’चा दुसरा अर्थ आहे;  हत्तीचे किंवा घोडय़ाचे चिलखत. युद्धामध्ये हत्ती, घोडे यांच्या शरीराला इजा होऊ नये म्हणून संरक्षणार्थ जे लोखंडी चिलखत, झूल घालतात त्याला देखील पाखर म्हणतात. दोन्ही अर्थामधे संरक्षण करणे हा समान अर्थ दिसतो त्यामुळे त्याच अर्थावरून पाखर घालणे हा वाक्प्रयोग मराठीत रूढ झाला हे निश्चित.

शब्दबोध

/article-about-vocabulary-words marathi

447   13-Oct-2018, Sat

इंगा दाखवणे

‘थांब तुला चांगलाच इंगा दाखवते’ किंवा ‘असा इंगा दाखवेन ना की सरळच होईल तो एकदम’. अशी वाक्ये आपण कायमच ऐकतो. खेडेगावापासून तर अगदी शहरापर्यंत मराठी लोकांच्या तोंडी आजही सहज ऐकू येणारा वाक्प्रयोग म्हणजे इंगा दाखवणे. आपले सामर्थ्य दाखवून एखाद्याचा पुरता माज उतरवणे आणि त्याला ताळ्यावर आणणे, यासाठी इंगा दाखवणे असे म्हणतात. इंगा हा शब्द नेमका आला तरी कुठून?

चामडे जेव्हा मूळ स्वरूपात असते, तेव्हा ते अत्यंत कडक, खरखरीत आणि आक्रसलेले असते. मग जेव्हा या चामडय़ाचा एखाद्या वस्तूसाठी वापर करायचा असतो, तेव्हा त्याला आधी नरम करावे लागते. ते ज्या अवजाराने मऊ करतात त्याला इंगा असं म्हणतात. आधी दोन्ही टोकांकडून चामडे ओढून धरावे लागते, मग त्यावरून ताकदीने इंगा फिरवावा लागतो. जेवढा अधिक हा इंगा चामडय़ावरून फिरेल तेवढे ते चामडे नरम पडते. यावरूनच आपले सामथ्र्य दाखवून एखाद्या माणसाचा माज उतरवल्यावर म्हणजेच त्याला नरम पाडल्यावर त्याला चांगलाच इंगा दाखवला, असं म्हणतात.

गाशा गुंडाळणे

हा वाक्प्रचारही आपण बरेचदा वापरतो. अमुक तमुक आपला गाशा गुंडाळून परत गेला वगैरे वगैरे. हा मूळ अरबी शब्द आहे. ‘घाशिया’ यावरून गाशा तयार झाला आहे. घोडय़ावरती जे खोगीर घातले जाते त्यावरील मऊ  कापडाचे जे आच्छादन असते त्याला गाशा म्हणतात. जुन्या काळात युद्धाच्या वेळी घोडय़ांवरती कायमच हा गाशा टाकलेला असायचा. एक तर युद्ध संपल्यावर हा गाशा गुंडाळला जायचा नाहीतर युद्धातून पळून जायची वेळ आली तर गुंडाळला जायचा. या प्रक्रियेवरून आटोपते घेणे, संपुष्टात येणे, पळ काढणे इत्यादींसाठी हा वाक्प्रयोग रूढ झाला आहे.

शब्दबोध

article-about-marathi vocabulary-words

1251   22-Sep-2018, Sat

बेफाम

‘चालकाने बेफामपणे गाडी चालवत दोघांना चिरडले.’ हे वाक्य अपघाताच्या बातम्यांमध्ये हटकून वाचायला मिळते. आपल्या रोजच्या वाचण्या-बोलण्यातला हा शब्द अरबी, फारसी दोन्हींमध्ये प्रचलित आहे. 

मूळ शब्द आहे  ‘फहम्/ फाम’ म्हणजे समजूत, अक्कल, चित्तस्थिरता. यावरूनच जो अक्कलवन्त असतो त्यासाठी फामिन्दा हा शब्द वापरतात. अशी चित्तस्थिरता ज्याच्यामध्ये नाही, अक्कल नाही, समजूतदारपणा नाही त्यासाठी या ‘फाम’ ला ‘बे’ हा पूर्वप्रत्यय लागला.

अरबी, फारसीमध्ये ‘बे’ हा पूर्वप्रत्यय लागून तयार होणारे शेकडय़ाने शब्द आहेत. त्यावरून तयार झाला ‘बेफाम.’ जो गाफिल, बेसावध, निश्चिन्त, अनावर, शुद्ध नसलेला आहे तो म्हणजे बेफाम.

खरे यांच्या ऐतिहासिक लेखसंग्रहामध्ये ‘शत्रू माघारा गेला म्हणून बेफाम नाही, सावधच आहो’ असा उल्लेख आहे. तर चित्रगुप्ताच्या बखरीत ‘लोक बेफाम पाहून शहर मारिले’ असा शब्द आहे. यावरून गाफिल असल्याचे बघून आक्रमण करून शहर मारले या अर्थाचा उल्लेख आढळतो.  वर्तमान मराठीत मात्र गाफिल या अर्थापेक्षाही बेजबाबदार, बेछूट वागणे या अर्थासाठी बेफाम शब्द वापरला जातो.

मातब्बर

एखादे व्यक्तिमत्त्व मातब्बर आहे, म्हणजे वजनदार आहे. (किलोचे वजन नव्हे.)ज्याच्या शब्दाला वजन, किंमत आहे, ज्याच्याकडे एक सकारात्मक सत्ता आहे.

उदा. खेडेगावातील सरपंच, पोलीस पाटील इ.  याचा मूळ अरबी शब्द आहे, मुअतबर. याचा अर्थ विश्वसनीय, थोर, श्रीमंत, प्रतिष्ठित व्यक्तिमत्त्व. ज्याची त्या गावात, प्रदेशात मातब्बरी चालते. अरबीमध्येसुद्धा मुअतबरी म्हणजे मातब्बरी असे स्त्रीलिंग विशेषण आहे. 

खरे यांच्या ऐतिहासिक लेखसंग्रहामध्ये याचा उल्लेख आहे – ‘जे कर्तव्य ते सलाबतीने मातबरीने आपली इभ्रत शह याजवरी पडोन नक्ष होय ते करावे.’ म्हणजेच आपली पत, प्रतिष्ठा, महत्त्व, थोरवी याला शोभेल असे कर्तव्य करावे असे सुचविले आहे. हा शब्द मातबर / मातब्बर किंवा  मातबरी/ मातब्बरी अशा दोन्ही पद्धतीने लिहिला जातो.

मराठी भाषेच्या अभ्यासाचे नियोजन

planning of marathi language study

4886   05-Jun-2018, Tue

अभ्यासक्रम

मराठी विभाग अभ्यासाला घेताना सर्वप्रथम आयोगाने नमूद केलेला अभ्यासक्रम पाहू. त्यामध्ये सर्वसामान्य शब्दसंग्रह, वाक्यरचना, व्याकरण, म्हणी व वाक्यप्रचार यांचा अर्थ आणि उपयोग, तसेच उताऱ्यावरील प्रश्नांची उत्तरे या घटकांचा समावेश होतो. आयोगाने दिलेल्या मराठी विषयाच्या अभ्यासक्रमाचे अधिक सखोल विश्लेषण केल्यास त्यामध्ये व्याकरण या उपघटकामध्ये वर्णमाला, शब्दांच्या जाती, काळ, संधी, प्रयोग, वाक्यप्रकार व रूपांतर, वाक्याचे पृथक्करण, शब्दशक्ती, शब्दसिद्धी, समास, अलंकार, विरामचिन्हे, शुद्धलेखन, समानार्थी शब्द, विरुध्दार्थी शब्द, अलंकारिक शब्द, रस आणि पारिभाषिक शब्दांचा समावेश होतो.

