राज्यसेवा मुख्य परीक्षेत भाषेची बहुपर्यायी, दिर्घोत्तरी प्रश्नपत्रिका

maharashtra-public-service-commission-announced the new format of stete service main exam

15550   23-Jun-2018, Sat

महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाकडून नवे स्वरूप जाहीर:-
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाकडून घेण्यात येणाऱ्या राज्यसेवा मुख्य परीक्षेच्या भाषा विषयाच्या प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप आयोगाने बदलले असून, आता भाषेची परीक्षा बहुपर्यायी आणि दीघरेत्तरी अशी मिश्र स्वरूपाची असणार आहे. भाषेचे गुण अंतिम निकालातही ग्राह्य़ धरण्यात येणार आहेत. त्याचप्रमाणे उणे मूल्यांकनही केले जाणार आहे.
आयोगाच्या राज्यसेवा मुख्य परीक्षेतील भाषा विषयांच्या परीक्षेलाही बहुपर्यायी स्वरूपाचे प्रश्न विचारण्याचे आयोगाने जाहीर केले होते. याबाबत जून २०१५मध्ये आयोगाने परिपत्रकही काढले होते. उत्तरपत्रिकांची तपासणी लवकरात लवकर होऊन वेळेवर निकाल जाहीर करणे शक्य व्हावे, त्याचप्रमाणे बहुपर्यायी स्वरूपामुळे मूल्यमापनातही अधिक पारदर्शकता आणण्याच्या हेतूने प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप बदलण्याचे आयोगाच्या विचाराधीन होते.

प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप कसे असावे याबाबत आयोगाने विद्यार्थी, शिक्षकांनाच विचारार्थ पर्याय देऊन सूचना मागवल्या होत्या. आलेल्या सूचनांचा विचार करून आयोगाने प्रश्नपत्रिकेचे अंतिम स्वरूप जाहीर केले आहे.
नव्या स्वरूपानुसार भाषा विषयांची परीक्षा दोन भागांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या भागांत मराठी आणि इंग्रजीचे प्रत्येकी ५० गुणांचे दीघरेत्तरी प्रश्न विचारण्यात येतील. त्यामध्ये निबंध लेखन, सारांश लेखन, भाषांतर यांचा समावेश आहे. दुसऱ्या भागांत दोन्ही भाषांचे प्रत्येकी ५० गुणांचे बहुपर्यायी प्रश्न विचारण्यात येणार आहेत.

शंभर गुणांच्या या प्रश्नपत्रिकेत १ ते ५० क्रमांकाचे प्रश्न हे मराठी भाषेचे, तर ५१ ते १०० क्रमांकाचे प्रश्न हे इंग्रजी भाषेचे असणार आहेत. व्याकरण, म्हणी, वाक्प्रचार, शब्दांचा उगम, समानार्थी आणि विरुद्धार्थी शब्द, शुद्धलेखन, विरामचिन्हे, शब्दार्थ यांवर आधारित प्रश्न विचारण्यात येणार आहेत. बहुपर्यायी प्रश्नांसाठी उणे मूल्यांकनही (निगेटिव्ह मार्किंग) राहणार असून, तीन चुकीच्या उत्तरांसाठी १ गुण कमी होणार आहे.

भाषेचे एकूण २०० गुण अंतिम गुणांमध्येही ग्राह्य़ धरण्यात येणार आहेत. सप्टेंबरमध्ये होणाऱ्या मुख्य परीक्षेमध्ये नव्या स्वरूपातील प्रश्नपत्रिका असणार आहे. आयोगाच्या संकेतस्थळावर बदललेले स्वरूप जाहीर करण्यात आले आहे.

परीक्षेचे स्वरूप:-

  1. भाषेची एकूण २०० गुणांची परीक्षा
  2. शंभर गुणांच्या दोन प्रश्नपत्रिका, प्रत्येकासाठी ३ तास वेळ
  3. पहिली प्रश्नपत्रिका दीघरेत्तरी, दुसरी बहुपर्यायी
  4. प्रत्येक प्रश्नपत्रिकेत मराठी आणि इंग्रजी भाषेसाठी प्रत्येकी पन्नास गुणांचे प्रश्न
  5. बहुपर्यायी प्रश्नपत्रिकेत दोन्ही भाषांचे प्रत्येकी ५० प्रश्न, प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण
  6. बहुपर्यायी प्रश्नपत्रिकेसाठी उणे मूल्यांकन, तीन चुकीच्या उत्तरांसाठी १ गुण वजा

सामान्य अध्ययन पेपर एक विश्लेषण

An Analysis of General Studies Paper 1

3410   24-May-2018, Thu

राज्यसेवा मुख्य परीक्षेसाठी सहा पेपर व ८०० गुण अशी रचना करण्यात आली आहे. यातील पेपर एक अणि दोन हे प्रत्येकी १०० गुणांसाठी भाषा विषयाचे पेपर आहेत. पेपर तीन ते सहा हे सामान्य अध्ययन १ ते ४ असे विहित केलेले आहेत. भाषा विषयांबाबत मागील लेखांमध्ये चर्चा करण्यात आली आहे. 

सामान्य अध्ययन पेपर  एकमध्ये इतिहास, भूगोल व कृषी अशा तीन घटकांचा समावेश करण्यात आला आहे. अभ्यासक्रमाचे विभाजन इतिहास, महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह भूगोल आणि भूगोल व कृषी अशा तीन भागांत करण्यात आले आहे. या घटकांची व्याप्ती आणि गुण त्याच उतरत्या क्रमाने ठरविण्यात आले आहेत. मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास इतिहास घटकावर ६० गुणांचे, महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह भूगोल घटकावर ५५ गुणांचे तर भूगोल व कृषी घटकावर ३५ गुणांचे प्रश्न विचारण्यात आले आहेत, हे लक्षात येते.

बहुपर्यायी प्रश्नपद्धतीसाठी अभ्यासक्रमाचे बारकाईने विश्लेषण करून अभ्यास पद्धत ठरविणे ही अत्यंत आवश्यक बाब आहे. बहुपर्यायी प्रश्नांमध्ये विचारण्यात आलेल्या मुद्दय़ांबाबत नेमकी माहिती असावी लागते आणि तिचा संदर्भही माहीत असावा लागतो, तरच आत्मविश्वासाने प्रश्न सोडविणे शक्य होते. पेपर एकच्या सर्व घटकांसाठी विश्लेषणावर आधारित अभासपद्धतीबाबत स्वतंत्रपणे चर्चा करण्यात येईल. अभ्यासक्रमाचे विश्लेषण आणि अभ्यासाच्या सोयीसाठी विभाजन कशा प्रकारे करता येईल ते पाहू.

भूगोल व कृषी

या घटक विषयाच्या अभ्यासक्रमामध्ये नमूद केलेले मुद्दे हे वस्तुनिष्ठ नसून संकल्पनात्मक आहेत. त्यामुळे दिलेल्या संकल्पना किंवा पारंपरिक मुद्दय़ांचा सर्वागीण अभ्यास आवश्यक आहे. बहुपर्यायी प्रश्नांसाठी नेमका अभ्यासक्रम दिलेला असेल तर अभ्यासाची मर्यादा ठरविता येते, मात्र ढोबळ मुद्दे समाविष्ट असतील तर अशी मर्यादारेषा शोधणे अवघड ठरते. त्या दृष्टीने कृषी घटकाचा अभ्यास मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष प्रश्नपत्रिका समोर ठेवून करायला हवा.

या घटकाचे विभाजन अभ्यासक्रमात नमूद उपघटकांमध्येच करावे.

१. कृषी पारिस्थितीकी         २. हवामान         ३. मृदा      ४. जल व्यवस्थापन

मात्र त्या त्या शीर्षकाखाली असलेले मुद्दे जास्त सुसंबद्ध असलेल्या उपघटकामध्ये संदर्भासाठी वापरणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ ‘शेतीमधील पाण्याची आवश्यकता’ हा ‘हवामान’ उपघटकातील मुद्दा ‘पाणी व्यवस्थापन’ उपघटकातील ‘सिंचन पद्धती’ आणि ‘मृदा’ उपघटकातील ‘लाभक्षेत्र आधारावर मृदा संवर्धन’ या मुद्दय़ांशी संबंधित आहे. त्यांचा एकमेकांच्या संदर्भाने अभ्यास केल्यास बहुविधानी प्रश्न सोडविण्यास मदत होणार आहे, हे लक्षात घ्यायला हवे.

कृषी विषयाच्या प्राकृतिक आणि भौगोलिक पलूंचा समावेश या पेपरमध्ये तर आर्थिक पलूंचा समावेश पेपर चारमध्ये करण्यात आलेला आहे. पेपर चारमधील भाग या पेपरबरोबरच अभ्यासल्यास सलगतेमुळे सोपा होईल. अर्थव्यवस्थेचा भाग म्हणून शेतीचा विचार करताना आर्थिक संकल्पनांचा संदर्भ मात्र घेणे आवश्यक ठरेल.

