MPSC व UPSC ची तयारी : निबंध लेखन – वैचारिक प्रक्रिया आणि स्पष्टता

mpsc upsc Essay  Writing Skill and all

1643   04-Jul-2018, Wed

मुद्देसूदपणा आणि अचूकता हेदेखील चांगल्या निबंधाचे महत्त्वाचे निकष मानले जातात

कुठल्याही विषयावर निबंध लिहीत असताना एकाच प्रकारे लिहिला जाऊ शकत नाही. विविध व्यक्ती एकच विषय विविध प्रकारे हाताळताना दिसतात. तर अनेकदा, एकच व्यक्ती एक विषय विविध पद्धतीने सक्षमपणे मांडत असते, असेही दिसते. मग अशा वेळेस, आपण निवडलेली मांडणी आणि मुद्देच आपण का निवडले? याचे काही एक स्पष्टीकरण निबंध लिहीत असतानाच दिले तर लिखाण अधिक परिपूर्ण होते. त्याचबरोबर आपले म्हणणे हे केवळ महिती आणि तथ्ये (facts) यांची जंत्री न उरता, त्यामध्ये युक्तिवाद असणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारचे लिखाण सरावानेही जमते. त्यासंबंधी अजून चर्चा आपण पाहणार आहोत.

मुद्देसूदपणा आणि अचूकता हेदेखील चांगल्या निबंधाचे महत्त्वाचे निकष मानले जातात. अशा लिखाणाने युक्तिवाद अधिक ठळकपणे पुढे येतात. तसेच १०००-१२०० शब्दांत व्यापक विषयावर चर्चा पूर्ण करण्यासाठी जी शिस्त लेखनामध्ये आवश्यक असते, तीदेखील येते.

युक्तिवादात्मक दावा (Arguable Claim)

तुम्ही मांडत असलेले ठाम मत युक्तिवादात्मक असावे. तसेच हे मत मांडत असताना तुमचे लेखन त्या विषयावरील अधिक बारकावे व खोली असणाऱ्या चच्रेचा भाग होऊ शकते असे असावे. आपले मत युक्तिवादात्मक आहे किंवा नाही हे ठरवण्याकरता, आपल्या मताच्या विरुद्ध मताचे समर्थन केले जाऊ शकते का? असा विचार केला पाहिजे. जर का आपण मांडत असलेल्या मुद्दय़ांच्या विरोधी कोणतेही मत अथवा युक्तिवाद शक्य नसेल तर, आपला मुद्दा केवळ ‘माहिती’ असण्याची शक्यता आहे.

अ-युक्तिवादात्मक (non-arguable) – संगणक हे कामकाज सांभाळण्यासाठीचे प्रभावी माध्यम आहे. तसेच माहितीच्या देवाणघेवाणीसाठी अतिशय उपयुक्त असे साधन आहे. (याबद्दल कुणाचेही दुमत असू शकत नाही. म्हणूनच हे विधान म्हणजे केवळ माहिती आहे.)

युक्तिवादात्मक (argualbe) – संगणकाच्या अतिवापरामुळे कुटुंबातील शांतता भंग होऊ शकते. तसेच घटस्फोटाच्या वाढत्या प्रमाणाचे हे एक कारण असू शकते. (विविध माहिती व आकडेवारी सादर करून वरील विधानाचे समर्थन केले जाऊ शकते. तसेच वरील विधान असत्य मानणे व त्या बाजूने युक्तिवाद करणे शक्य असू शकते.)

मुद्देसूदपणा व अचूकता

तुम्ही लिहीत असलेल्या मतांवरून सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे टाळा. खूप व्यापक मुद्दय़ांना किंवा सामाजिक प्रश्नांना हात घालण्याआधी आपल्याकडे आवश्यक अचूक माहिती आहे का? याचा विचार करा.

अचूकतेचा अभाव – आपण कोणत्याही परिस्थितीत अन्नसुरक्षा विधेयक मंजूर होऊ देता कामा नये. (हे विधान नुसतेच मूल्यात्मक कल दर्शवणारे आहे. अशा प्रकारचा कल असण्यामागील कारण अथवा युक्तिवाद करण्यामागील भूमिका अचूकपणे मांडलेली नाही.)

अचूक विधान – अन्नसुरक्षा विधेयक मंजूर झाल्याने देशातील अन्नधान्य वितरण व्यवस्थेवर प्रचंड ताण येणे साहजिक आहे. याकरिता देशातील यंत्रणा सक्षम नाहीत. तसेच अर्थव्यवस्थेवर होणाऱ्या नकारात्मक परिणामांचा योग्य आढावा घेतल्याशिवाय असे विधेयक मंजूर होऊ देणे योग्य नाही. (वरील मांडणीमध्ये मूळ मुद्दय़ाबरोबर तशा मतापर्यंत येण्यासाठी आवश्यक कारणे दिलेली आहेत. म्हणूनच वाचणाऱ्यालादेखील अधिक स्पष्टपणे एकंदर युक्तिवादाची भूमिका कळते.) 

यादीरूपात मुद्दय़ांची मांडणी करणे टाळावे

जरी तुमच्या निबंधामध्ये अनेक प्रमुख मुद्दे येणार असतील तरी ते सर्व मुद्दे यादी रूपात मांडू नयेत. अशा प्रकारची मांडणी केल्याने लेखन उथळ व वरवरचे वाटते. समजा अन्नसुरक्षा विधेयकाविरोधात मांडण्यायोग्य ६-७ वेगवेगळी कारणे तुम्हास माहीत आहेत. परंतु इतके विस्तारपूर्ण लिखाण करण्याचा हेतू बाळगला तर विविध मुद्दय़ांना नुसते स्पर्शून पुढे जावे लागते. याऐवजी कोणतीही २-३ महत्त्वाची कारणे निवडून त्याबद्दल अधिक बारकाईने लेखन करणे जास्त योग्य आहे. विविध मुद्दय़ांच्या मोठमोठय़ा याद्या केल्याने त्या मुद्दय़ांचे गांभीर्य कमी होते. तसेच यादीत दिलेल्या प्रत्येक गोष्टीविषयी आपल्याला पुरेशी माहिती असतेच असे नाही. जास्त शब्दमर्यादा असलेला निबंध लिहीत असताना अनेक मुद्दय़ांचा समावेश होतोच. तरीही कोणत्याही स्वरूपाच्या याद्या करणे टाळावे.

उदा. – भारतीय शिक्षण व्यवस्थेपुढील आव्हाने या विषयासंदर्भात पुढील वाक्याचा विचार करा. भारतीय शिक्षण व्यवस्थेपुढे शिक्षण क्षेत्रातील भ्रष्टाचार, गळतीचे वाढते प्रमाण, शाळांमधील अपुरा कर्मचारीवर्ग, स्त्रीशिक्षणाचे प्रश्न, शिक्षण व्यवस्थेचे खासगीकरण, अचूक ध्येय नसणारे अभ्यासक्रम, शाळांमधील पायाभूत सोयीसुविधांचा अभाव ही प्रमुख आव्हाने आहेत. वरील वाक्यातील विविध मुद्दे पाहता आपल्या हे सहज लक्षात येते की, वरील सर्व मुद्दय़ांचे महत्त्व व गांभीर्य सारखे नाही. तरीही या सर्व मुद्दय़ांचा एकाच यादीत समावेश केल्यामुळे लेखनातील ठामपणा कमी होतो.

वरील गोष्टी लक्षात घेऊन लिखाण केल्यास ते वरवरचे उरत नाही. तसेच विषयालाही योग्य न्याय दिला जातो. 

UPSC मुख्य परीक्षा सामान्य अध्ययन पेपर पहिला

upsc mains exam GS PAPER 1

119   10-Jul-2018, Tue

विषयाचे स्वरूप आणि व्याप्ती

यूपीएससीने २०१३ पासून नागरी सेवा मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासक्रमामध्ये बदल केलेला आहे. प्रस्तुत लेखामध्ये आपण यूपीएससी नागरी सेवा मुख्य परीक्षेतील सामान्य अध्ययन पेपर पहिला याचे नेमके स्वरूप काय आहे, हे थोडक्यात समजून घेणार आहोत. या पेपरचे शीर्षक ‘भारतीय वारसा आणि संस्कृती व इतिहास, जगाचा भूगोल आणि समाज’ असे आहे. तसेच या अंतर्गत अभ्यास कराव्या लागणाऱ्या घटकांची यादीही देण्यात आलेली आहे. हा पेपर २५० गुणांसाठी आहे आणि यात २० प्रश्न विचारण्यात येतात. २०१७ मधील मुख्य परीक्षेत प्रश्न क्रमांक १ ते १० हे प्रत्येकी १० गुणांसाठी होते आणि यातील प्रत्येक प्रश्नाच्या उत्तरासाठी १५० शब्दांची मर्यादा होती. तसेच प्रश्न क्रमांक ११ ते २० हे प्रत्येकी १५ गुणांसाठी होते आणि यातील प्रत्येक प्रश्नांच्या उत्तरासाठी २५० शब्दांची मर्यादा होती. २०१७ मधील मुख्य परीक्षेत भारतीय वारसा आणि संस्कृती व इतिहास या विषयांवर ७ प्रश्न विचारण्यात आले होते. (प्रश्न क्रमांक १ ते ४ हे प्रश्न १० गुणांसाठी आणि प्रश्न क्रमांक १२, १३, १८ हे १५ गुणांसाठी), समाज या विषयांवर ५ प्रश्न विचारण्यात आलेले होते. (प्रश्न क्रमांक ९ व १० हे प्रश्न १० गुणांसाठी आणि प्रश्न क्रमांक ११, १९, २० हे प्रश्न १५ गुणांसाठी) आणि जगाचा भूगोल या विषयावर ८ प्रश्न विचारण्यात आलेले होते (प्रश्न क्रमांक ५ ते ८ हे प्रश्न १० गुणांसाठी आणि प्रश्न क्रमांक १४, १५, १६, १७ हे प्रश्न १५ गुणांसाठी).