प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण

कोणत्याही विषयाचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी जुन्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण करणे आणि प्रश्नांची अभ्यासक्रमाशी योग्य सांगड घालणे क्रमप्राप्त ठरते. यावरून आपल्याला कोणत्या उपघटकावर अधिक भर द्यावा लागेल, कोणत्या घटकांचा विश्लेषणात्मक अभ्यास करावा लागेल तसेच कोणत्या घटकांचे पाठांतर करावे लागेल याचा अंदाज काढता येतो. पेपर एकमध्ये मराठी या विषयावर एकूण १०० पकी ६० प्रश्न विचारले जातात.

व्याकरण –

पेपर एकमधील मराठी या विभागामध्ये व्याकरण या उपघटकावर साधारणपणे ६० पकी ४० ते ५० प्रश्न विचारले जातात. याचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे करता येईल.

१.वर्णमाला (४ ते ५ प्रश्न)  यामध्ये स्वर, स्वरादी, व्यंजने, आणि त्यांचे प्रकार, उदाहरणे तसेच अधिक खोलात जाऊन एकूण स्वर, एकूण स्वरादी, एकूण व्यंजने यांच्या आकडेवारीवर देखील प्रश्न विचारले जातात.

२.शब्दांच्या जाती (१२ ते १५ प्रश्न) यामध्ये नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियाविशेषण अव्यय, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय, केवलप्रयोगी अव्यय या शब्दांच्या आठ जाती, त्यांचे प्रकार, विभक्ती, िलग यांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

३.काळ, संधी, प्रयोग, वाक्यप्रकार व रूपांतर, वाक्यपृथक्करण (१० ते १५ प्रश्न) यामध्ये वर्तमानकाळ, भूतकाळ, भविष्यकाळ, यांची उदाहरणे, त्यांच्या व्याख्या, एका काळातून दुसऱ्या काळामध्ये वाक्यांचे रूपांतर, संधी, संधीचे प्रकार, संधीची फोड, प्रयोग, प्रयोगाचे प्रकार, त्यांची उदाहरणे, प्रयोगानुसार वाक्य रूपांतर, अर्थावरून वाक्याचे प्रकार, विधानावरून वाक्यांचे प्रकार, तसेच क्रियापदावरून वाक्यांचे प्रकार, वाक्यांचे परस्पर रूपांतर, वाक्यपृथक्करण, यामध्ये उद्देश्य, उद्देश्य विस्तार, विधेय, कर्म, कर्मविस्तार, विधानपुरक, विधेय विस्तार, यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

४.शब्दशक्ती, शब्दसिद्धी (१० ते १५ प्रश्न) यामध्ये शब्दांच्या शक्ती, अभिधा, लक्षणा, व्यंजना, यांच्या व्याख्या आणि उदाहरणे तसेच सिद्ध शब्द ज्यामध्ये तत्सम शब्द, तद्भव शब्द, देशी शब्द, परभाषीय शब्दांचा समावेश होतो. यांच्या व्याख्या व उदाहरणे याचबरोबर साधित शब्द ज्यामध्ये उपसर्गघटित शब्द, प्रत्ययघटित शब्द, अभ्यस्त शब्द, सामासिक शब्दांचा समावेश होतो यांच्या व्याख्या व उदाहरणांवर आधारित प्रश्नांचा समावेश होतो.

५. समास, अलंकार (२ ते ५ प्रश्न)  यामध्ये अव्ययीभाव समास, तत्पुरुष समास, द्वंद्व समास, बहुब्रीही समास या सामासांच्या मुख्य प्रकारावर तसेच त्यांच्या उपप्रकारांच्या उदाहरणांवर आणि सामासिक शब्दाच्या विग्रहावर प्रश्न विचारले जातात. त्याचबरोबर अलंकारामध्ये शब्दालंकार ज्यामध्ये अनुप्रास अलंकार, यमक अलंकार, श्लेष अलंकार यांचा समावेश होतो तसेच अर्थालंकारामध्ये उपमा, उत्प्रेक्षा, अपन्हुती, रूपक, अनन्वय, व्यतिरेक, ससंदेह, भ्रान्तिमान, अतिशयोक्ती, दृष्टांत, अर्थातरन्यास, स्वभावोक्ती, अन्योक्ती, पर्यायोक्ती, विरोधाभास, चेतनागुणोक्ती, व्याजस्तुती, सार अलंकार यांची उदाहरणे तसेच व्याख्या यावर आधारित प्रश्नांचा समावेश असतो.

६.विरामचिन्हे, शुद्धलेखन (२ ते ४ प्रश्न)  यामध्ये लेखनविषयक नियम, व्याकरणदृष्टय़ा योग्य शब्द ओळखणे, शब्दाचे योग्य रूप, शुद्ध शब्द ओळखणे अशा स्वरूपाच्या प्रश्नांचा समावेश होतो.

म्हणी व वाक्प्रचार

या विभागावर साधारणपणे ४ ते ५ प्रश्न विचारले जातात यामध्ये म्हणी व वाक्प्रचारांचे अर्थ, त्यांचा योग्य तो वाक्यात उपयोग यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

उताऱ्यावरील प्रश्न

या विभागावर साधारणपणे  ५ प्रश्न विचारले जातात. या विभागातील प्रश्नांची उत्तरे सोडविण्यासाठी विद्यार्थ्यांनी आकलनक्षमता सुधारली पाहिजे तसेच भरपूर वाचन आणि सराव यावर भर देणे अपेक्षित आहे.

एकूणच विद्यार्थी मित्रहो या परीक्षांमध्ये मराठी विषयाची तयारी करण्यासाठी भरपूर पाठांतर, योग्य तो परीक्षभिमुख सराव आणि सराव चाचण्यांच्या माध्यमातून तुम्ही अपेक्षित यश निश्चितच मिळवू शकता. या अभ्यासासाठी ‘सुगम मराठी व्याकरण’ हे कै. मो. रा. वाळिंबे यांचे पुस्तक वापरता येईल.

एमपीएससी मंत्र : अभ्यासाची रणनीती भाषा (वस्तुनिष्ठ)

 MPSC Mantra: Study Strategy Language (Objective)

1627   24-May-2018, Thu

वस्तुनिष्ठ पेपरमध्ये मराठी व इंग्रजी विषयासाठी प्रत्येकी ५० गुणांसाठीचे बहुपर्यायी प्रश्न विचारण्यात येतात. दोन्ही भाषांसाठी व्याकरणावर प्रत्येकी ४५ आणि उताऱ्यावरील आकलनाचे प्रत्येकी ५ प्रश्न विचारण्यात आले आहेत.