इतिहास

इतिहास घटक विषयाचे चार मुख्य भागांत विभाजन करता येईल.

१. सन १८१८ ते १८५७ पर्यंतचा सामाजिक, आर्थिक व राजकीय इतिहास.

२. १८५७ पासून स्वातंत्र्यप्राप्तीपर्यंतचा सामाजिक, आर्थिक व राजकीय इतिहास

३. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरचा सामाजिक, आर्थिक इतिहास, राष्ट्रीय स्तरावरील तसेच राज्यांमधील ठळक राजकीय घडामोडी आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध

४. महाराष्ट्राची प्राचीन ते आधुनिक कालखंडामधील सांस्कृतिक परंपरा

या विषयातील नऊ उपघटक या चार विभागांमध्ये समाविष्ट करून त्यांचा एकत्रित अभ्यास करणे व्यवहार्य आणि सोपे आहे. तसेच तर्कसंगत आणि सुसंबद्ध अभ्यास शक्य झाल्याने वस्तुनिष्ठ स्वरूपाच्या प्रश्नांची तयारीही चांगल्या तऱ्हेने होईल.

भूगोल

अभ्यासक्रमामध्ये देण्यात आलेल्या सहा मुद्दय़ांमध्येच या घटकाचे विभाजन करून अभ्यास केल्यास व्यवहार्य ठरेल.

१. प्राकृतिक भूगोल

२. महाराष्ट्राचा आर्थिक भूगोल

३. महाराष्ट्राचा मानवी आणि सामाजिक भूगोल

४. पर्यावरणीय भूगोल

५. महाराष्ट्राच्या विशेष संदर्भासह लोकसंख्या भूगोल

६. दूरसंवेदन

यातील १, ४ आणि ६ या मुद्दय़ांची व्याप्ती विस्तृत आहे. त्यांमध्ये महाराष्ट्राचा विचार वेगळ्याने नाही तर जग किंवा भारताचा भाग म्हणून करायचा आहे. मुद्दा क्र. २ आणि ३ फक्त महाराष्ट्राशी संबंधित आहेत. मुद्दा क्र. ५ हा महाराष्ट्राचा संदर्भ ठेवून संकल्पनात्मक अभ्यासाचा विषय आहे.

पूर्व परीक्षेनंतरचा रोमँटीसिझम

Romanticism after pre-examination

4623   28-May-2018, Mon

अभ्यास करणाऱ्या उमेदवारांना नेहमीच एक सल्ला दिला जातो, मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण करून अभ्यासाची स्वत:ची रणनीती ठरवा. बहुतेक उमेदवार तसे करतातसुद्धा. पण जेव्हा परीक्षा होते त्यावेळचा अनुभव मात्र वेगळाच असतो.

८ एप्रिल रोजी राज्यसेवा पूर्व परीक्षा पार पडली. उमेदवारांनी विश्लेषण केले असेल, आडाखे बांधले असतील, कमी महत्त्वाचे, अति महत्त्वाचे असे ठरवून अभ्यास केला असेल. पण जेव्हा प्रत्यक्ष प्रश्नपत्रिका हातात येते, तेव्हा लक्षात येते की आयोगाची प्रश्नपत्रिका आपल्या अंदाजाच्या एक तर दोन पावले पुढे आहे किंवा दोन पावले मागे आहे.

उमेदवार आणि आयोग ‘हम साथ साथ हैं’ असा अनुभव एक तर फार कमी वेळा किंवा फार कमी प्रश्नांबाबत येतो. कधी मागे, कधी पुढे तर कधी बरोबर या अनुभवालाच परीक्षा म्हणतात. उमेदवारांचे कर्तव्य अभ्यास करून परीक्षा देणे आणि आयोगाची जबाबदारी परीक्षा घेणे. म्हणून तयारी करून अभ्यास केलेल्या सर्व उमेदवारांचे अभिनंदन आणि शुभेछा.

अनुभवांतून आपण शिकतो आणि शिकले पाहिजे. अनुभवातून शिकता येत नसेल तर विद्यार्थी म्हणून घडता येणार नाही. एका परीक्षेच्या निमित्ताने स्वत:च्या उणिवा, कमतरता आणि शक्तीस्थळेसुद्धा शोधता आली पाहिजेत. जे साध्य करायचे आहे त्यानुसार आपल्या आयुष्यातील प्राधान्यक्रम ठरले पाहिजेत. आणि प्राधान्यक्रमानुसार मेहनत करता आली पाहिजे. तर यश निश्चित.

परीक्षा देणाऱ्या लाखो उमेदवारांत मोठी संख्या नव्या म्हणजे पहिल्यांदा परीक्षा देणाऱ्या उमेदवारांची असते. दोन्ही पेपर अवघड गेले असतील, केलेल्या अभ्यासापेक्षा वेगळाच पेपर होता अशी भावना झाली असेल तर अशा उमेदवारांनी अपेक्षाभंगाचे ओझे वाहून घेण्याचे कारण नाही. पहिल्या परीक्षेच्या अशा अनुभवाला सर्वानाच सामोरे जावे लागते.

कधी ना कधी प्रत्येकानेच पहिली परीक्षा दिलेली असते. या नराश्य अनुभवातून सगळेच गेलेले असतात. अनुभवातून गेलेले असण्यापेक्षा अनुभवातून शिकलेले असणे महत्त्वाचे. कारण असे उमेदवारच पुढे यशस्वी झालेले असतात.

पहिलाच प्रयत्न असणाऱ्या उमेदवारांनी नव्या उमेदीने तयारी सुरू केली पाहिजे. सर्वप्रथम हे समजून घ्या की परीक्षेच्या तयारीसाठी गांभीर्य आवश्यक आहे.

पूर्व – मुख्य – मुलाखत या अशा परीक्षा प्रक्रियेसाठी एक वर्षांचा कालावधी लागतो. परीक्षेपूर्वी तयारीसाठी किमान सहा महिने दिले तरी एका प्रयत्नासाठी दीड वर्षे, दोन प्रयत्नांसाठी अडीच वर्षे असा कालावधी द्यावा लागतो.

वरवरचा अभ्यास, मोजके गाइड्स किंवा रेडीमेड नोट्स असा अभ्यास उपयुक्त नाही. त्यासाठी बेसिक पुस्तकांपासून अभ्यास करावा लागेल. जाणकारांचे मार्गदर्शन घ्यावे लागेल. तरच तुमच्या तयारीला दिशा मिळेल. नव्या उमेदवारांची तयारीची सुरुवात मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासापासून झाली पाहिजे.

जुने उमेदवार ज्यांनी यापूर्वी एक-दोन अटेंप्ट दिले आहेत अशा उमेदवारांनी जास्त वेळ पूर्व परीक्षेनंतरच्या रोमँटीसिझममध्ये न अडकता तात्काळ मुख्य परीक्षेची तयारी सुरू केली पाहिजे. नव्या आणि जुन्या उमेदवारांसाठी कॉमन मिनिमम प्रोग्राम मुख्य परीक्षेची तयारी हाच असला पाहिजे.

राज्यसेवा पूर्व परीक्षेचा पेपर काहींना अवघड तर काहींना सोपा गेला अशा संमिश्र प्रतिक्रिया आहेत. दुसरा पेपर मात्र बहुतांश जणांना सोपा गेल्याची प्रतिक्रिया आहे. ज्या उमेदवारांचा मूलभूत अभ्यास चांगला झाला आहे आणि ज्यांनी आपल्या अभ्यासाचे उपयोजन करण्याचा सराव केला आहे त्यांना सोपा गेला आहे.

पेपर दोन हा वेळेचे योग्य नियोजन करू शकलेल्या सर्वानाच सोपा गेला आहे. एकूण उपलब्ध जागा कमी आणि कमी काठीण्य पातळीचे पेपर यामुळे कट ऑफ रेषा २०० ते २२० दरम्यान स्थिरावेल असा अंदाज आहे.