भारतीय वारसा आणि संस्कृती व इतिहास

यामध्ये भारतीय वारसा आणि संस्कृतीचा अभ्यास प्राचीन कालखंडापासून ते आधुनिक कालखंडापर्यंत करावा लागतो आणि इतिहासाच्या अंतर्गत आधुनिक भारताचा अभ्यास १८व्या शतकाच्या मध्यापासून ते सद्य:स्थितीपर्यंत करावा लागतो. तसेच आधुनिक जगाच्या इतिहासाचा अभ्यास १८व्या शतकाच्या मध्यापासून ते साधारणत: १९९१ पर्यंत म्हणजेच यूएसएसआरचे (वररफ पूर्वाश्रमीचा सोव्हिएत रशिया) विघटन तसेच पूर्व आणि पश्चिम जर्मनीचे एकत्रीकरणपर्यंत करावा लागतो. भारतीय वारसा आणि संस्कृती यामध्ये प्राचीन भारत ते आधुनिक भारत या कालखंडातील भारतातील विविध स्थापत्यकला, शिल्पकला, चित्रकला, संगीत, नृत्य व नाटय़, साहित्य, हस्तकला, सण व उत्सव इत्यादींशी संबंधित प्रश्न विचारले जातात. या घटकाची तयारी करताना या विविध कलांचा झालेला उगम, साहित्य इत्यादी सर्वागीण पद्धतीने अभ्यासावे लागते. या सर्व कला, साहित्य, सण व उत्सव, हस्तकला यांची पाश्र्वभूमी ही प्राचीन कालखंडापासून अभ्यासावी लागते. कारण या कलांची सुरुवातच प्राचीन कालखंडापासून झालेली आहे व उत्तरोत्तर (प्राचीन, मध्ययुगीन आणि आधुनिक कालखंड) यामध्ये मोठय़ा प्रमाणात विकास झालेला पाहावयास मिळतो. तसेच कालखंडनिहाय या विविध कलांमध्ये घडून आलेले बदल, त्यांची वैशिष्टय़े तसेच या विविध कलांद्वारे भारतीयांची सांस्कृतिक उपलब्धी यांसारख्या माहितीचे आकलन करावे लागते. तेव्हाच या विषयावर विचारण्यात येणाऱ्या प्रश्नांची उत्तरे लिहिता येऊ शकतात. आधुनिक भारताचा इतिहास अभ्यासताना या घटकाची विभागणी साधारणत: तीन भागांत करता येऊ शकते. १८व्या शतकाच्या मध्यापासून ते १९४७ पर्यंत म्हणजेच भारताला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत, जो भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा कालखंड आहे आणि स्वातंत्र्योत्तर भारत (१९४७ पासून ते सद्य:स्थितीपर्यंत). यातील स्वातंत्र्यपूर्व भारतावर सर्वाधिक प्रश्न विचारले जातात व हे प्रश्न महत्त्वपूर्ण घडामोडी, घटना, व्यक्ती आणि त्यांचे योगदान या अनुषंगाने शक्यतो विचारले जातात. आधुनिक जगाचा इतिहास अभ्यासताना याची साधारणत: दोन भागांत विभागणी करता येऊ शकते. १८व्या शतकाच्या मध्यापासून ते दुसऱ्या जागतिक महायुद्धाच्या समाप्तीपर्यंत म्हणजे १९४५ पर्यंत आणि संयुक्त राष्ट्र संघाच्या स्थापनेपासून (१९४५) ते १९९१ पर्यंत. यामध्ये मुख्यत्वे युरोप, अमेरिका, आफ्रिका आणि आशिया या खंडामधील महत्त्वपूर्ण घडामोडी, घटना, व्यक्ती व त्यांचे योगदान यांवर प्रश्न विचारले जातात.

समाज

यामध्ये भारतीय विविधतेची आणि समाजव्यवस्थेची महत्त्वाची वैशिष्टय़े, तसेच महिलांची भूमिका, महिला संघटना, लोकसंख्या व संबंधित मुद्दे, गरिबी आणि विकासात्मक मुद्दे, नागरिकीकरण इत्यादीशी संबंधित समस्या व त्यावरील उपाययोजना. याव्यतिरिक्त सामाजिक सक्षमीकरण, सांप्रदायिकता, प्रादेशिकता आणि धर्मनिरपेक्षता हे महत्त्वाचे मुद्दे आणि जागतिकीकरणाचा भारतीय समाजावर झालेला परिणाम इत्यादी महत्त्वाच्या मुद्दय़ांवर प्रश्न विचारले जातात. या विषयातील काही नमूद मुद्दे निबंध लेखनालाही उपयुक्त ठरतात. म्हणून हा विषय सर्वागीण आणि सखोल पद्धतीने अभ्यासल्यास अधिक उपयुक्त ठरू शकतो. या विषयाचे स्वरूप विश्लेषणात्मक असल्यामुळे योग्य आकलन करणे आवश्यक आहे.

जगाचा भूगोल

यामध्ये प्राकृतिक भूगोलाची वैशिष्टय़े, महत्त्वाच्या भूप्राकृतिक घटना/ घडामोडी, भौगोलिक वैशिष्टय़े, वनस्पती आणि त्यांच्या प्रजाती, नसíगक साधनसंपत्तीचे वितरण, जगाच्या विविध प्रदेशांतील प्राथमिक, द्वितीय आणि तृतीय क्षेत्रांतील उद्योग स्थाननिश्चितीसाठी जबाबदार असणारे घटक आणि त्यांचे स्थान इत्यादी महत्त्वपूर्ण बाबींचा समावेश होतो. या सर्वाचा अभ्यास करताना साधारणत: याची विभागणी जगाचा भूगोल आणि भारताचा भूगोल अशी करावी लागते. जगाच्या भूगोलाचे प्राकृतिक आणि मानवी भूगोल (सामाजिक आणि आíथक भूगोल) असे वर्गीकरण करावे लागते आणि भारताच्या भूगोलालाही हेच वर्गीकरण लागू होते. या वर्गीकृत पद्धतीने या विषयाचा सखोल अभ्यास करावा लागतो. भारताच्या भूगोलावर जास्त प्रश्न विचारले जातात.

युपीएससी पूर्वपरीक्षा : भारतीय राज्यव्यवस्था

POLITY SUBJECT IN UPSC MPSC

572   03-Jul-2018, Tue

युपीएससी पूर्वपरीक्षेतील सर्वांत महत्त्वाच्या विषयांपैकी एक म्हणजे भारतीय राज्यघटना व घटनात्मक प्रक्रिया होय. भारतीय राज्यव्यवस्थेला (Indian Polity) समजून घेणे स्पर्धा परीक्षेत महत्त्वाचे ठरते; कारण या विषयाला पूर्व व मुख्य परीक्षेत गुणांचा विचार करता अधिक महत्त्व आयोगाने दिलेले दिसून येते. सन २०११ पासूनच्या प्रश्नपत्रिकांचा विचार केल्यास १५ ते २० टक्के प्रश्न हे भारतीय राज्यव्यवस्थेवर विचारले जातात. सन २०१७ च्या पूर्वपरीक्षेचे उदाहरण घेतल्यास १०० पैकी तब्बल २२ प्रश्न या विषयावर विचारलेले आहेत. यावरूनच या विषयाचे महत्त्व अधोरेखित होते.

या विषयावर प्रश्न विचारताना तीन पद्धतीने प्रश्न विचारला जातो. 

१) मूलभूत संकल्पना व संविधानातील तथ्यांवर आधारित प्रश्न.

Q. for election to the Lok Sabha, a nomination paper can be filed by (2017) 
a) anyone residing in India 
b) a resident of the constituency from which the election is to be contested. 
c) any citizen of India whose name appers in the electoral roll of a constituency 
d) any citizen of India 

Ans - (c) 

२) चालू घडामोडींशी संबंधित विषयातील मूलभूत संकल्पनांवर आधारित प्रश्न. 

Q. With referecne to the Parliament of India, consider the following statements : 
1) A private member's bill is a bill persented by a member of parliament who is not elected buy only nominated by the persident of India. 
2) Recently, a private members bill had been passed in the parliament of India for the first time in its history. 
which of the statments qiven above is/are correct? 
a) 1 only b) 2 only c) Both 1 and 2 d) Niether 1 or 2 

Ans - (d) 

३) भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत संकल्पनांबाबतचे तात्त्विक प्रश्न असे प्रश्न प्रामुख्याने २०१७ च्या पूर्वपरीक्षेच्या पेपरमध्ये दिसून आले आहेत. अशा प्रश्नांच्या उत्तराबाबत तज्ज्ञांमध्येही मतभेद दिसून आले आहेत. 

प्र. Right to vote and to be eleted in India a 
a) fundamental Right b) Natutral right 
c) constitutional right d) Legal right 

भारतीय राज्यव्यवस्था (Indian Polity) या विषयाच्या अभ्यासक्रमात खालील घटकांचा समोवश होतो. 


राज्यघटना : ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, घटनेची निर्मिती, प्रमुख वैशिष्ट्ये, सरनामा, मूलभूत हक्क, राज्याची मार्गदर्शक तत्त्वे, मूलभूत कर्तव्ये, घटनादुरुस्ती व राज्यघटनेची मूलभूत संकल्पना. 