१०० गुणांसाठी १०० प्रश्न ६० मिनिटांमध्ये सोडवायचे आहेत. पेपरचा स्तर पदवी परीक्षेचा राहणार असल्याचे अभ्यासक्रमामध्ये नमूद करण्यात आले आहे. मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यावर योग्य प्रकारे तयारी केली तर हा पेपर आत्मविश्वासाने सोडविता येईल अशा काठीण्य पातळीचा असल्याचे लक्षात येते.

व्याकरण हा नेमक्या नियमांनी बनलेला घटक असल्याने नियम व्यवस्थित समजून घेतल्यास वस्तुनिष्ठ प्रश्न आत्मविश्वासाने सोडविता येतील. भाषा विषयामध्ये भरपूर गुण मिळवण्याकरता भावार्थ व शब्दप्रभुत्व कमजोर असल्यास येणाऱ्या मर्यादा येथे कमी प्रमाणात जाणवतील.

आणि त्यामुळे चांगला स्कोअर करता येईल. अर्थात पदवी परीक्षेची काठीण्य पातळी आहे म्हटल्यावर व्याकरणाचे नियम सरळसोटपणे वापरून भागणार नाही. वाक्याचा नेमका अर्थ समजून घेतल्यावरच प्रश्न व्यवस्थित सोडविता येईल. एकूणच वस्तुनिष्ठ भाषा म्हटले तरी भाषेतील वेगवेगळ्या अर्थछटा माहीत करून घेतल्या तर हा पेपर कमी वेळेमध्ये यशस्वीपणे सोडविता येईल.

या पेपरच्या अभ्यासक्रमाचे व्याकरण, म्हणी-वाक्प्रचार आणि आकलन असे ढोबळमानाने तीन भाग दिसून येतात. व्याकरणावरील प्रश्नांची तयारी करताना दोन्ही भाषांच्या व्याकरणाचे नियम समजून घेणे सगळ्यात महत्त्वाचे आहे.

अभ्यासक्रमामध्ये संधी, समास, अलंकार, शब्दरचना, काळ, वाक्य पृथकरण अशा बाबींचा स्वतंत्र उल्लेख केलेला नाही. मात्र त्यांवर प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. त्यामुळे व्याकरण या व्याख्येत जे येते त्याबाबत आपल्याला माहिती असणे आणि ही माहिती नेमकी व अचूक असणे हे प्रश्न सोडविण्यासाठी आवश्यक आहे.

मराठीतील विभक्ती प्रत्ययांचे टेबल, सामासिक शब्दांची उकल, महत्त्वाचे तत्सम, तद्भव आणि देशी शब्द पाठ करावेत आणि त्यांचे  नियम व्यवस्थित समजून घ्यावेत. यामुळे अनोळखी शब्द विचारला गेल्यास कॉमन सेन्स वापरून प्रश्न सोडविता येईल. इंग्रजीमधील काळ व प्रयोगांच्या वाक्यरचनेचा टेबल, तसेच प्रथम, द्वितीय व तृतीय पुरुषांसाठीचा टेबल आणि महत्त्वाच्या क्रियापदांची past participle, past perfect participle यांचे टेबल पाठच असायला हवे. शब्दरचनेचे मराठीतील नियमही माहीत असणे आवश्यक आहे. वाक्यरचनेचे नियम पक्के माहीत असतील तर वाक्य रूपांतरणाचे प्रश्न नक्कीच सोडवता येतात.

मात्र नियम आणि त्यांच्या चौकटी फक्त माहीत असून उपयोगाचे नाही. त्यांचा वेगवेगळ्या उदाहरणांशी संबंध ओळखता येणे महत्त्वाचे आहे. या नियमांचा वेगवेगळ्या उदाहरणांमध्ये शब्दरचना / वाक्यरचना करताना कशा प्रकारे वापर करण्यात येतो हे समजून घेणे आवश्यक आहे. नियम व्यवस्थित समजून घेणे आणि त्यांचा वेगवेगळ्या उदाहरणांमध्ये वापर करण्याचा सराव करणे हा या भागाच्या तयारीसाठीचा सर्वोत्तम मार्ग आहे.

म्हणी व वाक्प्रचार हा या पेपरमधील खूप महत्त्वाचा भाग आहे. यावरील प्रश्न सोडविण्यासाठी अवांतर वाचन आणि कॉमन  सेन्स यांची खूप मदत होते. अवांतर वाचनामुळे भाषेतील म्हणी, वाक्प्रचार वारंवार नजरेखालून जातात आणि त्यांचा समर्पक अर्थही लक्षात येतो व राहतो.

कॉमन सेन्समुळे म्हणी आणि वाक्प्रचारांचा इतर प्रसंगांशी संबंध जोडता येणे शक्य होते. तयारीच्या काळात अवांतर वाचनासाठी वेळ काढणे काही वेळेस शक्य होत नाही. अशा वेळी म्हणी, वाक्प्रचार यांचे संकलन असलेले छोटेसे पुस्तक किंवा पिंट्रआउट सोबत बाळगावे. अधूनमधून त्यातील म्हणी, वाक्प्रचार वाचून त्यांचा अर्थ समजून घ्यावा. अर्थाची उकल झाली की त्यांचा उदाहरणांमध्ये वापर करणे किंवा केलेला वापर योग्य आहे की नाही हे कळणे सोपे होते.

समानार्थी / विरुद्धार्थी शब्दांबाबतचे प्रश्न सोडविण्यासाठी प्रश्नातील शब्दाचा अर्थ नेमकेपणाने माहीत असायला हवा. मराठीतील शब्दांच्या ऱ्हस्व-दीर्घ वेलांटी, उकारांमधील बदलामुळे तसेच काना, मात्रा, वेलांटीची जागा बदलल्याने शब्दांचे अर्थ बदलतात हे लक्षात ठेवायला हवे. उदा. पाणि (हात) आणि पाणी (जल). इंग्रजीमधील एकसारख्या उच्चाराचे / स्पेलिंगचे पण वेगळे अर्थ असणारे शब्द Tricky ठरतात. उदा. Expect आणि except  या शब्दांमध्ये गोंधळ उडू शकतो. त्यामुळे प्रश्नातील शब्द काळजीपूर्वक वाचणे गरजेचे आहे.

व्याकरणाचे नियम पक्के केले तरी भाषा विषयाच्या तयारीमध्ये त्या त्या भाषेतील वेगवेगळ्या विषयांवरचे लेखन वाचनात येणे आणि त्याचे आकलन होणे आवश्यक आहे. त्या दृष्टीने आकलनासहित वाचन आणि नियमांचा सराव अशी रणनीती या पेपरच्या तयारीसाठी योग्य ठरेल.