पीएसआय – एसटीआय – एएसओ पूर्वपरीक्षा चालू घडामोडी

 PSI - STI - ASO Preliminary Examination current affairs

1832   11-Jun-2018, Mon

या लेखात आपण पीएसआय-एसटीआय - एएसओ यासाठीच्या पूर्व परीक्षेसाठी चालू घडामोडींचा अभ्यास कसा करावा हे गतवर्षीच्या प्रश्नपत्रिकांच्या सूक्ष्मातिसूक्ष्म विश्लेषणाद्वारे समजून घेणार आहोत. नवीन अभ्यासक्रमानुसार एकूण ११ प्रश्नपत्रिका उपलब्ध असून, प्रत्येक पेपरमध्ये १५ ते १६ प्रश्न हे चालू घडामोडींवर विचारलेले आहेत. पूर्वपरीक्षा उत्तीर्ण होण्यासाठी चालू घडामोडींचा अभ्यास किती महत्त्वपूर्ण आहे ते यावरून स्पष्ट होते. सर्वप्रथम आपण पूर्व परीक्षेनुसार विचारलेले प्रश्न पाहूयात-

१. संयुक्त पूर्व परीक्षा (२६ जुलै १०१७) - १५ प्रश्न

२. पोलिस उपनिरीक्षक (१२ मार्च १०१७) - १६ प्रश्न

३. विक्रीकर निरीक्षक (२९ जाने १०१७) - १५ प्रश्न

४. सहायक पूर्व परीक्षा (२६ जुलै १०१६) - १५ प्रश्न

५. विक्रीकर निरीक्षक (१९ जून १०१६) - १६ प्रश्न

६. सहायक पूर्व परीक्षा (५ जुलै १०१५) - १५ प्रश्न

७. विक्रीकर निरीक्षक (१ फेब्रुवारी १०१५) - १३ प्रश्न

८. सहायक पूर्व परीक्षा (१५ जून १०१४) - १६ प्रश्न

९. पोलिस उपनिरीक्षक (१८ मे १०१४) - १५ प्रश्न

१०. विक्रीकर निरीक्षक (२२ डिसें १०१३) - १७ प्रश्न

११. सहायक परीक्षा (२९ सप्टेंबर १०१३) - १५ प्रश्न

प्रश्न विचारताना आयोगाने राजकीय, आर्थिक, सांस्कृतिक, सामाजिक क्रीडा, व्यक्ती, पुरस्कार, समिती, आंतरराष्ट्रीय व विज्ञान व तंत्रज्ञान इ. सर्व विषयांवर प्रश्न विचारलेले आहेत. परंतु, एक बाब अधोरेखित करावीशी वाटते की खालील बाबींवर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती वारंवार दिसून येते.

१. व्यक्ती

२. क्रीडा

३. आंतरराष्ट्रीय चालू घडामोडी इ.

२०१७ मध्ये झालेल्या पूर्वपरीक्षेतील प्रश्नांचा आढावा घेऊयात. प्रश्नाचा नमुना -

प्र. नोव्हेंबर २०१६ मध्ये हँड इन हँड २०१६ या नावाची संयुक्त लष्करी कवायत पुणे येथे भारत आणि ...या देशांत पार पडली?

अ)रशिया ब) अमेरिका क)चीन ड)जपान

उत्तर (क) चीन

संरक्षण विषयक लष्करी कवायतींवर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती राज्य सेवा पूर्वपरीक्षेतही नेहमी दिसून येते. यासाठी भारताच्या हवाईदल, नौदल व पायदळ या लष्करी कवायती अभ्यासणे उपकारक ठरते. पुढील प्रश्न पाहूयात.

प्र. भारतात गोवा येथे भरविल्या गेलेल्या ४७व्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात २०१६मध्ये पुढीलपैकी कोणत्या चित्रपटाने सुवर्णमयूर पुरस्कार पटकाविला?

अ) रौफ ब) डॉटर क)मेलो मड ड)रारा

उत्तर (ब) डॉटर

चित्रपटसृष्टीशी संबंधित व्यक्ती व पुरस्कार यावर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती नित्य नियमाने दिसून येते. पोलिस उपनिरीक्षक २०१७ च्या पूर्व परीक्षेत भूतपूर्व अभिनेती साधना शिवदासानी यासंबंधी प्रश्न विचारलेले आपण पाहू शकतो. तेव्हा जानेवारी २०१७ पासूनच्या चित्रपट सृष्टीतील महत्त्वाच्या व्यक्ती ज्या पुरस्कार, मृत्यू, व इतर कोणत्याही बाबींमुळे चर्चेत आहेत त्या माहिती पाहिजेत. उदा.

१. श्रीदेवी - मृत्यू, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - राष्ट्रीय पुरस्कार - मॉम चित्रपट

२. शशी कपूर - मृत्यू

व्यक्ती ही इतर क्षेत्र जसे क्रीडा, राजकारण, अर्थकारण ,साहित्य इ. क्षेत्रातही अभ्यासणे गरजेचे आहे. कारण अशा व्यक्तींवर आयोगाद्वारे वारंवार प्रश्न विचारले जातात हे गतवर्षीच्या प्रश्नपत्रिकांवरून स्पष्ट होते. पुढील प्रश्नांचा नमुना पाहूयात-

प्र. खालील विधाने विचारात घ्या.

१.'इस्त्रो' या भारतीय अवकाश संस्थेने नुकतेच १०४ उपग्रह प्रक्षेपित करून विक्रम नोंदविला.

२. १०४ उपग्रहांपैकी फक्त तीन उपग्रह भारताचे आणि उर्वरित आंतरराष्ट्रीय ग्राहकांचे होते.

वरीलपैकी कोणते ती विधाने बरोबर आहेत?

अ) फक्त १ ब) फक्त २ क)१ आणि २ ड) वरीलपैकी नाही.

उत्तर क)१ आणि २

हा प्रश्न विचारला जाणे साहजिकच होते, कारण भारत हा एकाच वेळी इतके सर्व उपग्रह सोडणारा जगातला पहिला देश बनला होता . अशा घटनांवर प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता ९९.९९ टक्के असते. विज्ञान व तंत्रज्ञान यातील तंत्रज्ञान या घटकावर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती दिवसेंदिवस वाढलेली दिसून येते. पुढील प्रश्नांचा नमुना पाहूया-

प्र. भारतीय महिला क्रिकेट संघाने पाकिस्तान संघाला हरवून आशिया कप जिंकला. या स्पर्धेमध्ये कोणाला सर्वोकृष्ट खेळाडूचा पुरस्कार दिला गेला होता.?

अ) मिताली राज ब) झुलान गोस्वामी क)लतिका कुमारी ड)स्मृती मांधना

उत्तर अ) मिताली राज

क्रीडा या घटकांवरही मोठय़ा प्रमाणात प्रश्न विचारलेले आपण पाहू शकतो. आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक बळी घेणारा झुलान गोस्वामी या क्रीडापटूवरही प्रश्न विचारण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. आगामी पूर्वपरीक्षेत राष्ट्रकुल क्रीडा २०१८ वर प्रश्न विचारण्याची शक्यता अधिक आहे.

अर्थव्यवस्थेचा विचार केल्यास विविध प्रकल्प जसे 'भारतमाला' यावर संयुक्त पूर्व परीक्षेत २०१७ मध्ये प्रश्न विचारलेला आहे. विविध योजना समित्या यांवर प्रश्न विचारलेले आपण पाहू शकतो. अर्थव्यवस्थेसंबंधीचा प्रश्नाचा नमुना पाहूयात-

प्र. कोणत्या बँकेला आसोचामचा SME LENDING साठी सर्वोत्कृष्ट बँकेचा पुरस्कार जाहीर झाला आहे.?

अ)कॅनरा बँक ब) स्टेट बँक ऑफ इंडिया क)विजया बँक ड) बँक ऑफ इंडिया

उत्तर क)विजया बँक

या प्रश्नावर आगामी परिक्षेत भारतातील systematic important bank असा दर्जा मिळालेल्या ICICI, SBI, HDFC यावरही प्रश्न विचारला जाऊ शकतो. अशाप्रकारे आपण विविध घटकांवर आयोगाद्वारे विचारलेले प्रश्न पाहिलेत. 

गट क सेवा पूर्वपरीक्षा प्रश्नांचे स्वरूप विश्लेषण

group c combine pre exam analysis

7030   03-May-2018, Thu

प्रशासन व्यवस्थेतील कामाची जबाबदारी आणि स्वरूपानुसार वर्ग १ – २, गट ब, गट क किंवा राजपत्रित, अराजपत्रित ही अधिकाऱ्यांची उतरंड, व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. ज्या पदांसाठी परीक्षा घेतल्या जातात, त्यांची रचना, जबाबदारी, कार्ये लक्षात घेऊन त्यांसाठी अधिकारी, कर्मचारी निवडण्यासाठी परीक्षा पद्धत ठरवली जाते.

म्हणूनच राज्य लोकसेवा आयोगाच्या विविध परीक्षांमध्ये अभ्यासक्रमाच्या बाबतीत बरेच समान घटक असूनही एकूण परीक्षा प्रक्रिया, अभ्यासक्रमाची रचना आणि प्रश्नपत्रिकांचा पॅटर्न यांत फरक असतो.

दुय्यम निरीक्षक, लिपिक टंकलेखक आणि कर सहायक या वेगवेगळ्या विभागांमधील गट-क सेवांसाठीच्या संयुक्त पूर्वपरीक्षेचे हे पहिले वर्ष आहे. उपलब्ध जागांची संख्याही चांगली आहे. स्पर्धा परीक्षा तयारी करणाऱ्या उमेदवारांसाठी ही परीक्षा एक संधी आहे.