शासनपद्धती : संसदीय प्रणाली, संघराज्यीय प्रणाली, केंद्र-राज्य संबंध, आंतरराष्ट्रीय संबंध, आणीबाणीविषयक तरतुदी इ. 

केंद्र शासन : राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान, केंद्रीय मंत्रिमंडळ, कॅबिनेट समित्या, संसद, संसदीय समित्या, संसदीय मंच, संसदीय गट, सर्वोच्च न्यायालय, न्यायिक पुनर्विलोकन, न्यायिक सक्रियता, जनहित याचिका इ. 

राज्य शासन : राज्यपाल, मुख्यमंत्री, राज्य मंत्रिमंडळ, राज्य विधिमंडळ, उच्च न्यायालय, दुय्यम न्यायालये, जम्मू व काश्मीर विशेष दर्जा, काही राज्ये विशेष तरतुदी इ. 

स्थानिक शासन : पंचायती राज व नगरपालिका 

संघराज्य प्रदेश व विशेष क्षेत्रे : संघराज्य प्रदेश व अनुसूचित व आदिवासी क्षेत्रे. 

घटनात्मक संस्था : निवडणूक आयोग, संघ लोकसेवा आयोग, राज्य लोकसेवा आयोग, वित्त आयोग, अनुसूचित जातींसाठी राष्ट्रीय आयोग, विशेष अधिकारी, भारताचा महालेखापरीक्षक, भारताचा महान्यायवादी राज्याचा महाधिवक्ता. 

घटनाबाह्य संस्था : निती आयोग, राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग, राज्य मानवी हक्क आयोग, केंद्रीय माहिती आयोग, राज्य माहिती आयोग, केंद्रीय दक्षता आयोग, केंद्रीय अन्वेषण विभाग, लोकपाल व लोकायुक्त. 

इतर घटनात्मक बाबी : सहकारी संस्था, अधिकृत भाशा, लोकसेवा, न्यायाधिकरणे, सरकारचे अधिकार व दायित्व, हिंदी भाषेतील अधिकृत राज्यघटना. 

राजकीय अभिसरण : राजकीय पक्ष, निवडणुका, पक्षांतर विरोधी कायदा, दबावगट राष्ट्रीय एकात्मता, परराष्ट्र धोरण. 

राज्यघटनेची कार्यपद्धती : राज्यघटनेचा आढावा घेण्यासाठी राष्ट्रीय आयोग. 


गतवर्षीच्या प्रश्नपत्रिकांच्या आधारे अधोरेखित होणाऱ्या महत्त्वाच्या नोंदी : 

दर वर्षी विचारले जाणारे प्रश्न जर विषय ‌नीट समजून घेतला असेल तर विद्यार्थी सोडवू शकतो. 

काही विशिष्ट घटकांवर पुन्हा पुन्हा त्याच धाटणीचे प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती दिसून येते 

प्रश्नांत उत्तरासाठी दिलेले सर्व पर्याय नीट वाचून समजून घ्यावेत. 

सर्व कलम पाठ करण्याची गरज नसते. कलम १२ ते ५१ इतकी कलमे सोडली तर महत्त्वाची कलमे माहिती असणे पुरेसे ठरते. 

खूप खोलवरच्या तथ्यांवर प्रश्न विचारण्याची आयोगाची वृत्ती दिसून येत नाही. 

खूप महत्त्वाचे घटक, ज्यावर वारंवार आयोगाची प्रश्न विचारण्याची वृत्ती दिसून येते : 

मूलभूत हक्क, राज्याची मार्गदर्शक तत्त्वे, नागरिकांची कर्तव्ये, सरनामा, संसदेतील तीन समित्या - लोकलेखा समिती, अंदाज समिती, सार्वजनिक उपक्रम समिती इ., संसदीय कामकाजातील प्रस्तव (motion), जसे अविश्वास प्रस्ताव, लक्षवेधी सूचना, स्थगन प्रस्ताव, धन विधेयक, सर्वसमान्य विधेयक, घटनादुरुस्ती विधेयक - केंद्र व राज्यशासन, बजेटसंबंधी अधिकार, लोकसभा व राज्यसभा, राष्ट्रपती व राज्यपाल यांचे विशेषाधिकार, न्यायव्यवस्था व महत्त्वाचे खटले, स्थानिक स्वराज संस्था, ७३ व ७४ घटनादुरुस्ती इ. घटकांवर आयोगाने प्रश्न विचारले आपण पाहतो. 

संदर्भ पुस्तके : 

१. indian polity - M. laxmikant (मराठीत अनुवाद के. सागर) 
२. NCERT - constitution at work 
३. India year book यातील राज्यघटनेचा धडा. 

निबंध लेखन विषयाचा आवाका आणि मर्यादा

general-essay-writing-tips

638   27-Jun-2018, Wed

निबंधाच्या पेपरमधील किमान आवश्यक बाबी –

  • विषयाचा आवाका आणि मर्यादा
  • विचारांतील व मांडणीतील स्पष्टता
  • वैचारिक प्रक्रिया
  • उमेदवाराचे स्वत:चे वैचारिक विश्लेषण

आता आपण यातील प्रत्येक मुद्दय़ावर स्वतंत्र चर्चा करणार आहोत. या अपेक्षा प्रत्यक्ष लिखाणात कशा उतरवायच्या हेही पाहणार आहोत. या अपेक्षांच्या यादीकडे बघितले तर असेही लक्षात येईल की, साधारणत: शाळा-कॉलेजमध्ये असताना ज्या मुद्दय़ांना धरून निबंध लिहिले किंवा तपासले जातात तशी ही यादी नाही. उदाहरणार्थ, अलंकारिक भाषा, सुविचारांचा वापर इत्यादी. अर्थात, वरील गोष्टी करूच नयेत अशातला भाग नाही. मात्र, १०००-१२०० शब्द लिहिताना असलेला ताíकक मांडणीचा हेतू असफल होणार नाही, याची दक्षता जरूर घ्यावी.

अर्थपूर्ण व सुसूत्र मांडणी असलेला निबंध लिहिण्यासाठी खालील टप्प्यांचा वापर करावा.

आराखडा

पेपरमध्ये दिलेले सर्व निबंध विषय काळजीपूर्वक वाचावेत. ज्या विषयाबद्दल आपल्याला पुरेसा आत्मविश्वास वाटतो तो विषय निश्चित करावा. एकदा विषय निश्चित करून लिखाणास सुरुवात केल्यानंतर पुन्हा विषय बदलला जाऊ शकत नाही. विषय निश्चित करत असताना, त्या विषयाबद्दल आपल्याला किती माहिती आहे व एकंदरीतच त्या विषयाचे लिखाण करण्याकडे आपला किती कल आहे याचा अंदाज घ्यावा. सुरुवातीची १० ते १५ मिनिटे विषय निश्चित करण्यात व कच्चा मसुदा तयार करण्यात गेली तरी हरकत नाही.

कच्चे काम करण्यासाठी उत्तरपत्रिकेमध्ये जागा दिलेली असते. निबंधविषयाशी संबंधित मुद्दय़ांचे टिपण काढून कच्चा आराखडा तयार करावा. निबंधामध्ये येणाऱ्या सर्व प्रमुख मुद्दय़ांचा यामध्ये समावेश असावा. यातून लिखाणाला निश्चित दिशा मिळण्यास मदत होते. तीन तास सलग लिखाण करण्याकरिता अशा नियोजनाची व त्यास अनुसरून मांडणी करण्याची नितांत गरज असते. एकदा लेखनाची रचना ठरली की, त्याप्रमाणे एकसमान लयीत मांडणी करावी. अनेकदा लिहीत असताना नवीन मुद्दे, संदर्भ आठवतात. त्यांचा लिखाणात जरूर समावेश करावा. मात्र असे करत असताना मूळ रचनेला धक्का लागणार नाही याची काळजी घ्यावी.

असे नियोजन केल्याने लेखन करण्याआधी विषयासंबंधीचा पूर्ण विचार केला जातो. संपूर्ण निबंध लिहून झाल्यानंतर जर असे लक्षात आले की, नियोजनावर अजून थोडावेळ खर्च करायला हवा होता तरी त्याचा काही उपयोग नाही. मुक्त शैलीत निबंध लिहिल्यास, नंतर आढावा घेत असताना काही परिच्छेद गाळायला हवेत असे वाटल्यास काहीही केले जाऊ शकत नाही. अशा सर्व प्रकारचे रचनेतील बदल आराखडय़ाच्या टप्प्यावरच करणे शक्य आहे. अशा प्रकारे उत्तम नियोजनानंतर लेखन करत असताना विचार करण्यात खूप वेळ खर्च होत नाही. लेखनाच्या मांडणीकडे, शब्दांच्या वापराकडे पुरेसे लक्ष दिले जाते. अर्थातच लिहीत असताना झालेल्या लिखाणाचा आढावा घेणे आवश्यक असते.

विषयाचा आवाका आणि मर्यादा

निबंध विषय निवडल्यानंतर त्या विषयाशी प्रामाणिक राहणे, हे सर्वात मोठे आव्हान आहे. असे करत असताना विषयाशी संबंधित कोणते मुद्दे चच्रेच्या केंद्रस्थानी असायला हवेत, आणि कोणते मुद्दे परिघावरचे आहेत, याचे भान असणे अतिशय महत्त्वाचे ठरते. मध्यवर्ती मुद्दे राहून गेले आणि इतरच मुद्दय़ांवर खूप चर्चा झाली, अशा गोष्टी टाळण्याकरिता पुढील विचारपद्धती अवलंबता येईल. विशेषत: विश्लेषणात्मक निबंध (जे यूपीएससीमध्ये अनेकदा लिहावे लागतात) लिहीत असताना या पद्धतीचा अवलंब करता येतो.