कला नियोजन

art management

794   11-Aug-2018, Sat

कला ही मुक्त, स्वच्छंदी आणि ललित असण्याचे आपण सगळे जाणतो. हे जरी वास्तव असलं तरी सांस्कृतिक व सामाजिक दृष्टीने कलात्मकता, सांस्कृतिक वारसा, रसिकता, मनोरंजन इ. आपल्याला समजेल अशा रीतीने पोहोचवण्यासाठी जी व्यवस्था कार्य करते त्याला आपण कलेचे व्यवस्थापन असे म्हणतो. या व्यवस्थापनेत सजग आणि संवेदनशीलरीत्या काम करणाऱ्या व्यक्तीला कला नियोजक किंवा कला व्यवस्थापक असे म्हणू शकतो. समकालीन आणि ऐतिहासिक वारसा, पुरातन वाङ्मय, शिल्प, चित्र, भित्ती चित्रे, स्थापत्य, काव्य, अनेक घराणे किंवा तांडा यांच्याकडे परंपरागत चालत आलेल्या चालीरीती, भौतिक जीवनाशी निगडित वस्तूंची परंपरा, धार्मिक किंवा शुभ प्रसंगी म्हटली जाणारी पदे, गीत, ओव्या, नाटय़ आणि नृत्य प्रयोग, वस्त्रालंकार, वेशभूषा, खाद्य पद्धती असे विविध विषय कला नियोजनाच्या कार्यात समाविष्ट होतात. कला नियोजकांचे प्रचलित रूप म्हणजे विविध समारंभांचा आयोजन कर्ता म्हणून, पण आज नियोजकांची जबाबदारी सांस्कृतिक घडामोडींना दिशा देण्याची आहे. सांस्कृतिक वारसांच्या संगोपनाला वठएरउड व वठ, रअअफउ अशा अनेक प्रमुख संस्थांकडून जागतिक पातळीवर प्राधान्य मिळत आहे. या लेखातून कला नियोजनाचे कार्य कशा पद्धतीने घडते, त्यातील सामाजिक, आíथक आणि वैयक्तिक प्रगती या व इतर अनेक मुद्दे समजून घेता येतील.

कला नियोजन ही संस्कृतीच्या प्रवाहात सातत्याने कळत नकळत प्रयोगात असलेली संकल्पना आहे. आपल्या सोसायटीत होणारे सांप्रदायिक कार्यक्रम हेसुद्धा काही अंशी कला नियोजनच. हे व्यासपीठ जिल्हा ते आंतरराष्ट्रीय पातळीवर जेव्हा उपलब्ध होतो तेव्हा त्या मागे विविध कार्यक्षमता, अद्ययावत तंत्रज्ञानाची ओळख, समाज व्यवस्थेचे भान, स्थानिक-जागतिक राजकीय स्थिती, सांस्कृतिक घडामोडींविषयी सजगता हे अत्यंत महत्त्वाच्या बाबी आहेत. औपचारिकरित्या कला नियोजकांचे कार्य आपल्याला वस्तू संग्रहालये, कला दालने, सांस्कृतिक संस्था, ग्रंथालये, संगीत, नाटक, सांस्कृतिक संमेलने, मोठय़ा कंपन्यांमध्ये असलेले सांस्कृतिक विभाग, लिलाव घर आणि डिजिटल मीडिया अशा विविध ठिकाणी आढळते. संग्रहालय, कला दालन अशा ठिकाणी त्यांना क्युरेटर, किपर, गॅलरी सहाय्यक, शिक्षण अधिकारी या पदांवर कार्य करताना आढळतात. संगीत, नाटक, सिने-कार्यक्रम, मुलाखत यांच्या प्रस्तुती मागे सर्व प्रकारच्या नियोजनाचा भार सांभाळणारे मॅनेजर्स, प्रोग्रॅम ऑफिसर (कार्याधिकारी) व त्यांच्या सोबत काम करणारे सहाय्यक हेसुद्धा कला नियोजकच होत. लिलावघरांमध्ये मोठय़ा प्रमाणात कला वस्तूंचे आíथक देवाणघेवाण होत असल्याने कलेचे जाणकार, अभ्यासक, अर्थशास्त्राचे ज्ञान असणाऱ्या व्यक्ती या ठिकाणी विविध पातळीवर कार्य करतात. मोठय़ा उद्योग समूहांमध्ये उरफ  अंतर्गत शिक्षण, सामाजिक विकास योजना राबविल्या जातात ज्यामध्ये कला ही शैक्षणिक पाश्र्वभूमी असलेल्या व्यक्तींचे कार्य योजनेला योग्य आणि कलात्मकरीत्या राबवण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते. त्याशिवाय काही उद्योगसमूह कलासंग्रहदेखील करतात तर काही संदर्भात आंतरराष्ट्रीय वारसांच्या संगोपनासाठी आíथक आणि तांत्रिक साहाय्यदेखील करत असतात. अशा ठिकाणी नियोजकांची भूमिका महत्त्वाची ठरते. जे वेळच्या वेळी घ्याव्या लागणाऱ्या निर्णयांना आपल्या कलेविषयक माहिती आणि संबंधित राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय नियमांच्या पालनासाठी आवश्यक उपाय देऊन काळजी घेतात. वठएरउड सारखी आंतरराष्ट्रीय संस्था सांस्कृतिक संयोजनाला, सर्वार्थाने समावेशक अशा कला शिक्षणाला प्राधान्य देत आहे. यामागील हेतू असा की, कलेच्या संवर्धनातून सृजन मूल्य आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्यातील प्रवाही प्रक्रिया अबाधित ठेवणे.

कला संयोजकांचे कार्य उपरोक्त क्षेत्रांप्रमाणे भिन्न आणि विविधता पूर्ण असू शकेल. कलेचे संवर्धन या शब्दातच अनेक आणि विस्तीर्ण असे अर्थ गíभत आहेत. समोर असलेले कला प्रकार, कलाकार, त्यातील सौंदर्य आणि अर्थ-व्यापार, सौंदर्य मूल्य, त्याची व्यापकता, त्या कलाप्रकाराचे आणि स्थानिक जीवनाशी असलेले परस्पर संबंध, त्यात गुंतलेले व्यावहारिक आणि कायद्याची बाजू या सर्व गुणांचा विचार करणे, त्या विचारांना प्रत्यक्ष रूप देऊन सातत्याने आजच्या जीवनात त्याचे महत्त्व टिकवणे हा कला संयोजकांच्या कार्याचे प्रदीर्घ परीघ आहे. अर्थात हे सर्व कार्य वेगवेगळ्या पातळींवर, क्षमतेनुसार, इच्छा, रस, चिकाटी, उपलब्ध संसाधनांच्या आधारे सुरू राहणारी धडपडी क्रिया आहे. होतकरू आणि जिज्ञासूंना असे प्रश्न पडत असतील की, अशा परोपकारी कार्य करणाऱ्या लोकांचे घर कसे चालत असतील? त्यांना मिळणारा मोबदला सामान्य जीवन जगण्यास पूरक आहे का? त्यांचे कसे भागते?

लेखात वर सांगितलेल्या उपक्षेत्रांपैकी बहुतेक क्षेत्र ही संघटित आहेत, ज्या ठिकाणी कामाचे स्वरूप आणि व्याप्ती बव्हंशी ठरलेले असतात. बहुतेक ठिकाणी रोजगार कायदे लागू आहेत ज्यामुळे या क्षेत्रात काम करणाऱ्या लोकांना इतर सहकाऱ्यांसारखेच नोकरीचे फायदे उपलब्ध आहेत. असे असतानाच कला क्षेत्रातील अधिकाधिक काम स्वरूपातून घडते. या क्षेत्राशी निगडित लोक मुळातच स्वच्छंदी, मुक्त विचारांचे आणि काही प्रमाणात विक्षिप्त स्वभावाचे असतात. अशा लोकांना नऊ ते पाच कार्यपद्धती आवडत नाही. बरेच वेळेला त्या त्या क्षेत्रांच्या कार्याच्या मागणीनुसार ठराविक वेळा वा मर्यादांचे पालनही शक्य होत नाही. याला आपण डायनॅमिक वर्क सिस्टिम म्हणू शकतो.