त्यामुळे तयारीमध्ये गांभीर्य आवश्यक आहे. संयुक्त पूर्व परीक्षेचे हे पहिलेच वर्ष आहे. तसेच अभ्यासक्रमांमध्येही काही बदल आहेत त्यामुळे उमेदवारांमध्ये संभ्रम जास्त आहे. बहुतांश उमेदवारांचा संभ्रम पूर्वपरीक्षा प्रश्नपत्रिकेच्या काठीण्य पातळी बद्दल आहे.

स्पर्धा परीक्षांच्या अभ्यासाचे नियोजन करताना मागील वर्षीच्या प्रश्नपत्रिकांचे स्वरूप समजून त्यांचे विश्लेषण करणे ही मूलभूत पायरी असते. पण गट क पदांसाठीच्या संयुक्त पूर्व परीक्षेचे हे पहिलेच वर्ष आहे.

नव्या योजनेनुसार लिपिक टंकलेखक आणि कर सहायक या पदांच्या पूर्वपरीक्षेतील मराठी व इंग्रजी हा भाग मुख्य परीक्षेमध्ये टाकण्यात आला आहे. तर मुख्य परीक्षेतील अभ्यासक्रमाचा सामान्य क्षमता चाचणीचा भाग पूर्व परीक्षेच्या अभ्यासक्रमामध्ये समाविष्ट करण्यात आला आहे. त्यामुळे सर्व परीक्षांमध्ये विचारण्यात आलेल्या सामान्य अध्ययन घटकाच्या प्रश्नांचे स्वरूप लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

मागील काही वर्षांमध्ये दुय्यम निरीक्षक, लिपिक टंकलेखक आणि कर सहायक पूर्व परीक्षेमध्ये विचारलेले काही प्रश्न पाहू.

१. सन २०१४ मध्ये स्वच्छ भारत अभियानाची सुरुवात कोणत्या राष्ट्रपुरुषाच्या जयंतीपासून करण्यात आली?

१)महात्मा गांधी २) पं.जवाहरलाल नेहरू    ३) सरदार वल्लभभाई पटेल ४) दादाभाई नौरोजी

२. रत्नाकर मतकरी यांनी हुंडाबळी विषयावर कोणते नाटक लिहिले?

१)खोल खोल पाणी     २)अश्वमेध       ३) माझं काय चुकलं?   ४)अग्निदिव्य

३. नोबेल पारितोषिक विजेते वैज्ञानिक रॉबर्ट एडवर्डस यांचे नुकतेच निधन झाले. त्यांना नोबेल पारितोषिक कोणत्या संशोधनासाठी मिळाले होते?

१) टेस्ट टय़ूब बेबीसंदर्भातील

२) हृदय प्रत्यारोपण

३) किडनी प्रत्यारोपण     ४)यकृत प्रत्यारोपण

४. संविधान सभेच्या मूलभूत हक्क सल्लागार समितीचे अध्यक्ष कोण होते?

१)पंडित नेहरू   २) वल्लभभाई पटेल     ३) डॉ. राजेंद्र प्रसाद      ४) डॉ. आंबेडकर

५. ग्रामसभेचे सदस्य कोण असतात?

१) ग्रामपंचायतीचे निवडून आलेले सदस्य   २) १८वर्षे पूर्ण झालेल्या सर्व व्यक्ती

३) गावातील नोंदणी झालेले मतदार       ४) सरपंच, उपसरपंच व ग्रामपंचायतीचे निवडून आलेले सदस्य

६. पृथ्वीला स्वत:भोवती एक फेरी पूर्ण करण्यास किती कालावधी लागतो?

१)२३ तास ५६ मिनिटे ४.०९ सेकंद        २) २३ तास ५५ मिनिटे ५९.०९ सेकंद

३) २३तास ५५ मिनिटे ४९.०९ सेकंद       ४) २३ तास ५६ मिनिटे ०.०९ सेकंद

७. महाराष्ट्राच्या पूर्वेस तेलंगणा राज्याबरोबर कोणत्या जिल्ह्य़ाची सीमा लागत नाही?

१) चंद्रपूर २) यवतमाळ ३) गोंदिया ४)नांदेड

८. ———- हे सरकारी शिष्यवृत्ती घेऊन यु. के. येथे इंजिनीअिरगचे शिक्षण घेण्यास गेले, परंतु तेथे जाऊन त्यांनी अभिनव भारत या क्रांतिकारी संघटनेत प्रवेश घेतला.

१) पांडुरंग महादेव बापट

२) अच्युत बळवंतराव कोल्हटकर

३) विष्णू गणेश पिंगळे

४) श्यामजी कृष्ण वर्मा

९. शाहू छत्रपतींनी सर्व जाती-धर्माच्या विद्यार्थ्यांसाठी सुरू?  केलेल्या वसतिगृहाचे नाव काय?

१)दिगंबर जैन बोर्डिंग २) वीरशैव लिंगायत वसतिगृह  ३)व्हिक्टोरिया मराठा बोìडग     ४) ढोर चांभार बोर्डीग

१०. रिझव्‍‌र्ह बँकेच्या संख्यात्मक पद्धतीत  ———- चा समावेश होतो.

१) खुल्या बाजारातील कर्जरोख्यांची विक्री    २) बँक रेट (व्याज दर)

३) राखीव निधीचे बदलते प्रमाण

४) वरीलपैकी सर्व

११.जलविद्युत केंद्रामध्ये ऊर्जेचे रूपांतर होते..

१) गतिज ऊर्जा —- स्थितिज ऊर्जा —विद्युत ऊर्जा

२) स्थितिज ऊर्जा — गतिज ऊर्जा—– विद्युत ऊर्जा

३) विद्युत ऊर्जा — स्थितिज ऊर्जा —- गतिज ऊर्जा

४) विद्युत ऊर्जा — गतिज ऊर्जा —- स्थितिज ऊर्जा

तिन्ही पदांसाठी घेण्यात आलेल्या परीक्षांमधील हे प्रातिनिधीक प्रश्न आहेत.  बारकाईने विश्लेषण केल्यावर लक्षात येते की राज्यशास्त्र, भूगोल, सामान्य विज्ञान व अर्थव्यवस्था या घटक विषयांच्या मूलभूत संकल्पनांवर थेट प्रश्न विचारण्यात आले आहेत. इतिहासामध्ये तथ्यात्मक व्यक्तींवर आधारित प्रश्न विचारले आहेत.

चालू घडामोडींसह सर्वच घटकांवर तथ्यात्मक माहिती विचारणारे प्रश्न आले आहेत.

जुन्या पॅटर्नच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण करून नव्या पॅटर्नसाठीच्या प्रश्नांचे अपेक्षित स्वरूप समजून घेणे बरेच वेळखाऊ काम आहे.

दुय्यम निरीक्षक, कर सहायक आणि लिपिक टंकलेखक या पदांसाठीच्या पूर्व परीक्षांच्या मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे सखोल विश्लेषण करुन त्याआधारे राष्ट्रचेतना प्रकाशनाच्या ‘महाराष्ट्र गट क सेवा अभ्यासप्रश्नपत्रिका’ या पुस्तकामध्ये अभ्यास प्रश्नपत्रिका संपादित केलेल्या आहेत.  त्यांचा सराव  व अभ्यासासाठी नक्कीच उपयोग होईल.

गट ‘क’ सेवेसाठी पहिली संयुक्त पूर्व परीक्षा

group-c combine pre examination

1959   01-May-2018, Tue

महाराष्ट्र गट क सेवेसाठी पहिली संयुक्त पूर्व परीक्षा १० जून २०१८ रोजी प्रस्तावित आहे.

या परीक्षेचे अभ्यास नियोजन कसे असावे याबाबत या लेखामध्ये चर्चा करण्यात येत आहे.

दुय्यम निरीक्षक, लिपिक टंकलेखक आणि कर सहायक या वेगवेगळ्या विभागांमधील वर्ग तीनच्या पदांवरील भरतीकरिता पूर्वी आयोगाकडून स्वतंत्र जाहिरात, स्वतंत्र अर्ज व स्वतंत्र पूर्व परीक्षा घेतल्या जात होत्या. राज्य लोकसेवा आयोगाच्या नव्या योजनेनुसार या तिन्ही पदांसाठी सन २०१८ पासून संयुक्त पूर्व परीक्षा घेण्यात येणार आहे.

या संयुक्त पूर्व परीक्षेसाठी अर्ज करणाऱ्या उमेदवारांकडून ते यापकी एक, दोन किंवा तिन्ही पदांसाठी बसू इच्छितात का असा विकल्प देण्यात येईल. ज्या आणि जेवढय़ा पदाकरिता उमेदवारांनी विकल्प दिलेला असेल त्या सर्व पद भरतीसाठी हा एकच अर्ज विचारात घेण्यात येईल.

पण प्रत्येक पदासाठीचा या संयुक्त पूर्व परीक्षेचा निकाल वेगवेगळा घोषित करण्यात येईल.