इंग्रजीमध्ये याला  PESTLE Analysis म्हणतात. दिलेल्या निबंध विषयाचा आपण P(Political), E(Economics), S(Social), T(Technological), L(Legal), E(Environmental) अशा सर्व अंगांनी विचार केला आहे का?, हे पडताळून पाहिल्यास महत्त्वाचे मुद्दे सुटत नाहीत. अर्थात, अशा प्रकारे लिहायलादेखील भरपूर सराव असणे गरजेचे आहे.

पुढील लेखात आपण विचारातील व मांडणीतील स्पष्टता आणि वैचारिक प्रक्रिया यावर सविस्तर चर्चा करणार आहोत.

मूळ हेतू / प्रमुख दावा

निवडलेल्या विषयासंबंधी कोणता प्रमुख मुद्दा आपल्याला सांगायचा आहे हे निश्चित केले पाहिजे. आपण सांगत असलेला मुद्दा ठामपणे सांगण्यामागील मूळ हेतू कोणता याबद्दल लिखाणात स्पष्टता असणे आवश्यक आहे. यामधून वाचणाऱ्याला लेखनाची एकंदरीत दिशा कोणती हे समजण्यास मदत होते. एकंदरीतच स्पष्ट मूळ हेतूशिवाय चांगला निबंध लिहिणे अशक्य आहे. हा प्रमुख मुद्दा/दावा पहिल्या परिच्छेदाच्या शेवटी येणे अपेक्षित आहे.

विषयाच्या सुरुवातीला जी तोंडओळख करून दिली जाते त्याला जोडूनच हे ठाम मत येणे आवश्यक आहे. पहिल्या परिच्छेदाच्या शेवटी हे विधान असण्याची वाचक किंवा निबंध तपासणारी व्यक्ती अपेक्षा करते. एकदा प्रमुख मुद्दा लक्षात आल्यानंतर त्यासंदर्भातील अधिक बारकावे असलेला युक्तिवाद निबंधात असेल अशी अपेक्षा केली जाते.

निबंध लेखन 

upsc essay writing

346   25-Jun-2018, Mon

भाषेच्या माध्यमातून आपली मते मांडण्याचा आणि एकंदरीतच व्यक्ती म्हणून सादर होण्याचा प्रभावी मार्ग म्हणजे निबंध लेखन! यूपीएससीच्या मुख्य परीक्षेमधील निबंधाचा पेपर हा महत्त्वाचा तसेच अतिशय आव्हानात्मक असा घटक आहे. गतवर्षीच्या निकालांनी हे पुन्हा एकदा दाखवून दिले आहे. निबंध विषयाकरिता स्वतंत्र पेपर १९९३ पासून परीक्षेच्या संरचनेमध्ये समाविष्ट करण्यात आला आहे. सतीशचंद्र समितीच्या अहवालानुसार हा बदल करण्यात आला. आधीच्या संरचनेप्रमाणे दिलेल्या सहा विषयांपैकी एक विषय निवडून त्यावर तीन तासांमध्ये २५०० (कमाल मर्यादा) शब्दांमध्ये एक निबंध लिहिणे अपेक्षित होते. १०१४ पासून २५० गुणांसाठी उमेदवारांनी दोन विषयांवर निबंध लिखाण करणे अपेक्षित आहे. २०१४ पासून अ आणि इ अशा दोन विभागांमध्ये प्रत्येकी चार विषय देण्यात येतात. प्रत्येक विभागातील चारपैकी एक विषय निवडून त्यावर प्रत्येकी १०००-१२०० शद्बात निबंध लिहिणे अपेक्षित आहे. निबंधाच्या घटकामधून उमेदवाराची विचारक्षमता व विश्लेषणात्मक कौशल्ये तपासली जातात.

यूपीएससी परीक्षेतील निबंधाच्या पेपरचे महत्त्व  

निबंध विषयामध्ये चांगले गुण मिळवून एकंदरीत गुणांची बेरीज वाढविणे शक्य आहे तर निबंध विषयामुळे एकंदरीत गुणांवर नकारात्मक परिणाम होणे देखील शक्य आहे. निबंध विषयात चांगले गुण मिळाल्यास त्याचा फायदा वरच्या गटातील पद मिळण्यास मदत होऊ  शकते. निबंधाचा पेपर हा मुख्य परीक्षेतील अनिवार्य घटक आहे आणि म्हणूनच त्याचे गुण अंतिम गुणपत्रिकेत धरले जातात.  निबंधांच्या विषयांसंदर्भात कोणीही उमेदवार विशेष प्रभुत्व असल्याचे ठामपणे सांगू शकत नाही. इतर सामान्य अध्ययनाच्या विषयांबाबत अथवा वैकल्पिक विषयांबाबत अशा प्रकारचे प्रभुत्व मिळवणे कष्टसाध्य असते. परंतु निबंधाबाबतीत सर्व उमेदवारांसाठी सारखेच आव्हान निर्माण होते. त्याचबरोबरीने निबंधाच्या विषयासाठीची सर्व माहिती कोणीही साठवून ठेवू शकत नाही. किंबहुना केवळ साठवलेल्या माहितीतून चांगला निबंध लिहिला जाऊ शकत नाही. म्हणूनच निबंधाच्या पेपरसाठी जाणीवपूर्वक तयारी करणे आवश्यक ठरते. अर्थात, निबंधाबाबतीत हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे की, निबंध हा प्रत्येक व्यक्तीच्या विचारांचा, मतांचा, मूल्यांचा ठसा असतो. यूपीएससी उमेदवारांकडून दिलेल्या विषयाबद्दल माहिती बरोबरच योग्य विषय व अनुमानांची आयोग अपेक्षा करते. तसेच आपली मते, वैचारिक कल, संप्रेषण कौशल्ये या सगळ्याचा परिपाक निबंधात उतरणे अपेक्षित आहे. अनेक विद्यार्थ्यांचे व भावी उमेदवारांचे असे मत असते की, सामान्य अध्ययनाच्या इतर तयारी मधूनच निबंधाच्या घटकाची सुद्धा तयारी होते. मात्र तयारीच्या या टप्प्यावर आपण हे लक्षात घेतले पाहिजे की, सामान्य अध्ययनाच्या इतर घटकांप्रमाणेच निबंधाच्या घटकाकरिता विशिष्ट तयारी करणे गरजेचे असते. ही तयारी करीत असताना विषयाचे ज्ञान मिळविणे, स्वत:चा वैचारिक कल व मते निश्चित करणे व लिखाणाचा सराव करणे या सगळ्या टप्प्यांचे क्रमवार नियोजन करावे लागते. याकरिता पुरेसा वेळ द्यावा लागतो. तसेच सामान्य अध्ययनाच्या इतर पेपरप्रमाणे भरपूर सराव करावा लागतो.

निबंध लिखाण करत असताना लेखनाची शैली हा अतिशय महत्त्वाचा घटक आहे. दिलेल्या विषयाशी प्रामाणिक राहून सलग तीन तास गुणवत्तापूर्ण लिखाण करणे, योग्य माहितीचा वापर करणे, मते आणि विश्लेषण यांची सांगड घालणे या सगळ्याकरिता तयारीच्या नियोजनामध्ये वेगळा वेळ द्यावा लागतो. परीक्षेमध्ये यशस्वीरीत्या निबंधलेखन करण्यासाठी तयारीच्या टप्प्यावर भरपूर सराव केलेला असणे आवश्यक आहे. याकरिता काय व कसे काम करावे हे आपण पाहणार आहोत. एकंदर यूपीएससीच्या तयारीच्या काळात इतके मोठे व सविस्तर निबंध लिहिणे हे अवघड वाटणे साहजिक आहे. परंतु जसेजसे आपल्या वाचनाचा व लिखाणाचा अवकाश विस्तारत जातो तसेतसे निबंध लिखणासाठीचा पाया मजबूत होतो.

निबंधाच्या पेपरमधील किमान आवश्यक बाबी : 

१)  विषयाचा आवाका आणि मर्यादा

२)  विचारातील व मांडणीतील स्पष्टता

३)  वैचारिक प्रकिया

४)  उमेदवाराचे स्वत:चे वैचारिक विश्लेषण

वरील अपेक्षांची यादी आयोगाने दिलेली आहे. वरवर पाहता साधारण वाटत असली, तरी ही यादी प्रत्यक्षात आणताना लिखाणावर पुष्कळ कष्ट घ्यावे लागतात. 

यूपीएससी : नियोजनाचे महत्त्व

 Preparation for UPSC: Importance of Planning

869   19-Jun-2018, Tue

यूपीएससी परीक्षेतील तीन टप्पे, व्यापक अभ्यासक्रम, त्यासाठी वाचायची अनेक संदर्भपुस्तके आणि किमान एक वर्षभराचा सातत्यपूर्ण अभ्यास या वैशिष्टय़ांमुळे नियोजित तयारीशिवाय दुसरा मार्ग नाही. परीक्षेचे स्वरूप व व्याप्ती लक्षात घेऊन अभ्यास आणि वेळेचे नियोजन करणे अत्यावश्यक ठरते. किंबहुना पद्धतशीरपणे केलेले नियोजन आणि त्याची प्रभावी अंमलबजावणीच या परीक्षेचा मार्ग सुकर करू शकते.