कला नियोजक जणू पडद्यामागचे कलाकार असतात. त्यांच्या कार्याची व्याप्ती आणि गुंता कार्यक्षेत्राप्रमाणे बदलणारी आणि त्यासाठी लागणारी शैक्षणिक पात्रता, अभ्यासू वृत्ती हे सर्व भिन्न  असल्याचा अंदाज वाचकांना आलाच असेल. गेल्या काही दशकांमध्ये अशा प्रकारच्या संयोजनाला व कामाला वाव आणि गरज वाढली असून या कार्यासाठी आवश्यक गुणांविषयी जाणून घेऊया.

कलेविषयीची आस्था हे प्रमुख गुण जे कोणत्याही कला नियोजकामध्ये अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. समाज आणि संस्कृतींचा पोत याची जाण हे दुसरे महत्त्वाचे घटक. निवडलेल्या कलेच्या निर्मितीचे प्रत्यक्ष अनुभव किंवा निरीक्षण, त्या कलेचा इतिहास आणि आजची वाटचाल, याबद्दल समज आवश्यक आहे. याबरोबरच त्या कलेतील व्यवहाराचे आणि आíथक व्यापाराचे अंदाज असणे अभिप्रेत आहे. संगणकीय ज्ञान, संभाषण कौशल्य, वेळेचे नियोजन, कार्यसिद्धीसाठी सहकाऱ्यांसोबत काम करण्याची तयारी, प्रवासाची आवड, आपले संपर्क वर्तुळ प्रबळ करणे आणि आपल्या वैयक्तिक क्षमता आणि मर्यादांची समज हे सर्व गुण कला नियोजनातही आवश्यक आहेत.

एकूण कला क्षेत्र ही आजवर अनियोजित पद्धतीने चालणारी यंत्रणा राहिली आहे. कलाकार, कला शिक्षण संस्था, कलेला पाठिंबा देणारे रसिक, कला दालने, सरकारी योजना या सर्वाचा ताळमेळ भारतात अजून हवा तेवढा बसलेला नाही. स्वातंत्र्योत्तर काळापासून आजवर हा समग्र कला उद्योग अजूनही संभ्रमात आहे. पण बदलत्या काळानुसार या क्षेत्रातही प्रगतीचे वारे फिरू लागले आहेत. अर्थात जेव्हा कलेला उद्योगाचे रूप दिले जाते तेव्हा कलात्मक स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणि शक्यता दोन्ही वाढतात. कलेतून मनोरंजन, नीतिमूल्यांची जोपासना, समाज सुधारणा होणे अशा अनेक अपेक्षा आणि जबाबदाऱ्यांचे ओझे कला आणि निगडित यंत्रणांवर टाकली जाते. योग्य आणि समावेशक अशा योजनेतून या अपेक्षा पूर्ण होण्यास दुजोरा मिळेल आणि सांस्कृतिक संवर्धनाचे कार्य पुढे जाऊ शकेल.

पुढील लेखात कला नियोजनाचा इतिहास, विविध संस्थांमधून दिले जाणारे औपचारिक प्रशिक्षण आणि पदवी, नमूद केलेल्या उपक्षेत्रांमधील कामाचे स्वरूप, संलग्न आíथक, राजकीय मुद्दे या सर्वाविषयी माहिती करून घेता येईल

निबंधलेखनातील अडचणींचा वेध

essay writing problems

1583   06-Jun-2018, Wed

कोणत्याही विषयाची तयारी करताना, त्यात कुठे आणि कशा अडचणी येणार आहेत, हे लक्षात घेऊन तयारी केल्यास ती अधिक उत्तम होते. या लेखात आपण निबंध लेखनाविषयीचे अजून काही मुद्दे पाहणार आहोत. खऱ्या अर्थाने निबंध लिखाणाला सुरुवात केल्यानंतर प्रभावी सुरुवात आणि शेवट कसा करावा हे आपण पाहणार आहोत. तसेच एकंदरीत निबंध लेखनासाठी आवश्यक भाषा व शैली याचा विचारही आपण करणार आहोत.

प्रस्तावनेचा परिच्छेद –

प्रस्तावनेच्या परिच्छेदाने वाचणाऱ्याचे लक्ष वेधून घेतले गेले पाहिजे. दिलेल्या विषयाची प्रमुख भूमिका निश्चित करणे आणि प्रमुख मुद्दा ठामपणे मांडणे हे या परिच्छेदाचे महत्त्वाचे काम आहे. पुढे येणाऱ्या गुंतागुंतीच्या लेखनाला दिशा देणारा हा परिच्छेद आहे. वाचणाऱ्याचे लक्ष वेधून घेणारी वाक्ये येथे असली पाहिजेत. अशा प्रकारची सुरुवात खालीलपकी एखादी मांडणी करून केली जाऊ शकते.

  • माहितीचा रंजक नमुना
  • आश्चर्यकारक माहिती
  • विषयास लागू असणारा सुविचार
  • आपल्या आजूबाजूला असणारा पण सहज लक्षात न येणारा विरोधाभास
  • अवघड संकल्पनेचे स्पष्टीकरण
  • एखाद्या घटनेचे थोडक्यात वर्णन
  • विचार करण्यास प्रवृत्त करणारा प्रश्न

थेट विषय प्रवेश

साधारणत: ८०० शब्दांपेक्षा कमी शब्दात लिहिलेल्या निबंधाकरता खूप मोठी प्रस्तावना आवश्यक नाही. परंतु १२०० शब्दांचा निबंध लिहीत असताना सविस्तर प्रस्तावनेतून निबंधाची भूमिका स्पषष्ट करणे शक्य होते. अशी भूमिका स्पष्ट केल्यानंतर इतर स्पष्टीकरणांवर वेळ अथवा शब्द वाया न घालवता प्रमुख मुद्दय़ांच्या मांडणीला सुरुवात करावी. आपण लिहीत असलेल्या विषयांच्या संदर्भातील सामाजिक, सांस्कृतिक प्रश्नांचा दाखला देऊन मूळ लिखाणाला सुरुवात करता येते. मात्र अशी सुरुवात करत असताना तोचतोचपणा टाळावा. तसेच ‘सध्या क्ष हा अतिशय कळीचा प्रश्न बनला आहे..’ किंवा ‘मनुष्य कायमच क्ष प्रश्न सोडवण्यात व्यग्र आहे..’ अशा ठोकळेबाज वाक्यांचा वापर टाळावा. इतकी व्यापक मांडणी जवळपास कोणताही महत्त्वाचा मुद्दा कवेत घेऊ शकते, म्हणूनच आपली सुरुवात ही अचूक भूमिका असणाऱ्या वाक्यांनी व्हावी.

अतिशय व्यापक- गुन्हेगारी ही सर्वच काळातील एक मोठी समस्या आहे.

मुद्देसूद- बालगुन्हेगारांच्या शिक्षेची तीव्रता व त्यासंबंधीच्या समस्यांनी सध्याचे चर्चा विश्व व्यापले आहे. गेल्या काही वर्षांतील बालगुन्हेगारांच्या वाढत्या नोंदींमुळे हा मुद्दा ऐरणीवर आला आहे.