प्रत्येक पदासाठी भरायच्या जागांची संख्या वेगळी असल्याने त्या आधारावर त्या पदाच्या मुख्य परीक्षेसाठी पात्र करावयाच्या उमेदवारांची संख्या ठरविण्यात येते. ही संख्या लक्षात घेऊन संयुक्त पूर्व परीक्षेचा या तीन पदांकरिता स्वतंत्र निकाल जाहीर करण्यात येणार आहे.

यापकी लिपिक टंकलेखक आणि कर सहाय्यक या दोन पदांसाठी घेतल्या जाणाऱ्या पूर्व परीक्षेचे स्वरूप आणि अभ्यासक्रम समानच होता तर दुय्यम निरीक्षक पदासाठीचा अभ्यासक्रम वेगळा होता.

नव्या योजनेनुसार लिपिक टंकलेखक आणि कर सहाय्यक या पदांच्या पूर्व परीक्षेतील मराठी व इंग्रजी हा भाग मुख्य परीक्षेमध्ये टाकण्यात आला आहे. तर मुख्य परीक्षेतील अभ्यासक्रमाचा सामान्य क्षमता चाचणीचा भाग पूर्व परीक्षेच्या अभ्यासक्रमामध्ये समाविष्ट करण्यात आला आहे.

दुय्यम निरीक्षक पदासाठी तयारी करणाऱ्या उमेदवारांना अभ्यासक्रमामध्ये काही बदल जाणवणार नाही. नव्या योजनेनुसार पूर्व परीक्षेचा अभ्यासक्रम पुढीलप्रमाणे आहे.

पूर्व परीक्षेचा अभ्यासक्रम:-

१.      चालू घडामोडी- जागतिक तसेच भारतातील

२.      नागरिकशास्त्र – भारताच्या घटनेचा प्राथमिक अभ्यास, राज्य व्यवस्थापन (प्रशासन), ग्राम व्यवस्थापन (प्रशासन)

३.      इतिहास – आधुनिक भारताचा विशेषत महाराष्ट्राचा इतिहास

४.      भूगोल – (महाराष्ट्राच्या भूगोलाच्या विशेष अभ्यासासह) पृथ्वी, जगातील विभाग, हवामान, अक्षांश-रेखांश, महाराष्ट्रातील जमिनीचे प्रकार, पर्जन्यमान, प्रमुख पिके, शहरे, नद्या, उद्योगधंदे इत्यादी

५.      अर्थव्यवस्था – भारतीय अर्थव्यवस्था – राष्ट्रीय उत्पन्न, शेती, उद्योग, परकीय व्यापार, बँकिंग, लोकसंख्या, दारिद्रय़ व बेरोजगारी, मुद्रा आणि राजकोषीय नीति इत्यादी

६.      सामान्य विज्ञान – भौतिकशास्त्र (Physics) , रसायनशास्त्र (Chemistry), प्राणीशास्त्र (Zoology) , वनस्पतीशास्त्र (Botany), आरोग्यशास्त्र (health)

७.      बुद्धिमापन चाचणी व अंकगणित बुद्धिमापन चाचणी – उमेदवार किती लवकर व अचूकपणे विचार करू शकतो हे आजमावण्यासाठी प्रश्न

अंकगणित – बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार, भागाकार, दशांश, अपूर्णाक व टक्केवारी

स्पर्धा परीक्षांच्या अभ्यासाचे नियोजन करताना मागील वर्षीच्या प्रश्नपत्रिकांचे स्वरूप समजून घेणे आणि त्यांचे विश्लेषण करणे ही मूलभूत पायरी असते.

पण गट क पदांसाठीच्या संयुक्त पूर्व परीक्षेचे हे पहिलेच वर्ष आहे आणि अभ्यासक्रमही दोन पदांच्या आधीच्या अभ्यासक्रमापेक्षा वेगळा आहे. त्यामुळे दुय्यम निरीक्षक पदाच्या सन २०१४ पासून झालेल्या पूर्व परीक्षांच्या प्रश्नपत्रिका अभ्यासणे हा उत्तम पर्याय आहे.

प्रत्येक प्रश्न वाचून त्याबाबत काही विचार करणे आवश्यक आहे. अमुक एक प्रश्न का विचारला आहे; तो अभ्यासक्रमाच्या कोणत्या घटकावर आधारित आहे; त्यातील मुद्दे अभ्यासक्रमातील दुसऱ्या कोणत्या घटकांशी संबंधित आहेत का आणि या घटकाच्या कोणकोणत्या पलूंवर प्रश्न विचारता येतील यावर विचार करायला हवा.

या विश्लेषणाच्या आधारावर अभ्यासक्रमाच्या कोणत्या भागावर किती आणि कशा स्वरूपाचे प्रश्न आले आहेत ते समजून घेणे आणि याबाबत आयोगाच्या अपेक्षा समजून घेणे शक्य होते. असे विश्लेषण तयारीला दिशा मिळण्यासाठी उपयोगी पडेल.

त्या आधारे अभ्यासक्रमातील कोणत्या घटकावर जास्त भर द्यायचा, कोणत्या घटकावर कमी कष्ट घेतलेले चालतील याचा अंदाज येतो आणि अभ्यासाची दिशा व नियोजन निश्चित करता येईल.

जुन्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण करताना या दृष्टीने ‘महाराष्ट्र गट क सेवा अभ्यासप्रश्नपत्रिका’ हे राष्ट्रचेतना प्रकाशनाचे पुस्तक विश्लेषण आणि सराव दोन्हीसाठी उपयुक्त ठरेल.

या परीक्षेच्या उत्तर पत्रिकांचे मूल्यांकन करताना उत्तरपत्रिकेत नमूद केलेल्या योग्य उत्तरांनाच गुण दिले जातात व प्रत्येक चार चुकीच्या उत्तरामागे एका प्रश्नाचे गुण एकूण गुणांमधून वजा करण्यात येतात.

प्रत्येक पदासाठी उपलब्ध एकूण पदसंख्येच्या सुमारे पंधरा पट उमेदवार मुख्य परीक्षेसाठी पात्र होतील अशा रीतीने पूर्व परीक्षेच्या गुणांची सीमारेषा निश्चित करण्यात येते. या सीमारेषेच्या वर ज्या विद्यार्थ्यांचे एकूण गुण असतील त्यांना मुख्य परीक्षेसाठी प्रवेश मिळतो.

 

PSI-STI-ASO मुख्य परीक्षा पेपर २ चे विश्लेषण

PSI-STI-ASO MAINS EXAM ANALYSIS

1729   29-Apr-2018, Sun

सहायक कक्ष अधिकारी, राज्य कर निरीक्षक आणि पोलीस उपनिरीक्षक या तिन्ही पदांसाठी पेपर १ संयुक्त आहे. पेपर २ प्रत्येक पदासाठी स्वतंत्र असला तरी त्यामध्ये सामान्यक्षमता चाचणी हा घटक समान आहे. सामान्यक्षमता चाचणी या घटकाचा आयोगाने विहित केलेला अभ्यासक्रम पुढीलप्रमाणे –

१) बुद्धिमत्ता चाचणी

२) महाराष्ट्राचा इतिहास – सामाजिक व आर्थिक जागृती (१८८५ ते १९४७), महत्त्वाच्या व्यक्तींचे काम, स्वातंत्र्यपूर्व भारतातील सामाजिक जागृतीतील वर्तमानपत्रे व शिक्षणाचा परिणाम/भाग, स्वातंत्र्यपूर्व काळातील समकालीन चळवळी, राष्ट्रीय चळवळी

३) महाराष्ट्राचा भूगोल – महाराष्ट्राचा रचनात्मक भूगोल, मुख्य रचनात्मक विभाग, हवामान, पर्जन्यमान व तापमान, पर्जन्यातील विभागवार बदल, नद्या, पर्वत व डोंगर, राजकीय विभाग, प्रशासकीय विभाग, नैसर्गिक संपत्ती – वने व खनिजे, मानवी व सामाजिक भूगोल – लोकसंख्या (Population), Migration of Population व त्याचे Source आणि destination वरील परिणाम, ग्रामीण वस्त्या व तांडे, झोपडपट्टय़ा व त्यांचे पुनर्वसन.

४) भारतीय राज्यघटना – घटना कशी तयार झाली आणि घटनेच्या प्रस्तावनेमागची भूमिका व तत्त्वे, घटनेची महत्त्वाची कलमे / ठळक वैशिष्टय़े व केंद्र व राज्य संबंध, निधर्मी राज्य, मूलभूत हक्क व कर्तव्ये, राज्याच्या धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे – शिक्षण युनिफॉर्म सिव्हिल कोड, स्वतंत्र न्यायपालिका (तिन्ही पदांसाठी.)