अर्थात, नियोजनाचा विचार करताना काही महत्त्वपूर्ण मुद्दे लक्षात घेणे गरजेचे ठरते. त्यातील पहिली बाब म्हणजे आपण कोणत्या वर्षी परीक्षा देणार आहोत हे ठरवून त्याआधी किमान एक वर्ष अभ्यासास सुरुवात करावी लागेल. त्यापेक्षा जास्त वेळ उपलब्ध असेल तर त्याप्रमाणे दीर्घकालीन नियोजन आखता येईल.

दुसरी बाब म्हणजे परीक्षेपूर्वी एक वर्ष आधी सुरू करायचा अभ्यास हा शक्यतो पूर्णवेळ स्वरूपाचा असावा. म्हणजे या परीक्षेच्या तयारीच्या पहिल्या वर्षभरात पूर्णपणे परीक्षेच्या या अभ्यासावरच लक्ष केंद्रित करावे. अन्यथा या परीक्षेच्या तयारीस योग्य न्याय देता येणार नाही.

अभ्यासाचे वर्ष निश्चित झाल्यावर हाती घ्यावयाची तिसरी बाब म्हणजे प्राथमिक तयारी. मुख्य परीक्षेच्या अभ्यासाचे सखोल व सविस्तर वेळापत्रक तयार करावे. त्या अंतर्गत मुख्य परीक्षेसाठी साधारणत: सात-आठ महिने, तर पूर्वपरीक्षेसाठी चार महिन्यांचा कालावधी निर्धारित करावा.

चौथी बाब म्हणजे मुख्य परीक्षेसाठी राखीव आठ महिन्यांचा आणि पूर्वपरीक्षेसाठी राखीव चार महिन्यांच्या कालखंडाचे विषय, अभ्यासक्रमानुसार सखोल नियोजन करावे. यात कोणता विषय आधी घ्यायचा, त्यास किती वेळ द्यायचा, त्यानंतर कोणता विषय व त्याचा अभ्यासक्रम अभ्यासून होईल या पद्धतीने वेळेची विभागणी करावी.

पाचवी बाब म्हणजे दैनंदिन आणि आठवडाभराचे नियोजन बनवावे. यात दररोज एक अथवा दोन विषय अभ्यासायचे की आठवडा तीन-तीन दिवसांत विभागून त्या तीन दिवसांत सुरुवातीला एक आणि नंतर एक असे दोन विषय अभ्यासायचे हे ठरवावे. म्हणजे दिवस विभागून अथवा आठवडा विभागून विषयांचा अभ्यास करता येतो. त्याखेरीज वर्तमानपत्रांच्या वाचनासाठी दररोज दोन तासांचा कालावधी निर्धारित करणे महत्त्वाचे आहे.

त्याखेरीज नियतकालिके आणि भारत वार्षकिीसारख्या चालू घडामोडीवरील संदर्भाच्या वाचनासाठी (एकंदर चालू घडामोडीसाठी) वर्तमानपत्रांच्या वेळेशिवाय आठवडय़ातील एक दिवस राखीव ठेवावा. अन्यथा मासिके आणि वार्षिकीसारख्या संदर्भपुस्तकांचे वाचन करणे अवघड जाईल.

नियोजन प्रक्रियेतील पुढील बाब म्हणजे केलेल्या अभ्यासाची व्यवस्थितपणे उजळणी होईल, याची खबरदारी होय. अनेक विषय, विविध पुस्तके आणि वर्तमानपत्रे-नियतकालिकांचे वाचन करायचे असल्यामुळे अभ्यासून झालेला विषय किमान दोन वेळा तरी पुन्हा वाचला गेला पाहिजे, याची काळजी घ्यावी.

मुख्य परीक्षा आणि पूर्वपरीक्षेत उजळणीस अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कारण त्याशिवाय अभ्यासात नेमकेपणा, अचूकता, प्रभावीपणा याची हमी देता येणार नाही. म्हणूनच पुरेशा उजळणीद्वारे अभ्यासाचे मजबुतीकरण करण्यावर भर द्यावा.

परीक्षेच्या स्वरूपानुसार त्या त्या टप्प्यात सराव चाचण्या सोडवण्यासाठी वेळ राखीव ठेवणे निर्णायक ठरते. सराव चाचण्यांद्वारेच त्या त्या टप्प्यासाठी आवश्यक क्षमता व कौशल्ये विकसित करता येतात. आपल्या तयारीतील कच्चे दुवे शोधून त्यावर मात करण्यासाठी प्रयत्न करता येतात आणि अभ्यासात परीक्षाभिमुखतेची हमी देता येते. त्यामुळे जसजसा अभ्यास पूर्ण होत जाईल, त्याप्रमाणे प्रारंभी विभागावर आणि नंतर संपूर्ण अभ्यासक्रमावर आधारित सराव चाचण्या सोडवाव्यात, परीक्षेसाठी आवश्यक वेळेचे नियोजन आणि आपल्या उत्तरातील नेमकेपणा, अचूकता आणि प्रभावीपणा यात टप्प्याटप्प्याने सुधारणा करण्यावर भर द्यावा.

अभ्यासाचे नियोजन करताना मुख्य परीक्षेच्या तयारीनेच आपल्या अभ्यासाची सुरुवात करावी. त्यानंतरच पूर्वपरीक्षेचा अभ्यास करावा. आपल्या अभ्यासात कोणत्याही एका विषयाला अनावश्यक जास्त वेळ किंवा कमी वेळ देणे शक्यतो टाळावे. त्या विषयाचे परीक्षेतील महत्त्व, अभ्यासक्रम, त्यासाठी वाचायची संदर्भपुस्तके आणि संबंधित विषयासंदर्भातील आपली स्थिती लक्षात घेऊनच प्रत्येक विषयास पुरेशा प्रमाणात वेळ निर्धारित करावा. म्हणजेच अतिशय व्यावसायिकपणे अभ्यासाचे नियोजन करणे गरजेचे ठरते.

त्याचप्रमाणे कोणत्याही विषयाचा अभ्यास सुरू केल्यानंतर प्रारंभी तो विषय समजून घेण्यावर भर द्यावा. त्यादृष्टीने विचार करता संबंधित विषयातील संकल्पना आणि कळीचे मुद्दे याच्या आकलनावर भर द्यावा. हे करताना आपल्या वाचनात जी विपुल माहिती सापडते ती अधोरेखित करावी, त्यावर प्रक्रिया करून मुद्दय़ांच्या स्वरूपात मांडून ठेवावी. मात्र पहिल्या वाचनावेळीच ती लक्षात राहिली पाहिजे असा अट्टहास धरू नये.

कारण प्रथम संकल्पना, विचार, कळीचे मुद्दे आणि अंतिमत: माहिती अशा क्रमाने अभ्यास करावा. माहिती प्रधान भाग एकदा वाचल्यानंतर लक्षात राहिलच असे नाही. त्याशिवाय परीक्षा जसजशी जवळ येईल त्या काळात अशा माहितीचे उजळणीद्वारा मजबुतीकरण करता येते. प्रारंभीच कोणत्याही विषयातील माहितीच्या जंजाळात न अडकता संबंधित विषयाचे आकलन करण्यावर भर द्यावा.

एका बाजूला संकल्पनात्मक स्पष्टीकरणानंतरच पुढील अभ्यास करावा आणि दुसऱ्या बाजूला माहितीप्रधान भागाच्या अभ्यासाची उजळणीद्वारा विशेष काळजी घ्यावी. त्याशिवाय प्रत्येक विषयाशी संबंधित चालू घडामोडीची तयारी समांतरपणे सुरू ठेवावी. उपरोक्त परिच्छेदात म्हटल्याप्रमाणे वर्तमानपत्रे, नियतकालिके, वार्षकिी इ.च्या वाचनाद्वारे अभ्यासक्रमाशी संबंधित समकालीन आयामाची आपल्या तयारीत पुरेशा प्रमाणात दखल घेतली जात आहे हे पाहावे.

शेवटची बाब म्हणजे या परीक्षेच्या तयारीसाठी नियोजन गरजेचे आहे यात शंका नाही. मात्र आपण आखलेले नियोजन हे ताठर स्वरूपाचे असू नये, तर त्यात लवचीकता असावी. प्रत्यक्ष तयारी करताना विचारात न घेतलेले मुद्दे लक्षात आल्यास त्यानुसार बदल करण्यासाठी नियोजनात लवचीकता हवी. मात्र ते अतिलवचीक दराऐवजी, आठवडय़ास बदलणारेही असू नये. थोडक्यात, आपले नियोजन व्यावहारिक असावे याची खबरदारी घ्यावी.

एनसीईआरटी: कधी आणि किती?

ncert in upsc exam

495   17-Jun-2018, Sun

एनसीईआरटी आणि यूपीएसससीची परीक्षा म्हणजे अगदी गहिरं नातं. एनसीईआरटीचा गंडा बांधल्याशिवाय स्पर्धा परीक्षा देणे तसे कठीणच. त्याविषयीची काही माहिती घेऊया.

नमन:-
एनसीईआरटी म्हणजे National Council for Education Research and Training. ही संस्था म्हणजे भारताच्या शिक्षणक्षेत्रातील एक अग्रगण्य संस्था आहे. केंद्र व राज्य सरकारांना शिक्षणविषयक धोरणे ठरविण्यासाठी सल्ला देणे व सहाय्य करणे हे या संस्थेचे मुख्य कार्य. या संस्थेतर्फे प्रकाशित होणारी पुस्तके केंद्र सरकारच्या Central Board of Secondary Education (CBSE) या संस्थेच्या शाळांमध्ये क्रमिक पुस्तके म्हणून वापरली जातात आणि त्यानंतर स्पर्धा परीक्षेला बसणारे विद्यार्थी त्याचा सगळ्यात जास्त वापर करतात. सोपी व सुलभ भाषा व प्रचंड संशोधन करून तयार केलेले अभ्यास साहित्य यामुळे ही पुस्तके ज्ञानाचा अमूल्य ठेवा आहेत. ही सर्व पुस्तके ncert.nic.in/ या वेबसाइट वर उपलब्ध आहेत. ती डाउनलोड करून वाचता येतात तसेच NCERT या app वरदेखील ती उपलब्ध आहेत.