निष्कर्ष

निबंधाच्या शेवटचे परिच्छेद प्रभावी असणेसुद्धा तितकेच महत्त्वाचे आहे. निष्कर्षांचे परिच्छेद डौलदार भाषेत, योग्य शैलीचा वापर करून लिहावेत. एखादा संस्मरणीय विचार, चलाख तार्किक युक्तिवाद किंवा सामाजिक परिप्रेक्ष्यातील प्रश्न सोडवण्यासाठीचा कृतीक्रम या किंवा अशा मुद्दय़ांनी निबंधाचा शेवट करावा. निबंध वाचून पूर्ण झाल्यानंतर वाचणाऱ्याच्या मनात कोणती छाप असावी असे आपल्याला वाटते? त्यास धरून निष्कर्ष लिहावा.

निष्कर्षांच्या परिच्छेदामधील आधी लिहिलेले मुद्देच परत लिहिण्याने निष्कर्ष प्रभावी होत नाही. असे केल्याने निष्कर्ष एकसुरी व निष्प्रभ ठरतो. प्रभावी शेवट करण्यासाठी वरती दिलेल्या मुद्दय़ांव्यतिरिक्त विषयाचे महत्त्व पुन्हा एकदा, अर्थपूर्ण शब्दांची योजना करून वाचणाऱ्याच्या लक्षात आणून दिले जाऊ शकते.

निष्कर्षांचा परिच्छेद आटोपशीर असावा. २० ओळींपेक्षा मोठा निष्कर्ष लिहिण्याचे टाळावे. अतिशय हुशारीने तुम्ही विषयाच्या गुंतागुंतीतून बाहेर पडत आहात, अशा भूमिकेतून निष्कर्ष लिहिला जाणे अपेक्षित आहे. पूर्णत: नवीन संकल्पना, विचारांची साखळी या परिच्छेदात मांडू नये. परंतु असे करत असताना निबंधातील मुद्दे पुन:पुन्हा देण्याचे टाळावे. अशाप्रकारचा निष्कर्षांचा परिच्छेद लिहिण्यासाठी पुरेसा सराव अत्यावश्यक आहे.

भाषा व शैली

व्याकरणाच्या दृष्टीने योग्य, सुटसुटीत व प्रभावी वाक्ये कोणत्याही चांगल्या निबंधाचे महत्त्वाचे घटक असतात. सुटसुटीत भाषा म्हणजे बोलीभाषा नाही. यूपीएससीच्या परीक्षेमध्ये दिल्या जाणाऱ्या निबंध विषयांवर लेखन करताना मजकुराबरोबरच भाषेचीही प्रगल्भता दिसणे आवश्यक आहे.

एखाद्या मुद्दय़ाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी कशाप्रकारे भर द्यावा, दोन वाक्यांमधील तर्कसंगती स्पष्ट  करण्यासाठी कोणते शब्द वापरावेत, आपल्याजवळील माहितीचा वापर करून ठामपणे मत मांडत असताना अनावश्यक अधिकाराचा सूर कसा टाळावा या सर्व गोष्टी योग्य भाषेच्या वापरामधून साध्य होतात.

प्रगल्भ विचार व भाषा यांचा वापर म्हणजे केवळ जड व मोठय़ा शब्दांची खिरापत नाही. ज्या शब्दांच्या अर्थाबद्दल आपल्याला खात्री नाही, असे शब्द वापरणे टाळावे. तसेच फार मोठमोठे, अलंकारिक शब्द वापरल्यामुळे आपले लिखाण दिखाऊ होत नाही ना याची काळजी घ्यावी. आपले लिखाण जर नसर्गिकरीत्या गुंतागुंतीचे व अनेक पातळ्यांवर विश्लेषण करणारे असेल तर, शब्दांचा वापर आपोआपच अधिक प्रगल्भ होत जातो.

प्रत्येक वाक्य छोटे व सुटसुटीत असेल याची खबरदारी घ्यावी. वाक्य मोठे झाल्यास योग्य ठिकाणी स्वल्पविराम, अर्धस्वल्पविराम, विसर्ग चिन्हांचा योग्य वापर करावा. संपूर्ण अर्थबोध होऊ शकणार नाही इतकी मोठी वाक्ये करण्याचे मुळातच टाळावे. कोणतेही अर्थपूर्ण लेखन करण्याकरिता वरील बाबी लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.

निबंध कसा लिहावा?

how to write essay

1225   06-Jun-2018, Wed

अर्थपूर्ण व सुसूत्र मांडणी असलेला निबंध लिहिण्यासाठी खालील टप्प्यांचा वापर करावा लागतो. आज आपण त्यातील काही टप्प्यांची माहिती करून घेणार आहोत.

१) आराखडा

पेपरमध्ये दिलेले सर्व निबंध विषय काळजीपूर्वक वाचावेत. ज्या विषयाबद्दल आपल्याला पुरेसा आत्मविश्वास वाटतो तो विषय निश्चित करावा. एकदा विषय नक्की करून लिखाणास सुरुवात केल्यानंतर पुन्हा विषय बदलला जाऊ शकत नाही. विषय निश्चित करत असताना, त्या विषयाबद्दल आपल्याला किती माहिती आहे व एकंदरीतच त्या विषयाचे लिखाण करण्याकडे आपला किती कल आहे याचा अंदाज घ्यावा.

सुरुवातीची २० ते ३० मिनिटे विषय निश्चित करण्यात व कच्चा मसुदा तयार करण्यात गेली तरी हरकत नाही. कच्चे काम करण्यासाठी उत्तरपत्रिकेमध्ये जागा दिलेली असते. निबंधविषयाशी संबंधित मुद्यांचे टिपण काढून कच्चा आराखडा तयार करावा. निबंधामध्ये येणाऱ्या सर्व प्रमुख मुद्यांचा यामध्ये समावेश असावा. यातून लिखाणाला नक्कीच दिशा मिळण्यास मदत होते. तीन तास सलग लिखाण करण्याकरिता अशा नियोजनाची व त्यास अनुसरून मांडणी करण्याची नितांत गरज असते.

एकदा लेखनाची रचना ठरली की, त्याप्रमाणे एकसमान लयीत मांडणी करावी. अनेकदा लिहित असताना नवीन मुद्दे, संदर्भ आठवतात. त्यांचा लिखाणात जरूर समावेश करावा. मात्र असे करत असताना मूळ रचनेला धक्का लागणार नाही याची काळजी घ्यावी. असे नियोजन केल्याने लेखन करण्याआधी विषयासंबंधीचा पूर्ण विचार केला जातो. संपूर्ण निबंध लिहून झाल्यानंतर जर असे लक्षात आले की, नियोजनावर अजून थोडा वेळ खर्च करायला हवा होता तरी त्याचा काही उपयोग नाही.

मुक्त शैलीत निबंध लिहिल्यास, नंतर आढावा घेत असताना काही परिच्छेद गाळायला हवेत असे वाटल्यास काहीही केले जाऊ शकत नाही. अशा सर्व प्रकारचे रचनेतील बदल आराखडय़ाच्या टप्प्यावरच करणे शक्य आहे. अशा प्रकारे उत्तम नियोजनानंतर लेखन करत असताना विचार करण्यात खूप वेळ खर्च होत नाही. लेखनाच्या मांडणीकडे, शब्दांच्या वापराकडे पुरेसे लक्ष दिले जाते. अर्थातच लिहीत असताना झालेल्या लिखाणाचा आढावा घेणे आवश्यक असते.