राज्यपाल, मुख्यमंत्री व मंत्रिमंडळाची भूमिका, अधिकार व कार्य, राज्य विधिमंडळ – विधानसभा, विधान परिषद व त्यांचे सदस्य, अधिकार, कार्य व भूमिका, विधी समित्या. (केवळ ASO व STI साठी)

पेपर दोनमधील या पदांच्या कर्तव्यासाठी आवश्यक असलेल्या ज्ञानावर आधारित प्रत्येक पदासाठी वेगळ्याने विहित केलेला अभ्यासक्रम पुढीलप्रमाणे –

सहायक कक्ष अधिकारी (ASO) –

१. राजकीय यंत्रणा – (शासनाची रचना, अधिकार व काय्रे), केंद्र सरकार, केंद्रीय विधिमंडळ, आणि राज्य सरकार व प्रशासन (महाराष्ट्राचा विशेष संदर्भ)

२. जिल्हा प्रशासन, ग्रामीण आणि नागरी स्थानिक शासन

. न्यायमंडळ – न्यायमंडळाची रचना, एकात्मिक न्याय मंडळ – काय्रे, सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालयाची भूमिका व अधिकार, दुय्यम न्यायालये – लोकपाल, लोकायुक्त आणि लोक न्यायालय, सांविधानिक आदेशाचे रक्षण करणारे  न्यायमंडळ, न्यायालयीन सक्रियता, जनहीत याचिका,

४. नियोजन – प्रक्रिया, प्रकार, भारताच्या पहिल्या ते दहाव्या पंचवार्षिक योजनेचा आढावा, मूल्यांकन, सामाजिक व आर्थिकविकासाचे निर्देश फलक, राज्य आणि स्थानिक पातळीवरील नियोजन, विकेंद्रीकरण, ७३ वी व ७४ वी घटनादुरुस्ती, भारतीय अर्थव्यवस्था, क्षेत्रीय विकासाचा कल व सेवा क्षेत्राची रूपरेखा, भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या समोरील आव्हाने, गरिबी, बेरोजगारी आणि प्रादेशिक असमतोल.

 

राज्य कर निरीक्षक, (STI)

१. सार्वजनिक वित्त व्यवस्था – महसुलाचे साधन, टॅक्स, नॉन टॅक्स, भारतातील केंद्र व राज्यातील सार्वजनिक ऋण, केंद्र व राज्याची सार्वजनिक खर्च वाढ, सार्वजनिक खर्च सुधारणा कामावर आधारित अर्थसंकल्प, शून्याधारित अर्थसंकल्प, भारतातील करसुधारणा आढावा, राज्य पातळीवरील करसुधारणा, व्हॅट सार्वजनिक ऋणवाढ, रचना आणि भार, राज्याच्या कर्जबाजारीपणाची केंद्राला समस्या, राजकोषिय तूट, संकल्पना, तुटीचे नियंत्रण, केंद्र, राज्य व रिझव्‍‌र्ह बँकेचे उपक्रम, भारतातील राजकोषीय सुधारणा, केंद्र व राज्यस्तरावरील आढावा.

२. नियोजन – प्रक्रिया, प्रकार, भारताच्या पहिल्या ते दहाव्या पंचवार्षिक योजनेचा आढावा, मूल्यांकन, सामाजिक व आर्थिकविकासाचे निर्देश फलक, राज्य आणि स्थानिक

पातळीवरील नियोजन, विकेंद्रीकरण, ७३ वी व ७४ वी घटनादुरुस्ती, भारतीय अर्थव्यवस्था, क्षेत्रीय विकासाचा कल व सेवा क्षेत्राची रूपरेखा, भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या समोरील आव्हाने, गरिबी, बेरोजगारी आणि प्रादेशिक असमतोल.

३. शहरी व ग्रामीण भागातील पायाभूत सुविधांचा विकास – पायाभूत सुविधांचे महत्त्व आणि गरज, सामाजिक व आर्थिकपायाभूत सुविधांचा विकास आणि वाढ – जसे ऊर्जा, पाणीपुरवठा, मलनिस्सारण, गृह, परिवहन

(रस्ते , बंदर इत्यादी), दळणवळण (पोस्ट, तार व दूरसंचार), रेडिओ, टीव्ही, इंटरनेट क्रायसिस, भारतातील इन्फ्रास्ट्रक्चरचे प्रश्न व यासंबंधीचे धोरण व त्यावरील पर्याय; खासगी व सार्वजनिक क्षेत्रातील भागीदारी, एफ डी आय. आणि इन्फ्रास्ट्रक्चर डेव्हलपमेंट, इन्फ्रास्ट्रक्चर विकासाचे खासगीकरण, राज्य व केंद्र सरकारचे इन्फ्रास्ट्रक्चर विकासाचे धोरण, ग्रामीण व शहरी भागातील परिवहन व गृह याविषयीचे प्रश्न व त्यावरील केंद्र व राज्य सरकारचे कार्यक्रम व उपक्रमशीलता.

४. आर्थिक सुधारणा व कायदे – पाश्र्वभूमी, उदारीकरण, खासगीकरण, जागतिकीकरण संकल्पना व त्याचा अर्थ आणि व्याप्ती, मर्यादा, केंद्र व राज्य स्तरावरील आर्थिकसुधारणा, डब्ल्यूटीओ तरतुदी आणि सुधारणा आणि त्याचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवरील अपेक्षित परिणाम, प्रश्न व समस्या, जीएसटी, विक्रीकर, व्हॅट आणि डब्ल्यूटीओ इत्यादीशी संबंधित कायदे व नियम.

५.आंतरराष्ट्रीय व्यापार व आंतरराष्ट्रीय भांडवल चळवळ – जागतिकीकरणाच्या युगातील सूत्र व काल, वाढ, रचना आणि भारताच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची दिशा, भारतीय आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे धोरण, निर्यातीतील वाढ, डब्ल्यूटीओ आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार विदेशी भांडवलाचा अंत:प्रवाह, रचना व वाढ, एफडीआय व्यापार, बहुआंतरराष्ट्रीय भांडवल पुरविणाऱ्या संस्था, आयएमएफ जागतिक बँक, आयडीए इंटरनॅशनल क्रेडिट रेटिंग.

 

पोलीस उपनिरीक्षक (PSI) –

१. मानवी हक्क व जबाबदाऱ्या –

संकल्पना – आंतरराष्ट्रीय मानवी हक्क मानक, त्यासंदर्भातील भारतीय राज्यघटनेतील तरतूद, भारतातील मानवी हक्क व जबाबदाऱ्या, यंत्रणेची अंमलबजावणी व संरक्षण, भारतातील मानवी हक्क चळवळ, मानवी हक्कापासून वंचित राहण्याच्या समस्या, गरिबी, निरक्षरता, बेकारी, सामाजिक व सांस्कृतिक – धार्मिक प्रथा यासारख्या अडचणी. (हिंसाचार, भ्रष्टाचार, दहशतवाद, कामगारांचे शोषण, संरक्षित गुन्हेगारी इत्यादी. लोकशाही व्यवस्थेतील एकमेकांचे हक्क आणि मानवी प्रतिष्ठा व एकतेचा आदर करण्यासंबंधी प्रशिक्षणाची गरज व महत्त्व, नागरी हक्क संरक्षण अधिनियम, १९५५; मानवी हक्क संरक्षण अधिनियम, १९९३; काटुंबिक हिंसाचारापासून महिलांचे संरक्षण अधिनियम, २००५; अनूसूचित जाती व अनूसूचित जमाती (अत्याचारास प्रतिबंध) अधिनियम, १९८९, हुंडाबंदी अधिनियम, १९६१; महात्मा गांधी तंटामुक्ती अभियान.

२. महाराष्ट्र पोलीस अधिनियम, १९५१

३. भारतीय दंड संहिता, १८६०

४. फौजदारी प्रक्रिया संहिता, १९७३

५. भारतीय पुरावा अधिनियम, १८७२

 दुय्यम सेवा मुख्य परीक्षा नवे स्वरूप व विश्लेषण

psi sti aso main exam

1397   26-Apr-2018, Thu

मुख्य परीक्षा स्वरूप आणि अभ्यासक्रम विश्लेषण

सन २०१८च्या दुय्यम सेवा परीक्षेच्या मुख्य परीक्षेच्या स्वरूपातही मागील वर्षीपेक्षा काही बदल करण्यात आले आहेत. या वर्षी मुख्य परीक्षेमध्ये पेपर एक हा तिन्ही पदांसाठी संयुक्त पेपर असणार आहे. आणि पेपर दोन हा सामान्य क्षमता चाचणी आणि त्या त्या पदाच्या कर्तव्यासाठी आवश्यक असलेल्या ज्ञानावर आधारित वेगळा अभ्यासक्रम यांवर आधारित असेल. केवळ पोलीस उपनिरीक्षक पदासाठी शारीरिक चाचणी आणि मुलाखतीचा तिसरा टप्पा असणार आहे.

एकूण दोनशे गुणांसाठी होणाऱ्या मुख्य परीक्षेसाठी वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी स्वरूपाच्या दोन प्रश्नपत्रिका असतील व त्यांचे स्वरूप पुढीलप्रमाणे असेल.