स्पर्धा परीक्षेतील महत्त्व:-
स्पर्धा परीक्षेत या पुस्तकांचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. मुख्यत: संकल्पना समजून घेण्यासाठी तर या पुस्तकांना पर्याय नाही. स्पर्धा परीक्षेत विविध विद्याशाखेच्या विद्यार्थांचा समावेश असतो. त्यामुळे एखाद्या अभियंत्याला अर्थशास्त्रातील संकल्पना समजून घ्यायची असेल, तर ही पुस्तके वरदान ठरतात. तसेच एखाद्या इतिहासाच्या विद्यार्थ्याला इतिहासातीलच एखादी घटना समजून घ्यायची असेल, तरीसुद्धा पुस्तके नक्कीच कामास येतात. परीक्षांमधील अनेक प्रश्नदेखील त्यातूनच विचारण्यात आलेले आढळले आहे. म्हणून या पुस्तकांचे खूप महत्त्व आहे. मात्र या पुस्तकांतूनच प्रश्न येतील, या भ्रमात राहू नये. तेव्हा एकदा का स्पर्धा परीक्षा देण्याचे ठरवले की, सगळ्यात आधी अभ्यासक्रम वाचावा आणि त्यानुसार आपण पुस्तकांची यादी तयार करताना त्या त्या विषयाचे कितव्या वर्गाचे पुस्तक वाचणार आहोत हे ठरवावे.

नवीन की जुने?
नवीन आवृत्ती वाचावी की जुनी (२००६च्या आधी की नंतर) हा सर्व स्पर्धकांना भेडसावणारा प्रश्न आहे. कारण या दोन्ही आवृत्या मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहेत. या प्रश्नाला अनेक मतांतरे असू शकतात. पण इतिहासासाठी जुन्या आवृत्या जास्त उत्तम आहेत. भूगोलासाठी शक्यतो नवीन आवृत्या वाचाव्यात, कारण त्यातील माहिती ही ताजी असते. अर्थशास्त्रालादेखील तोच नियम लागू होतो. विज्ञान विषयाची मात्र कुठलीही वाचली, तरी काही हरकत नाही. तसेच कला व साहित्य या विषयासाठीही कोणत्याही आवृत्तीचे वाचले, तरी हरकत नाही

समज व गैरसमज:-
या पुस्तकांबद्दल अनेक समज व गैरसमजदेखील आहेत. गेल्या काही वर्षात या पुस्तकांचे महत्त्व वाढले आहे, यात शंका नाही. काही जण या पुस्तकांना अवास्तव महत्त्व देतात. सर्वप्रथम एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की, ही पुस्तके फक्त पाया रचण्यासाठी असतात. कळस मात्र क्रमिक किंवा मुख्य पुस्तकांनीच चढवावा लागतो. ही पुस्तके परीक्षेच्या उत्तम तयारीसाठी नक्कीच सहाय्यभूत ठरतात. पण तेच सर्वस्व नाहीत. हल्ली अनेक प्रकाशक गोषवारा स्वरूपातदेखील पुस्तके छापतात. इंटरनेटवरदेखील ही पुस्तके उपलब्ध आहेत. मात्र या क्षणिक मोहात पडू नये. कारण मुख्य साहित्य वाचले नसेल, तर गोषवारादेखील समजत नाहीत आणि त्यात अनेक महत्त्वाचे मुद्दे सुटण्याची दाट शक्यता असते. तेव्हा या फंदात न पडलेले बरे. जुन्याच आवृत्याच उत्तम, असादेखील एक मतप्रवाह नेहमी बघायला मिळतो. आणि ती आवृत्ती मिळवण्याचा आटापिटा केला जातो. ज्याने फक्त वेळ आणि ऊर्जा खर्च होते. तेव्हा आपला वैकल्पिक विषय कोणता, उपलब्ध वेळ किती, या निकषांवर किती पुस्तके आपण वाचणार आहोत, हे ठरवावे.

राज्यसेवेचा अभ्यासक्रमदेखील यूपीएससीच्या समकक्ष झाला आहे. त्यामुळे आता राज्यसेवेलादेखील महाराष्ट्र बोर्डाचे पुस्तक वाचून भागणार नाही. तेव्हा एकूणच स्पर्धा परीक्षेच्या यशापयशात या पुस्तकांचा मोठा वाटा आहे, ही गोष्ट पक्की ध्यानात असू द्यावी.

 

यूपीएससी: मुख्य परीक्षा विशिष्ट क्षमतांची गरज

UPSC main exam

385   14-Jun-2018, Thu

  • विद्यार्थी मित्रहो, यूपीएससीसारख्या स्पर्धात्मक परीक्षेसाठी सर्वसाधारण क्षमतांबरोबर काही विशिष्ट क्षमतांचा विकास अत्यावश्यक ठरतो. या लेखात त्यातील प्रमुख क्षमतांचा विचार करणार आहोत. व्यापक अर्थाने विचार केल्यास विशिष्ट अभ्यासक्रमावर आधारित कोणत्याही स्पर्धात्मक अथवा बिगर स्पर्धात्मक परीक्षेसाठी पायाभूत म्हणून आवश्यक ठरणारी वाचन व आकलनक्षमता यूपीएससी परीक्षेतही कळीची ठरते.
  • तसे पाहिल्यास कोणत्याही साक्षर व्यक्तीस आपापल्या भाषेतील साहित्य वाचता येतेच. परंतु यूपीएससीसारख्या तीव्र स्पर्धात्मक आणि गतिशील स्वरूपाच्या परीक्षेत संदर्भ साहित्यातील लेखनाचा शब्दार्थाच्या पलीकडे जाऊन त्यामागील व्यापक संदर्भ, त्याचा मथितार्थ व गर्भितार्थ, त्यातून पुढे येणारे संकेत, प्रतीकात्मक अर्थ अशा विभिन्न अंगांनी वाचन-आकलनाची मर्मग्राही पद्धत विकसित करावी लागते. म्हणजे लेखनातून प्रतीत होणारे विविध अर्थ जाणून घेण्याची सवयच अंगी बाणवावी लागते.
  • थोडक्यात कोणत्याही बाबीचे वाचन सखोल, व्यापक आणि चिकित्सक दृष्टिकोनातून केलेले असावे. अशा व्यापक दृष्टीवर आधारित वाचन सवयीमुळे आपल्या आकलनशक्तीचा अपेक्षित विस्तार साधता येतो.
  • उपरोक्त चíचलेल्या वाचन-आकलन प्रक्रियेशी अभिन्नपणे जोडलेली एक महत्त्वाची क्षमता म्हणजे विचारक्षमता होय. यूपीएससी परीक्षेचा अभ्यासक्रम आणि प्रश्नपत्रिका समकालीन आणि गतिशील स्वरूपाचा असल्यामुळे त्या विद्यार्थ्यांच्या विचारशक्तीची कसोटी पाहणाऱ्याच ठरतात. किंबहुना अभ्यासलेल्या घटकावर किती विचार केलेला आहे आणि त्याची चिकित्सा करण्याची क्षमता पुरेशी विकसित झाली आहे किंवा नाही ही बाब पूर्वपरीक्षेपासून मुलाखतीपर्यंतच्या टप्प्यात निर्णायक ठरते.
  • त्यामुळे आपल्या वाचनात येणाऱ्या प्रत्येक संदर्भाचा निष्क्रियपणे स्वीकार न करता त्यातील संकल्पना, माहिती, विश्लेषण याचा कारण-परिणाम संबंध पाहावा आणि ‘एखादी बाब अशीच का आहे’ असा चिकित्सक विचार करावा.
  • प्रभावी लेखनक्षमता (सादरीकरण/लेखी अभिव्यक्ती) ही आणखी एक महत्त्वाची क्षमता होय. यूपीएससी परीक्षेतील मुख्य परीक्षेच्या टप्प्यात या लेखनक्षमतेस अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कारण एकूण १७५० गुणांची मुख्य परीक्षा ही लेखी स्वरूपाची असून त्यात प्राप्त होणारे गुण विद्यार्थ्यांच्या यशात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. मुख्य परीक्षेत आकलनक्षमता पायाभूत ठरते, यात शंका नाही.
  • परंतु विविध संदर्भाद्वारे विकसित केलेले हे आकलन लेखी उत्तराच्या स्वरूपात सादर करण्याचे कौशल्यही तेवढेच, किंबहुना त्यापेक्षाही महत्त्वाचे ठरते असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. लेखनक्षमतेचा आशयात्मक आणि अभिव्यक्ती अशा दोन्ही अंगांनी विचार करावा लागतो. वरील भागात अधोरेखित केलेली वाचन-आकलन-विचारक्षमता लेखनातील आशयात्मक अंगाची काळजी घेईलच. परंतु अभिव्यक्ती म्हणजेच लेखी सादरीकरणाच्या कौशल्याचा स्वतंत्रपणे विचार करणे महत्त्वाचे ठरते. यात व्याकरणदृष्टय़ा योग्य वाक्यरचना, विरामचिन्हांचा अपेक्षित वापर, समर्पक शब्दप्रयोग व पारिभाषिक शब्द, साधी परंतु अर्थवाही भाषा, मांडणीतील सलगता आणि सुसंगती, लेखनातील सुसंघटितपणा, समर्पक पद्धतीने आलेख, आकृत्यांचा वापर, महत्त्वाच्या बाबींना अधोरेखनासारख्या साधनांद्वारे दिलेली दृश्यात्मकता आणि मांडणीतील नेमकेपणा या महत्त्वाच्या घटकांचा समावेश होतो.
  • अलंकारिक आणि क्लिष्ट भाषा म्हणजेच प्रभावी भाषा असा बऱ्याच विद्यार्थ्यांचा समज असतो. परंतु साधी, सुलभ परंतु अर्थवाही भाषा हे तत्त्व यूपीएससीच्या बाबतीतही लागू होते हे लक्षात घ्यावे. अर्थात या कौशल्याचा विकास साधण्यासाठी भरपूर वाचन आणि लेखनाचा नियमित सराव जरुरी ठरतो. नियमित आणि सातत्यपूर्ण लेखन सरावाद्वारेच मुख्य परीक्षेतील प्रश्नांचे निर्धारित शब्दमर्यादेत प्रभावीपणे उत्तर लिहिता येईल.
  • यूपीएससी परीक्षेतील मुलाखत म्हणजेच व्यक्तिमत्त्व चाचणीच्या बाबतीत महत्त्वाची ठरणारी क्षमता म्हणजे संवादकौशल्य होय. मुलाखतीसाठी आवश्यक संवादकौशल्याचाही आशय आणि तोंडी अभिव्यक्ती अशा मुख्य दोन अंगांनी विचार करता येतो. यातील अभिव्यक्ती या दुसऱ्या आयामात आपली देहबोली; भाषा; आवाजाची पातळी, त्यातील चढउतार; योग्य श्रवणक्षमता व बोलण्यातील नेमकेपणा, इ. प्रमुख बाबींचा समावेश होतो. अर्थात बोलण्याच्या सातत्यपूर्ण सरावाद्वारेच प्रभावी अभिव्यक्ती क्षमता विकसित करता येऊ शकते.