२) मूळ हेतू /प्रमुख दावा

निवडलेल्या विषयासंबंधी कोणता प्रमुख मुद्दा आपल्याला सांगायचा आहे हे निश्चित केले पाहिजे. आपण सांगत असलेला मुद्दा ठामपणे सांगण्यामागील मूळ हेतू कोणता, याबद्दल लिखाणात स्पष्टता असणे आवश्यक आहे. यामधून वाचणाऱ्याला लेखनाची एकंदरीत दिशा कोणती हे समजण्यास मदत होते. एकंदरीतच स्पष्ट मूळ हेतूशिवाय चांगला निबंध लिहिणे अशक्य आहे.

हा प्रमुख मुद्दा/दावा पहिल्या परिच्छेदाच्या शेवटी येणे अपेक्षित आहे. विषयाच्या सुरुवातीला जी तोंडओळख करून दिली जाते त्याला जोडूनच हे ठाम मत येणे आवश्यक आहे. पहिल्या परिच्छेदाच्या शेवटी हे विधान असण्याची वाचक किंवा निबंध तपासणारी व्यक्ती अपेक्षा करते. एकदा प्रमुख मुद्दा लक्षात आल्यानंतर त्या संदर्भातील अधिक बारकावे असलेला युक्तिवाद निबंधात असेल अशी अपेक्षा केली जाते.

३)युक्तीवादात्मक दावा (Arguable Claim)

तुम्ही मांडत असलेले ठाम मत युक्तिवादात्मक असावे. तसेच हे मत मांडत असताना तुमचे लेखन त्या विषयावरील अधिक बारकावे व खोली असणाऱ्या चच्रेचा भाग होऊ शकते असे असावे. आपले मत युक्तिवादात्मक आहे किंवा नाही हे ठरवण्याकरता, आपल्या मताच्या विरुद्ध मताचे समर्थन केले जाऊ शकते का? असा विचार केला पाहिजे. जर का आपण मांडत असलेल्या मुद्यांच्या विरोधी कोणतेही मत अथवा युक्तिवाद शक्य नसेल तर, आपला मुद्दा केवळ ‘माहिती’ असण्याची शक्यता आहे.

अ-युक्तिवादात्मक (Non -Arguable Claim) – संगणक हे कामकाज सांभाळण्यासाठीचे प्रभावी माध्यम आहे. तसेच माहितीच्या देवाणघेवाणीसाठी अतिशय उपयुक्त असे साधन आहे. (याबद्दल कुणाचेही दुमत असू शकत नाही. म्हणूनच हे विधान म्हणजे केवळ माहिती आहे.)

युक्तिवादात्मक (Arguable Claim) – संगणकाच्या अतिवापरामुळे कुटुंबातील शांतता भंग होऊ शकते. तसेच घटस्फोटाच्या वाढत्या प्रमाणाचे हे एक कारण असू शकते. (विविध माहिती व आकडेवारी सादर करून वरील विधानाचे समर्थन केले जाऊ शकते. तसेच वरील विधान असत्य मानणे व त्याबाजूने युक्तिवाद करणे शक्य असू शकते.)

व्याकरण

Marathi Vyakran Adhava

5000   16-Jan-2018, Tue

व्याकरण भाषेतील वाक्ये ,वाक्यातील शब्द व त्याच्या परस्परांशी असलेला संबंध ज्या शास्त्रात केला जातो त्यास व्याकरण म्हणतात.
वर्ण विचार : ज्या शब्दाचे पृथक्करण होत नाही त्यास वर्ण म्हणतात.
स्वर :ज्या वर्णाचा उच्चार स्वतंत्रपणे पुर्ण होतो त्यास स्वर म्हणतात .

१.ऱ्हस्व स्वर : अ,इ,उ,ऋ,लृ .
२.दिर्घ स्वर : आ,ई ,ऊ,ए,ऐ,ओ,औ.
३.स्वरादी : ज्या वर्णाचा उच्चार अगोदर स्वराच्या साह्याने होतो त्यास स्वरादी म्हणतात उदा-अं,आ:
४.सहजतीय स्वर :एकाच उच्चार स्थानातून निघणारे उदा-अ,आ /इ ,ई /उ ,ऊ .
५.विजातीय स्वर : भिन्न उच्चार स्थानातून निघणारे स्वर उदा-अ ,इ /आ ,ई /अ ,उ .
६.सयुक्त स्वर :दोन स्वर मिळून बनलेले स्वर म्हणजे सयुक्त स्वर होय .
उदा-अ +इ =ऐ , अ +उ =ओ ,अ +ओ =औ .

व्यं जन : ज्या वर्णाचा उच्चार स्वराचे साह्य घेऊन होतो त्यास व्यंजन म्हणतात .

१.महाप्राण व्यंजन : ह,चे प्राबल्य असते.
२.अल्प प्राण व्यंजन :ह,चे प्राबल्य नसते.
३.स्पर्श व्यंजन :क ,च ,ट ,त ,प
४.अंतस्थ व्यंजन :य,र,ल ,व.
५.उष्ण व्यंजन :श ,ष ,स
६.नासिक्य : ड;,त्र ,ण ,न ,म .

 

वर्णाची उच्चार स्थाने :

१.कंठ्य :क,अ,आ.
२.तालव्य :च,इ,ई,
३.मूर्धन्य :ट ,र,स.
४.दंत्य : त,ल,स
५.ओष्ठ्य :प,उ,ऊ .
६.अनुनासिक : ड;,त्र ,ण ,न ,म,
७.कंठ तालव्य :ए ,ऐ.
८.कंठ ओष्ठ :ओ,औ.
९.दान्तोष्ठ : व .

 

वर्णमाला शिकवितांना वापरावयाचे दृक श्राव्य साधने :

१.वर्णमालेच तक्ता वापरणे.
२.शब्द पट्या वापराव्या.
३.चित्राचा वापर करावा –गरुड “ग”
४.खादा फलक वापरावा.
५.रेषा,गोल,अर्धवर्तुळ ,कमान काढून दाखवणे,
६.रंगीत खडू व रंगीत चित्राचा वापर करणे .
७.विद्यार्थाला वर्णमालेच्या वह्या बाजारातुन उपलब्ध करून देऊन प्रात्यक्षिक देणे.
८.हस्ताक्षर स्पर्धा घेणे.

 

शब्दाच्या जाती :
१.
विकारी शब्द : ज्या शब्दाचे लिंग ,वचनं,बदल होतो त्यास विकारी शब्द म्हणतात.

१.नाम (संज्ञा )व्यक्ती ,वस्तु,स्थान,पदार्थ ,जागा,

१.व्यक्ती वाचक संज्ञा :सीताराम,गोपाल.
२.जातीवाचक संज्ञा :गाव,नदी.
३.भाववाचक संज्ञा :लहानपण,धैर्य.
४.समूह वाचक संज्ञा :भीड,संघ .

 

द्रव्य वाचक संज्ञा :पाणी,सोना
 

सर्वनाम : नामाचा वारंवार उपयोग टाळण्यासाठी
 

१.पुरुषवाचक सर्वनाम : मी,तु.
२.निश्चय वाचक सर्वनाम : हे ,ते,त्या,
३.अनिश्चय वाचक सर्वनाम : कोणी,काही.
४.संबंध वाचक सर्वनाम : जो,जी ,जे .
५.प्रश्न वाचक सर्वनामे :का ? काय? कोठे ? कोण ? कोणाला ? कोणाचा ? कोणता ? केंव्हा ? किती ?