अभ्यासक्रम पेपर १ (संयुक्त पेपर)

मराठी – सर्वसामान्य शब्दसंग्रह, वाक्यरचना, व्याकरण, म्हणी व वाक्प्रचार यांचा अर्थ आणि उपयोग तसेच उताऱ्या

वरील प्रश्नांची उत्तरे.

इंग्रजी – Common vocabulary, Sentence structure, Grammer, Use of idioms and phrases & their meaning and comprehension of passage.

सामान्य ज्ञान – चालू घडामोडी जागतिक तसेच भारतातील

माहिती अधिकार अधिनियम, २००५ व महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, २०१५

संगणक व माहिती तंत्रज्ञान – आधुनिक समाजातील संगणकाची भूमिका, वेगवेगळ्या क्षेत्रातील जीवनात संगणकाचा वापर, डेटा कम्युकिकेशन, नेटवर्किंग आणि वेब टेक्नॉलॉजी, सायबर गुन्हे व त्यावरील प्रतिबंध, नवीन उद्योग म्हणून माहिती तंत्रज्ञानाचा निरनिराळ्या सेवा सुविधा मिळविण्यासाठी होणारा उपयोग, भारतातील माहिती तंत्रज्ञान उद्योगाची वाढ व त्याचा दर्जा, शासनाचे कार्यक्रम जसे मिडीया लॉब एशिया, विद्या वाहिनी, ज्ञान वाहिनी, सामूहिक माहिती केंद्र इत्यादी, माहिती तंत्रज्ञान उद्योगातील मूलभूत प्रश्न व त्यांचे भवितव्य.

अभ्यासक्रम पेपर २ (पदनिहाय वेगळे)

हा पेपर दोन प्रत्येक पदासाठी स्वतंत्र आहे. पण यामध्ये पुढील घटक समान आहेत. –

बुद्धिमत्ता चाचणी महाराष्ट्राचा इतिहास महाराष्ट्राचा भूगोल

भारतीय राज्यघटना

यापुढचे चार / पाच घटक हे पदनिहाय वेगवेगळे आहेत.

याचा अर्थ या तिन्ही पदांसाठी मुख्य परीक्षा वेगळी घेण्यात येत असली तरी जवळपास ७० % अभ्यासक्रम या तीनही परीक्षांसाठी समान आहे आणि उर्वरित ३० % अभ्यासक्रम प्रत्येक परीक्षेत संबंधित पदाच्या मागणीनुसार वेगळा आहे. या वेगळ्या अभ्यासक्रमातही काही समान मुद्दे आहेतच. त्यामुळे पसंतीनुसार तिन्ही पदांसाठी प्रयत्न करायला काहीच हरकत नाही.

मुख्य परीक्षेच्या उत्तरपत्रिकांचे मूल्यांकन करताना उत्तरपत्रिकेत नमूद केलेल्या योग्य उत्तरांनाच गुण दिले जातात. तसेच प्रत्येक चार चुकीच्या उत्तरामागे एका प्रश्नाचे गुण एकूण गुणांमधून वजा करण्यात येतात.

मुख्य परीक्षेमध्ये प्राप्त केलेल्या गुणांच्या आधारे सहाय्यक कक्ष अधिकारी व विक्रीकर निरीक्षक पदाची अंतिम यादी तयार करण्यात येऊन पात्र उमेदवारांच्या प्रमाणपत्र पडताळणी नंतर उमेदवारांची शिफारस करण्यात येईल.

तर पोलीस उपनिरीक्षक पदासाठी मात्र मुख्य परीक्षेनंतर १०० गुणांची शारीरिक चाचणी व त्यामध्ये पात्र ठरलेल्या उमेदवारांची ४० गुणांची मुलाखत घेतली जाणार आहे. हे गुण एकत्रित करून तयार केलेल्या अंतिम गुणवत्ता यादीच्या आधारावर उमेदवारांची शिफारस करण्यात येणार आहे.

मागील प्रश्नपत्रिकांच्या विश्लेषणावरून या परीक्षांची काठिण्य पातळी वाढत असल्याचे दिसते. उपलब्ध पदे कमी जास्त झाल्यास त्याचा काठिण्य पातळीवर परिणाम होतोच, पण राज्यसेवा, नागरी सेवा या परीक्षा देणाऱ्या उमेदवारांचाही बॅक अप प्लॅन म्हणून दुय्यम सेवांसाठीच्या परीक्षा देण्याचा कल वाढत असल्याने काठिण्य पातळीमुळे कट ऑफवर फार मोठा परिणाम होत नसल्याचेही दिसते. त्यामुळे गांभीर्याने आणि योग्य दृष्टिकोनातून तयारी करणे हाच एकमेव पर्याय आता सर्व परीक्षा देणाऱ्या उमेदवारांसमोर उपलब्ध आहे.

PSI, STI, ASO साठीच्या संयुक्त पूर्व परीक्षेचा अभ्यास

combine Pre-Exam Study for PSI, STI, ASO

1956   26-Apr-2018, Thu

महाराष्ट्र दुय्यम सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा १३ मे २०१८ रोजी प्रस्तावित आहे. 

सहाय्यक कक्ष अधिकारी, राज्य कर निरीक्षक व पोलीस उपनिरीक्षक या पदांवरील भरती करता पूर्वी आयोगाकडून स्वतंत्र जाहिरात, स्वतंत्र अर्ज व स्वतंत्र पूर्व परीक्षा घेतल्या जात होत्या. राज्य लोकसेवा आयोगाच्या नव्या योजनेनुसार या तिन्ही पदांसाठी सन २०१७ पासून संयुक्त पूर्व परीक्षा आयोजिली जाते.

या संयुक्त पूर्व परीक्षेसाठी अर्ज करणाऱ्या उमेदवारांकडून ते यापकी एक, दोन किंवा तिन्ही पदांसाठी बसू इच्छितात का? असा विकल्प देण्यात येतो.

ज्या आणि जेवढय़ा पदाकरिता उमेदवारांनी विकल्प दिलेला असेल त्या सर्व पद भरतीसाठी हा एकच अर्ज विचारात घेण्यात येतो. पण प्रत्येक पदासाठीचा या संयुक्त पूर्व परीक्षेचा निकाल वेगवेगळा घोषित करण्यात येतो.

प्रत्येक पदासाठी भरायच्या जागांची संख्या वेगळी असल्याने त्या आधारावर त्या पदाच्या मुख्य परीक्षेसाठी पात्र करावयाच्या उमेदवारांची संख्या ठरविण्यात येते. ही संख्या लक्षात घेऊन संयुक्त पूर्व परीक्षेचा या तीन पदांकारिता स्वतंत्र निकाल जाहीर करण्यात येतो.

अभ्यासाचे नियोजन करताना सर्वप्रथम मागील वर्षीच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. पण अशा संयुक्त पूर्व परीक्षेचे हे दुसरेच वर्ष आहे. PSI, STI U Assistant (ASO) या तिन्ही पदांसाठी घेतल्या जाणाऱ्या पूर्व परीक्षेचे स्वरूप आणि अभ्यासक्रम समानच असल्यामुळे या पदांसाठी सन २०१४पासून झालेल्या सर्व पूर्व परीक्षांच्या प्रश्नपत्रिका आणि गेल्या वर्षीची संयुक्त पूर्व परीक्षा यांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण तयारीला दिशा मिळण्यासाठी उपयोगी पडेल.

जुन्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण करताना प्रत्येक प्रश्न वाचून त्याबाबत काही मंथन करणे आवश्यक आहे. हा प्रश्न का विचारला आहे; तो अभ्यासक्रमाच्या कोणत्या घटकावर आधारित आहे; त्यातील मुद्दे अभ्यासक्रमातील दुसऱ्या कोणत्या घटकांशी संबंधित आहेत का आणि या घटकाच्या कोणकोणत्या पलूंवर प्रश्न विचारता येतील यावर विचार करायला हवा.

या विश्लेषणाच्या आधारावर अभ्यासक्रमाच्या कोणत्या भागावर किती आणि कशा स्वरूपाचे प्रश्न आले आहेत ते समजून घेणे आणि याबाबत आयोगाच्या अपेक्षा समजून घेणे शक्य होते.

त्या आधारे अभ्यासक्रमातील कोणत्या घटकावर जास्त भर द्यायचा, कोणत्या घटकावर कमी कष्ट घेतलेले चालतील याचा अंदाज येते आणि अभ्यासाची दिशा व नियोजन निश्चित करता येते. या दृष्टीने राष्ट्रचेतना प्रकाशनाचे दुय्यम सेवा अभ्यास प्रश्नपत्रिका हे पुस्तक विश्लेषण आणि सराव दोन्हीसाठी उपयुक्त ठरेल.

या परीक्षेच्या उत्तर पत्रिकांचे मूल्यांकन करताना उत्तरपत्रिकेत नमूद केलेल्या योग्य उत्तरांनाच गुण दिले जातात व प्रत्येक चार चुकीच्या उत्तरामागे एका प्रश्नाचे गुण एकूण गुणांमधून वजा करण्यात येतात. प्रत्येक पदासाठी उपलब्ध एकूण पदसंख्येच्या सुमारे आठ पट उमेदवार मुख्य परीक्षेसाठी पात्र होतील अशा रीतीने पूर्व परीक्षेच्या गुणांची सीमारेषा निश्चित करण्यात येते.