मुख्य परीक्षेची तयारी

upsc main exam

339   12-Jun-2018, Tue

  • विद्यार्थी मित्र-मत्रिणींनो, गेल्या महिन्यात ‘यूपीएससी २०१७’ परीक्षेचा अंतिम निकाल जाहीर झाला. त्यात यशस्वी झालेल्या विद्यार्थ्यांकडून प्रेरणा घेऊन अनेक नव्या विद्यार्थ्यांनी या परीक्षेची तयारी करण्याचा निर्णय घेतला असणार, यात शंका नाही. दुसऱ्या बाजूला मागील आठवडय़ात म्हणजे १८ जूनला (यूपीएससी) पूर्वपरीक्षा देऊन आलेले विद्यार्थीही आता मुख्य परीक्षेच्या तयारीसाठी सज्ज झालेले असणार. म्हणूनच या दोन्ही प्रकारच्या विद्यार्थ्यांना समोर ठेवून आजपासून यूपीएससी मुख्य परीक्षेची सविस्तर चर्चा करणार आहोत.
  • यूपीएससी परीक्षेतील पूर्वपरीक्षा, मुख्य परीक्षा आणि मुलाखत या तिन्ही टप्प्यांसाठी अभ्यासक्रमातील विषयांचे पद्धतशीरपणे केलेले ‘आकलन’ ही मूलभूत बाब ठरते यात शंका नाही. तथापि, या परीक्षेच्या प्रत्येक टप्प्यात आकलनक्षमतेबरोबरच दुसरी एखादी विशिष्ट क्षमता व कौशल्य अत्यावश्यक ठरते. त्या दृष्टीने विचार करता यूपीएससी मुख्य परीक्षेत लेखनक्षमतेचा विकास केवळ आवश्यकच नाही तर निर्णायकही ठरतो.
  • केंद्र लोकसेवा आयोगाने म्हटल्याप्रमाणे मुख्य परीक्षा ही संपूर्णत: लेखी स्वरूपाची परीक्षा आहे. विद्यार्थ्यांचे पात्र होणे अथवा अपात्र ठरणे हे मुख्य परीक्षेतील गुण आणि मुलाखतीत प्राप्त केलेले गुण यावरच ठरते. मुख्य परीक्षेसाठी १७५० तर मुलाखतीसाठी २७५ गुण निर्धारित केले आहेत.
  • स्वाभाविकच, मुख्य परीक्षा हा अनन्यसाधारण व निर्णायक टप्पा आहे, यात दुमत असण्याचे कारण नाही. त्यामुळे या टप्प्यासाठी आवश्यक लेखनक्षमतेचा विकास करणे अत्यंत जरुरीचे ठरते. मुख्य परीक्षेचे स्वरूप नेमकेपणाणे लक्षात येण्यासाठी तिच्या महत्त्वपूर्ण आयामांचा व वैशिष्टय़ांचा परामर्श घेणे उपयुक्त ठरेल.
  • मुख्य परीक्षेतील प्रत्येक प्रश्नासाठी गुणमर्यादा नमूद केलेली असते. संबंधित प्रश्न किती गुणांसाठी आहे, यानुसारच उत्तर लिहिणे श्रेयस्कर ठरते. एखाद्या घटकाविषयी आपल्याकडे असणारी अतिरिक्त माहिती उत्तरात लिहिणे कटाक्षाने टाळावे. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर किती शब्दमर्यादेत लिहायचे आहे, हेदेखील प्रश्नपत्रिकेत नमूद केलेले असते. या शब्दमर्यादेचे भान ठेवूनच उत्तराचा आकार ठरवावा लागतो.
  • मुख्य परीक्षेत विचारले जाणारे प्रश्न विविध स्वरूपाचे असतात. स्पष्ट करा, वर्णन करा, उलगडून दाखवा, भाष्य करा, टिप्पणी करा, परीक्षण करा, मूल्यमापन करा, मीमांसा करा, चिकित्सक चर्चा करा, तुम्हास मान्य आहे का, भवितव्य सांगा, उपाययोजनांचा आढावा घ्या. इ अशा कमालीच्या विविध तऱ्हांनी प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे उत्तर लिहिताना संबंधित प्रश्न काळजीपूर्वक वाचून, त्याची मागणी लक्षात घेऊन त्याच्याशी सुसंगत प्रतिपादन तयार करावे लागते.
  • त्यासाठी प्रश्नातील मध्यवर्ती शब्द काय आहे, त्याचा रोख काय आहे हे समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते. अर्थात, यामध्ये प्रश्न योग्य रीतीने समजून घेण्याची आकलनशक्ती जशी महत्त्वाची ठरते, तसेच त्यानुसार लेखन करण्याची क्षमतादेखील अत्यावश्यक ठरते.
  • निबंधाच्या स्वतंत्र पेपरमध्ये दोन विषयांवर निबंध लिहायचे असतात. या पेपरसाठी आवश्यक लेखनशैली प्राय: वर्णन – स्पष्टीकरण – विश्लेषणात्मक असते. तांत्रिकतेला यात फारसा वाव नसतो. त्यामुळे निबंधाची रचना प्रस्तावनेपासून मुख्य गाभा ते समारोपापर्यंत परिच्छेदाच्या स्वरूपात करून आपल्या प्रतिपादनात सुसूत्रता, सुसंगती, सलगता या बाबींची हमी द्यावी लागते.
  • मुख्य परीक्षेतील वैकल्पिक विषयांवरील प्रश्नांची उत्तरेदेखील प्राय: निबंधवजा लिहिणे अभिप्रेत असते. म्हणजेच प्रत्येक उत्तर मुद्दय़ांच्या स्वरूपात, तांत्रिकपणे लिहिणे अपेक्षित नसते.
  • त्यातील बऱ्याच प्रश्नांची उत्तरे निबंधाप्रमाणे परिच्छेदाच्या स्वरूपात सुरुवातीपासून समारोपापर्यंत सलगता व सुसंगती राखत विकसित करावी लागतात. अर्थात काही वैकल्पिक विषयांमध्ये मुद्दय़ांच्या स्वरूपातील उत्तराची अपेक्षा असते, मात्र वैकल्पिक विषयातील सर्वच प्रश्नांची उत्तरे सामान्य अध्ययनाप्रमाणे मुद्दय़ांच्या स्वरूपात लिहिणे गरजेचे नसते.
  • सामान्य अध्ययनाच्या चार पेपर्सपकी पहिले तीन पेपर निराळ्या स्वरूपाचे (ज्यात विषय, त्याचा अभ्यासक्रम, त्यावर आधारित प्रश्न अशी एक चौकट असते) असतात आणि ‘नतिकता, सचोटी आणि दृष्टिकोन’ हा चौथा पेपर बऱ्याच अंशी भिन्न असतो. पहिल्या तीन पेपरमध्ये अनुक्रमे २५, २० आणि २० तर चौथ्या पेपरमध्ये १४ प्रश्न विचारले जातात.
  • चौथ्या पेपरमध्ये प्रश्नांची संख्या कमी असते. कारण या पेपरचा अभ्यासक्रम आणि त्यावर विचारले जाणारे प्रश्न विद्यार्थ्यांच्या विचारक्षमतेचा पुरेपूर कस पाहणारे असतात. विद्यार्थी अभ्यासक्रमातील संकल्पना आणि विचार यांचे उपयोजन करू शकतो का? आजच्या स्थितीत त्यांचे महत्त्व प्रस्थापित करू शकतो का? परिस्थितीजन्य प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकतो का? विविध प्रसंग आणि प्रकरणांत कसा निर्णय घेतो? अशा विविध प्रकारे विद्यार्थ्यांची विचारशक्ती तपासली जाते. म्हणूनच सामान्य अध्ययनाचा चौथा पेपर हा विद्यार्थ्यांचे व्यक्तिमत्त्व आजपर्यंत कसे घडले आहे, याचे मूल्यमापन करू पाहतो. त्यामुळे या पेपरमधील उत्तरे निराळ्या पद्धतीने लिहावी लागतात.
  • एकंदर मुख्य परीक्षेचा विचार करता प्रश्नासाठी निर्धारित गुण, शब्दमर्यादा आणि प्रश्नाचे स्वरूप या बाबी लक्षात घेऊन तीन तासांत संपूर्ण पेपर सोडवणे महत्त्वाचे ठरते. त्यासाठी लेखनाचे कसब विकसित करावे लागते.