 

विशेषण : नाम व सर्वनाम बदल अधिक माहिती देणे .

१.गुण वाचक विशेषण :लहान ,मोठा,सुंदर ,हुशार .
२.संख्या वाचक विशेषण : एक,दोन.तीन.
३.परिणामवाचक विशेषण : चांगला परिणाम ,वाईट परिणाम .
४.संकेत वाचक विशेषण :हे ,ते .

 

क्रियापद : एखादी क्रिया घडणे .

१.सकर्मक क्रियापद :पाहणे ,खेळणे .
२.अकर्मक क्रियापद : हसणे ,रडणे.धावणे,
३.संयुक्त क्रियापद :आहे, होता, असेल .

 

अविकारी शब्द : ज्या शब्दाचे लिंग ,वचन,यामध्ये बदल होत नाही त्यास अविकारी शब्द म्हणतात.

१.क्रियाविशेषण :क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती देणे .
१.स्थान वाचक क्रियाविशेषण : जेव्हा,तेव्हा .
२.कालवाचक क्रियाविशेषण :आज,काल .
३.परिणामवाचक क्रियाविशेषण :जास्त,सर्व.

रितीवाचक क्रियाविशेषणअचानक,हळूहळू ,जोरात .
 

शब्दयोगी अव्यव :नामाला व सर्वनामाला अर्थ बोध होण्यासाठी जोडून येणारा शब्द .स,ला,ना,ते ,आत ,बाहेत,जवळ,पुढे .
 

उभयान्वयी अव्यय :दोन किंवा तीन वाक्य एकत्र करणारा शब्द .आणि ,पण,परंतु, किंवा .
 

केवळ प्रयोगी अव्यय : आपल्या मनातील विकाराला अभिव्यक्त केले जाणारे शब्द . वाह !, अरे !, छट !
 

लिंग विचार व वचन विचार :

लिंग विचार :

१.पुल्लिंग –मोर,विद्वान,उंट .
२.स्त्रील्लिंग :लांडोर,विदुषी,सांडणी.
३.नपुसकलिंग : झाड,घर,पुस्तक .

वाचन विचार :

१.एक वचन: पुस्तक .
२.अनेक वचन : पुस्तके .
३.बहुवचन : आपण,तुम्ही .सारे,सर्व,

 

संधी विचार:

१.जगन्नाथ : जगत +नाथ .
२.गुर्वाज्ञा : गुरु +आज्ञा .
३.सुर्याद्य : सूर्य + उदय .
४.लंकेश्वर : लंका + ईश्वर .
५.जलौघ : जल + ओघ .
६.यशोधन : यश + धन .
७.महर्षी : महा +ऋषी .
८.विद्यार्थी : विद्या +अर्थी .
९.सिंहासन : सिंह + आसन .
१०.श्रेयश : श्रेय + यश .

 

समास विचार :

१.तत्पुरूष  समास : गायरान,कुभकर,अज्ञान,नापसंत ,अनादर,अग्रेसर, मावसभाऊ ,साखरभात .
२.द्वंद समास :

१.इतरेतर द्वंद समास : आणि,व

कृष्णार्जुन =कृष्णा आणि अर्जुन ,खरेखोटे =खरे व खोटे.

२.वैकल्पिक द्वंद समास : अथवा,किंवा,वा.

जयापजय =जय अथवा पराजय.
यशपयश =यशा अथवा अपयश .

३.समाहार द्वंद समास : वगैरे .

मीठभाकर =चटणी ,कांदा,वगैरे.
देवधर्म =पुजा ,आज्ञा,वगैरे.

दिवगु समास :

१.नऊग्रह : नऊग्रहाचा समूह.
२.पंचपाळे : पाच पाल्याचा समूह.
३.नवरात्र : नऊ रात्रीचा समूह.
४.पंचवटी : पाच नद्याच समूह .

 

बहुब्रूही समाज :

१.पितांबर : पिवळे वस्त्र धारण केले आहे असा तो महादेव .
२.नीलकंठ : नीळा आहे कंठ असतो .
३.गजानन : गजाचे आनंद असतो.
४.भालचंद्र : ज्याच्या शरीरावर भाला असतो.

अव्यायी भाव समास :

१.दररोज : प्रत्येक दिवसी .
२.दरवर्षी : प्रत्येक वर्षी .

 

प्रयोग ओळख :

१.मुले विटी दांडू खेळतात : कर्तरी प्रयोग.
२.गवळ्याने गाईला बांधले : भावे.
३.रामाने आंबा खाल्ला : कर्मणी प्रयोग .
४.राजु घरी आहे नाही : कर्तरी प्रयोग .
५.राक्षसाने युद्ध केले : कर्मणी प्रयोग .
६.रामाने रावणास मारले : भावे प्रयोग .

वाक्य विचार :

१.अर्थावरून वाक्याचे प्रकार :
१.विधानात्मक वाक्य : मी मराठी वाचतो.
२.प्रश्नार्थक वाक्य : तु मराठी वाचतो ?
३.आज्ञार्थी वाक्य : हिंदी वाचा.
४.उदगार वाचक वाक्य : वाह ! खूप मोठे आहे.
५.नकारात्मक वाक्य : मी गणित वाचत नाही .
६.होकारात्मक वाक्य : मी गणित सोडवतो.

 

रचनेवरून वाक्याचे प्रकार :

१.सरल (शुद्ध ) वाक्य : मी मराठी वाचतो एक क्रिया.
२.मिश्र वाक्य : एक वाक्य प्रधान दुसरे गौण वाक्य. उदा-तो म्हणाला कि मी पुस्तक वाचीन.
३.सयुक्त वाक्य : अनेक उपवाक्य असतात. उदा –राजू शाळेत गेला त्याने शिक्षकास विचारले आणि पेपर सोडायला बसला.

 

काळ विचार :

१.वर्तमान काळ : मी मराठी वाचतो.
२.भूतकाळ : मी मराठी वाचले .
३.भविष्य काळ : मी मराठी वाचीन.

एकूण विरांम् चिन्ह :

१.पुर्ण विरांम् (.) : मी पुस्तक वाचतो.
२.अर्ध विरांम् (;)संयुक्त वाक्यात असतो.
३.अल्प विरांम् (,) : टिळक ,नेहरू ही चांगली माणसे होती.
४.प्रश्न चिन्ह (?) : तु काय वाचतो?
५.उदगारवाचक (!) वाह ! काय चांगले गाडी आहे.
६.अवतरण चिन्ह (“ “)(‘ ‘): दादा म्हणाला,“तुलदास राम भक्त होते”.
७.संयोग चिन्ह (-) : काम-क्रोध त्याग करावा.
८.निर्देशक चिन्ह (--): आपले दोन शत्रू आहेत --काम आणि क्रोध .
९.कंस () स्वराज्य माझा जन्म सिद्ध हक्क आहे म्हणून मी तो मी मिळवणारच (लोकमान्य टिळक )
१०.द्वी बिंदू : मोर : आपला राष्ट्रीय पक्षी आहे.
११.अधोरेखा (---------- ): चुकीचे ऐकणे म्हणजे .......... होय .(अपश्रवन)


Top