या सीमा रेषेवर ज्या विद्यार्थ्यांचे एकूण गुण असतील त्यांना मुख्य परीक्षेसाठी प्रवेश मिळतो.

पूर्व परीक्षेचा अभ्यासक्रम:-

  • चालू घडामोडी- जागतिक तसेच भारतातील
  • नागरिकशास्त्र – भारताच्या घटनेचा प्राथमिक अभ्यास, राज्य व्यवस्थापन (प्रशासन), ग्राम व्यवस्थापन (प्रशासन)
  • इतिहास – आधुनिक भारताचा विशेषत महाराष्ट्राचा इतिहास
  • भूगोल – (महाराष्ट्राच्या भूगोलाच्या विशेष अभ्यासासह) पृथ्वी, जगातील विभाग, हवामान, अक्षांश-रेखांश, महाराष्ट्रातील जमिनीचे प्रकार, पर्जन्यमान, प्रमुख पिके, शहरे, नद्या, उद्योगधंदे इत्यादी
  • अर्थव्यवस्था – भारतीय अर्थव्यवस्था – राष्ट्रीय उत्पन्न, शेती, उद्योग, परकीय व्यपार, बँकिंग, लोकसंख्या, दारिद्रय़ व बेरोजगारी, मुद्रा आणि राजकोषीय नीति इत्यादी
  • सामान्यविज्ञान – भौतिकशास्त्र (Physics), रसायनशास्त्र (Zoology), प्राणीशास्त्र (Zoology), वनस्पतीशास्त्र (Botany), आरोग्यशास्त्र (health)
  • बुद्धिमापन चाचणी व अंकगणित – बुद्धिमापन चाचणी – उमेदवार किती लवकर व अचूकपणे विचार करू शकतो हे आजमावण्यासाठी प्रश्न अंकगणित – बेरीज, वजाबाकी, गुणाकर, भागाकार, दशांश, अपूर्णाक व टक्केवारी

राज्यसेवा पूर्वपरीक्षा २०१८

state services pre 2018

25152   27-Jan-2018, Sat

स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या उमेदवारांच्या प्राधान्यक्रमात सध्या राज्यसेवा पूर्वपरीक्षेची तयारी हा विषय असेल. ८ एप्रिल २०१८ ही राज्यसेवा पूर्वपरीक्षेची प्रस्तावित तारीख आहे. जाहिरातीमध्ये उल्लेखीत ६९ ही पदसंख्या उमेदवारांच्या चिंतेत भर घालणारी आहे. पण उपलब्ध पदसंख्येचा जास्त विचार न करता, अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. जाहिरातीत उपलब्ध ६९ पदसंख्येबरोबरच ‘पदसंख्येत व आरक्षणामध्ये शासनाच्या संबंधित विभागाच्या सूचनेनुसार बदल होण्याची शक्यता आहे,’ असे नमूद आहे आणि ते प्रत्येक वर्षीच्या जाहिरातीत असतेच. पूर्व-मुख्य-मुलाखत ही साधारणपणे वर्षभर चालणारी परीक्षा प्रक्रिया संपता संपता पदसंख्येत वाढ होते, हा नेहमीचा अनुभव आहे. तेव्हा पदसंख्या कमी किंवा जास्त याचा विचार न करता आपण स्पर्धेत किती समर्थपणे उतरू शकतो आणि स्पर्धा जिंकू शकतो हाच आपल्या चिंतेचा आणि प्रयत्नांचा भाग असला पाहिजे. काही उमेदवारांनी राज्यसेवेचा पर्याय बाजूला ठेऊन ६ मे २०१८ रोजी प्रस्तावित असलेली महाराष्ट्र दुय्यम सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षेची पूर्णवेळ तयारीचा मानस बोलून दाखविला. केवळ कमी पदसंख्या हे परीक्षा टाळण्याचे किंवा नाकारण्याचे कारण होऊ शकत नाही. आपण पूर्णवेळ स्पर्धा परीक्षेच्या तयारीसाठी उमेदवार आहोत तर प्रत्येक परीक्षा ही संधी मानली पाहिजे. स्पर्धेत टिकण्यासाठी, चार्ज होण्यासाठी व पुढे जाण्यासाठी नियमित अभ्यास आणि परीक्षांच्या माध्यमांतून नियमित प्रयत्न आवश्यक आहेत.

राज्य लोकसेवा आयोगाच्या जाहिरातीत पदसंखेचे प्रमाण गेल्या काही वर्षांत कमी दिसत असले तरी २०११ नंतर आयोगाच्या परीक्षा प्रक्रियापद्धतीत झालेला सकारात्मक आणि महत्त्वाचा बदल म्हणजे दर वर्षी नियमितपणे जाहिरात प्रसिद्ध होते व वेळापत्रकाप्रमाणे दरवर्षी परीक्षा होते. पूर्वी राज्यलोकसेवा आयोगाची एक परीक्षा म्हणजे अभ्यासाची पंचवार्षिक योजना असे विनोदाने म्हटले जायचे. नियमित परीक्षांच्या आयोजनामुळे लाखो उमेदवारांना एक नवा विश्वास दिला आहे. तेव्हा राज्यसेवा पूर्वपरीक्षा एक संधी मानून सर्वच उमेदवारांनी तयारी सुरू केली पाहिजे. अभ्यासाचे नियोजन करताना, इथून पुढे महिन्यांचे, आठवडय़ांचे गणित न घालता, दिवसांचे व तासांचे गणित आखले पाहिजे. उपलब्ध वेळ, घटक विषयांपैकी सोपे-अवघड किंवा कमी सोपे-कमी अवघड वा जास्त सोपे-जास्त अवघड विषयानुरूप वेळेची विभागणी आणि योग्य अभ्यास साहित्याची निवड या बाबींचा मेळ बसवावा लागेल. मागील दोन-तीन वर्षांपासून अभ्यासात असलेल्या उमेदवारांना योग्य आणि उपयुक्त अभ्यास साहित्याची निवड करायला जास्त श्रम घ्यावे लागत नाहीत. त्यांना नेमक्या आणि उपयुक्त स्टडी मटेरिअलची चांगली समज असते. तेव्हा नव्या उमेदवारांनी अशा अचूक मार्गदर्शनासाठी ‘सीनियर्स’ ची जरूर मदत घ्यावी.

दरवर्षी परीक्षेस बसणाऱ्या उमेदवारांत, जुन्या म्हणजेच रिपीटर्स अर्थात सीनियर्स उमेदवारांची संख्या जास्त असते. तुलनेत पहिलाच प्रयत्न असणाऱ्या नव्या उमेदवारांची संख्या त्या मानाने कमी असते. एक-दोन-तीन किंवा त्यापेक्षा कमी-जास्त प्रयत्नांचा अनुभव असणाऱ्या अशा उमेदवारांचे अभ्यासाच्या रणनीतीबद्दल स्वत:चे काही आडाखे असतात. कोणत्या घटक विषयाला जास्त महत्त्व द्यावे, कोणत्या संदर्भ पुस्तकांना हाताळावे, कोणत्या पुस्तकातून कोणता भाग अभ्यासावा, याविषयी नेमके धोरण असते. एक-दोन परीक्षांतील यश किंवा अपयशाच्या अनुभवातून प्राप्त झालेले हे ज्ञान फार मोलाचे असते, आणि ते उपयुक्तही ठरते. पण स्पर्धा परीक्षांचा योग्य दृष्टिकोन विकसित झाला असेल तरच या दृष्टिकोनाच्या निकषावर बेतलेले पूर्वानुभवाचे ज्ञान फायद्याचे ठरेल. अथवा ‘अंदाज चुकला’ असे म्हणून नवा अनुभव शिकण्यासाठी परीक्षेच्या एका संधीवर पाणी सोडावे लागेल. म्हणून योग्य मार्गदर्शन महत्त्वाचे आहे.

अभ्यास धोरण ठरवताना मागील वर्षीच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण महत्त्वाचे असते. मागील काही वर्षांच्या प्रश्नांच्या अभ्यासातून, तुम्हाला ‘कसा अभ्यास करू’ या प्रश्नाचे उत्तर मिळत जाईल, कळत जाईल. म्हणून प्रश्नपत्रिका विश्लेषण हा अभ्यासाचाच एक महत्त्वाचा भाग आहे.

घटक विषयनिहाय प्रश्नांची संख्या पाहता, अभ्यासाचा फोकस ठरवणे सोपे होते. दरवर्षी प्रश्नांची काठिण्यपातळी पाहता संपूर्ण अभ्यासक्रम कव्हर करणे. हीच सुरक्षित आणि योग्य रणनीती ठरेल.


Top