यूपीएससी मानसिक कणखरतेची कसोटी

test of mental strength

858   06-Jun-2018, Wed

विद्यार्थीहो, आपण गेल्या सुमारे वर्षभरात यूपीएससी पूर्वपरीक्षेपासून ते मुलाखतीपर्यंतच्या शेवटच्या टप्प्याची तयारी कशी करावी याविषयी सविस्तर चर्चा केली. आज प्रस्तुत लेखमालेचा शेवट करताना एका बाजूला विविध क्षमतांची उजळणी तर दुसऱ्या बाजूला या परीक्षेसाठी आवश्यक मानसिकतेविषयी जाणून घेणार आहोत.

एकतर या परीक्षेची तयारी करणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्यांला आपण प्रशासकीय/नागरी सेवा करिअर म्हणून का निवडत आहोत याबाबत स्पष्टता हवी. याचा विचार करता विविध पदावर कार्यरत अधिकारी, त्यांचा अनुभव, नुकतेच यशस्वी ठरलेले विद्यार्थी, मार्गदर्शक यांच्याशी चर्चा करणे अत्यावश्यक ठरते.

त्याचप्रमाणे या परीक्षेचा अभ्यासक्रम, स्वरूप, विविध टप्पे लक्षात घेता या परीक्षांची तयारी जाता जाता ‘टाइमपास’ म्हणून करता येत नाही. कारण या परीक्षेची व्याप्ती आणि स्पर्धा पाहता जाता जाता केलेली तयारी पुरेशी ठरणार नाही हे नक्की! म्हणूनच या परीक्षेची तयारी ही एक गंभीर बाब आहे. त्यासाठी किमान वर्षभर दररोज सुमारे १० तास अभ्यास अत्यावश्यक ठरतो. त्यानंतर मात्र तुम्ही नोकरी सांभाळत या परीक्षेची तयारी करू शकता. थोडक्यात पर्याप्त काळासाठी पूर्ण वेळ करावयाची बाब म्हणूनच या स्पर्धा परीक्षांकडे पाहणे जरुरीचे आहे.

यूपीएससीचे स्वरूप, विविध टप्पे आणि व्यापक अभ्यासक्रम यामुळे नियोजनाची आखणी आणि महत्त्वाचे म्हणजे त्याची योग्य अंमलबजावणी हा घटक या परीक्षेत मध्यवर्ती ठरतो. म्हणूनच आपण या परीक्षेतील कोणत्या टप्प्याचा केव्हा व किती काळ अभ्यास करणार आहोत, अभ्यासक्रमातील कोणत्या घटकाचा अभ्यास करणार आहोत याचे १ वर्ष, ६ महिने, ३ महिने, १५ दिवस, १ आठवडा, १ दिवस व तासांचे असे सखोल व सविस्तर नियोजन करावे. या वेळापत्रकाची आणि नियोजनाची ठरल्याप्रमाणेच अंमलबजावणी व्हावी यावर कटाक्ष ठेवावा.

कधीकधी नियोजनात काही बदल करावे लागतात, तेव्हा त्यामध्ये लवचीकताही राखायला हवी. त्यादृष्टीने प्रत्येक विद्यार्थ्यांने वेळेचे भान ठेवणे अगत्याचे ठरते. एकूणच विद्यार्थ्यांला एक नियोजनबद्ध प्रक्रियाच हाती घ्यावी लागते. सभोवताली वेगवेगळ्या प्रकारची प्रलोभने असतात. त्या सर्वाचा त्याग करून विद्यार्थ्यांला अत्यंत निर्धारपूर्वक अभ्यास व वेळेचे नियोजन अमलात आणावे लागते.

यूपीएससी परीक्षेच्या तयारीतील एक कळीची बाब म्हणजे ‘अभ्यासातील सातत्य’. काही दिवस भरपूर अभ्यास, त्यानंतर खंड अशी मानसिकता उपयोगाची नाही. वेळेचा आलेख हा संतुलितच हवा. हे सातत्य टिकवण्यासाठी विद्यार्थ्यांची जिद्द व चिकाटीच कामी येते. सातत्यपूर्ण व चिकाटीने अभ्यास करून अभ्यास व वेळेचे नियोजन काटेकोरपणे पाळल्यासच या परीक्षेत अनन्यसाधारण ठरणारा ‘आत्मविश्वास’ विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण होतो.

विद्यार्थ्यांत आत्मविश्वास नसेल तर चांगला अभ्यासदेखील अपुरा ठरतो. या उलट आत्मविश्वासाच्या जोरावर अनेक विद्यार्थी कठीण परिस्थितीतून सहीसलामत यशस्वीपणे बाहेर पडू शकतात. म्हणून अभ्यासाला आत्मविश्वासाची जोड ही हवीच.

यूपीएससीची परीक्षा अनेक टप्प्यांची आहे. त्यात अनेक अभ्यासघटक आहेत. त्यातही चालू घडामोडीचा भाग महत्त्वाचा. त्यामुळे एखादी बाब परीक्षेच्या कोणत्या टप्प्यासाठी (पूर्व, मुख्य वा मुलाखत) तयार करत आहोत याचे भान हवे. त्यामुळे परीक्षेच्या स्वरूपानुरूप अभ्यासाला दिशा द्यावी लागते. वर्तमानपत्रे, मासिके वाचत असताना एखादे लेखन सामान्य अध्ययन, वैकल्पिक विषय, निबंध अथवा मुलाखत यापकी कोणकोणत्या बाबींसाठी उपयुक्त ठरेल याचा सतत विचार करायला हवा. म्हणजेच विद्यार्थ्यांचा अभ्यास हा योग्य दिशेने व नेमकेपणाने होत आहे असे म्हणता येते.

त्यादृष्टीने वेळोवेळी सराव चाचण्या देणे अत्यावश्यक ठरते. त्यातून स्वतच्या तयारीचा दर्जा, पातळी तपासता येते. स्वत:च्या उणिवा शोधून त्यावर मात करता येते. म्हणजेच विद्यार्थ्यांने स्वत:च्या तयारीकडे सजगपणे पाहून त्याचे वेळोवेळी मूल्यांकन करण्यावर भर द्यावा. थोडक्यात सतत सुधारणा व उत्तम तयारी कशी करता येईल याचा ध्यास हवा.

यूपीएससी परीक्षेद्वारा प्रशासक निवडले जातात. या प्रशासकांना निरनिराळ्या प्रकारच्या समस्या हाताळाव्या लागतात. स्वाभाविकच त्यांच्याकडे निर्णयक्षमता ही असलीच पाहिजे. एखाद्या समस्येकडे सर्वागीण पद्धतीने पाहून त्याविषयी समन्यायी, संतुलित निर्णय घ्यावा अशी अपेक्षा असते.

यूपीएससीची मुख्यपरीक्षा व मुलाखतीत विद्यार्थ्यांच्या नेमक्या याच क्षमतेची व कौशल्याची चाचपणी केली जाते. म्हणजे विद्यार्थ्यांला सभोवताली काय चालले आहे याचे भान तर हवेच, मात्र त्याविषयी स्वत:चा एक व्यापक, समन्यायी दृष्टिकोनही हवा. म्हणूनच संपूर्ण परीक्षेच्या तयारीत बंदिस्त पद्धतीने अभ्यास न करता आपली विचारशक्ती सतत सजग व विकसित होत जावी याची काळजी घेणे गरजेचे ठरते. मुख्य परीक्षेतील ‘मत अजमावणारे प्रश्न’, निबंधाचा स्वतंत्र पेपर आणि ‘व्यक्तिमत्त्व चाचणी’ या टप्प्यात ही क्षमता निर्णायक ठरते.

यूपीएससीसारख्या स्पर्धात्मक परीक्षेत पहिल्या प्रयत्नातच यश मिळेल याची खात्री नसते. त्यामुळे दुसऱ्यांदा कधी कधी तिसऱ्या-चौथ्यांदा परीक्षा द्यावी लागते. आपल्या नातेवाईकांच्या, मित्रमंडळीच्या अपेक्षांमुळे आणखीनच दडपण येते. इतर मित्र यात यशस्वी होताना स्वतला मात्र अपयश पदरी आल्याने निराशाजनक विचारही मनात येतात. अशा वेळी अपयशाने खचून न जाता त्याची योग्य ती कारणमीमांसा करणेच उपयुक्त ठरते. म्हणूनच सहनशीलता, उच्च मनोधर्य व ‘संयम’ ही गुणवैशिष्टय़ेच विद्यार्थ्यांच्या मदतीस धावून येतात. उपरोक्त क्षमतांचा विकास करून ती आपल्या व्यक्तिमत्त्वात रुजवणारी कणखर व दृढनिश्चयी मानसिकताच विद्यार्थ्यांना या परीक्षेत अत्यंत उपयुक्त ठरते, असे म्हणता येईल.


Top